АзТВ (тўлиқ номи — озарбайжонча: Азəрбайcан Телевизиясı) — Озарбайжон телеканали. У Озарбайжон пойтахти Боку шаҳридан эфирга узатилади, бош қароргоҳи Меҳди Ҳусайн кўчаси, 1-уйда жойлашган. У мамлакатнинг асосий телеканали сифатида ном қозонган. Европа радиоэшиттириш иттифоқи аъзоси ҳисобланади.

Тарихи

Тузилиши

1926-йилда Озарбайжон ССР почта ва телеграф халқ комиссарлиги республикада радио фаолиятини йўлга қўйиш тўғрисида қарор қабул қилди. 1933-йилда Озарбайжон ССР Халқ Комиссарлари Совети ҳузуридаги Радиоэшиттириш ва радиоэшиттириш қўмитаси ташкил этилди.

1957-йил октябр ойида телевидение Маданият вазирлиги тасарруфидан чиқарилди, Радиоахборот бошқармаси билан бирлаштирилди. 1970-йилда қўмита Телевидение ва радио давлат қўмитаси деб номланди, 1978-йилда эса Республика Вазирлар Кенгаши тасарруфидан чиқарилди. 1991-йил 12-мартда АзССР Давлат телевидение ва радиоэшиттириш компанияси Аз Давлат телерадиокомпанияси этиб қайта ташкил этилди. 2003-йил июн ойида Нахичеван телевидениеси АзДТРК таркибидан чиқарилди.

Бошланиш жараёнлари

1954-йилда шаҳарнинг энг баланд жойларидан бирида, Меҳди Ҳусайн кўчасида Боку телестудияси биноси қурилиши бошланди. Озарбайжон, Москва ва Ленинград қурувчилари тегишли телевизион ускуналарни қуриш ва ўрнатишда иштирок этишди ва 1955-йил охирида студия фойдаланишга топширилди. 1956-йил 14-февралда Озарбайжон телевидениеси доимий эфирга чиқа бошлади. Биринчи тўлиқ кўрсатув " Севимли қўшиқ " бадиий филми билан намойиши бошланди.

Боку телестудияси икки соатлик дастурлар билан икки марта, кейинроқ эса ҳафтада уч марта эфирга чиқди. Телевидениеда кадрлар бўлмаганда радио, газета ва театр ходимлари телевидениега таклиф қилинди. Телевизион дастур йиғилишлар пайтида телевидение ходимлари томонидан яратилган бўлиб, концертлар, театрлаштирилган спектакллар, бадиий филмлар ва газеталардан янгиликларни ўқишдан иборат янгиликлардан иборат эди.

1957-йилда Озарбайжон телевидениеси эшиттиришлар ҳажмини 2 соат 20 дақиқагача оширди ва ҳафтада 5 марта чиқа бошлади. 1962-йилдан телевидениэ ҳар куни 7 соат, 1970-йиллардан бошлаб 10 соат, 1980-йилларда эса узатиш ҳажмини кунига 18 соатга етказди ва тамошабинларга кенг кўрсатувлар тақдим эта бошлади.

Телекўрсатувлар ва ТВ маданияти

1956-йил май ойида томошабинлар биринчи марта зангори экранларда озарбайжонлик дикторларни кўришди. Улар орасида Тамара Гезалова, Низомий Маммадов, Наиля Меҳтибекова, Гултекин Жаббарли бор эди. Кейинчалик Озарбайжонда тобора кўпроқ профессионал бошловчиларлар пайдо бўлди — Роза Тагиева, Рафиқ Ҳусейнов, Офеля Санани, Шаргия Ҳусейнова, Натаван Ҳажиева, Собир Алескеров, Хижран Ҳусейнов, Гулшан Акперова, Наргиз Жалилова, Тамилла Алекперова, Улкер Гулиева ва бошқа бошловчилар эфирга чиқа бошладилар.

Телевидениенинг илк йилларида „Озарбайжон композиторлари портретлари“, „Адабиёт ва санъат“, „Озарбайжон адабиёти мумтозлари“, „Ажойиб саҳна усталари“, „Боку театр ва консерт залларида“, „Халқ отряди“ ва бошқалар эфирга узатила бошланган эди.

1958-йилдан бошлаб эфирда журналистик кўрсатувлар салмоғи ортди. 1960-йилларнинг бошидан эса телевидениэнинг техник таъминоти яхшиланиши муносабати билан теледастурларнинг хилма-хиллиги ўса бошлади. 1960-йил апрел ойидан бошлаб ҳафтада 5 марта чиқадиган „Сўнгги хабарлар“ янгиликлар эфирга узатилди. 1967-йилдан бошлаб томошабинлар ўз экранларида „Кун экрани“ деб номланган янги янгиликлар дастурини кўришди.

1960-йил 31-декабрда телевидениеда „Сиз билан бирга“ янги йил дастури намойиш этилди. Биринчи янги йил дастури икки соат давомида тўғридан-тўғри эфирга узатилди, кўрсатувда суҳбатлар, табриклар, чиқишлар, маҳаллий қўшиқчиларининг қўшиқлари янгради. Дастур ғоя муаллифи ва бош режиссёри Керим Каримов, бошловчиси эса актёр Мовсун Санани бўлган.

1970-йилларнинг охирига келиб телевизорда „Инсон ва қонун“, „Ҳажвий романлар“, „Сиз учун, ота-оналар учун“, „Мактаб ўқувчилари рақс салони“, „Саломатлик“ каби дастурлар пайдо бўлди. Илмий-оммабоп дастурларга тобора кўпроқ эътибор қаратилди. 1988-йилга келиб Озарбайжон телевидениесида 50 га яқин теледастурлар бор эди. Халқ орасида машҳур бўлган „Тонг учрашувлари“, „Комедия оламига саёҳат“, „Тўлқин“, „Табиат ихлосмандлари“, „Фан ва ҳаёт“, „Муғомлар оқшоми“, „Дастонлар оқшоми“ шулар жумласидан ҳисобланиб тез орасда озарбайжонликлар орасида ушбу кўрсатувлар меҳр қозона бошлади.

„Тонг учрашувлари“ кўрсатуви биринчи марта 1976-йил 4-апрелда эфирга узатилган.

„Комедия оламига саёҳат“ телекўрсатуви кўплаб ёш актёрлар учун мактабга айланди, чунки уларнинг кўпчилиги ўзларининг ижодий йўлларини айнан шу ерда бошлаганл ҳисобланадилар.

„Волна“ ахборот-кўнгилочар дастури Озарбайжон телевидениесининг Ёшлар таҳририяти томонидан тележурналист Илгар Касумов томонидан „Взгляд“ дастурининг маҳаллий аналоги сифатида ишлаб чиқилган ва биринчи марта 1987-йил 28-декабрда эфирга узатилган. Ҳар жума куни эфирга узатиладиган кўрсатув Озарбайжон халқининг ўткир ижтимоий ва маиший муаммоларига бағишланган, муҳим саволларни кўтарган; Ушбу кўрсатув 1991-йилда раҳбарият билан зиддият туфайли ёпилди.

1980-йилларда Озарбайжон телевидениесида спорт дастурлари таҳририяти ташкил этилди. Шундан сўнг маҳаллий телевидениеда янги футбол шарҳловчилари мактаби пайдо бўлди, Чингиз Исмоилов, Ойдин Алиев, Акшин Казимзодалар энг сара футбол шархловчилари эди. Бундан ташқари, спорт таҳририяти томонидан „Шахмат клуби“ ва „Эрталабки гимнастика“ теледастурлари намойиши ташкил этилди; иккинчисида турли гимнастика гуруҳлари пианиночилар Гулара Алиева ва Заур Рзаев жўрлигида машқ бажариш учун таклиф қилинди.

Телетеатр

1956-йил июл ойида эфирда Наримон Наримановнинг „Шамдан-бек“ (режиссёр Рауф Казимовский) спектаклидан бир неча эпизодлар намойиш этилди. Кейинроқ томошабинларга Маҳаррам Алиевнинг „Сен гўзалсан“ спектакли, Сулаймон Сони Охундовнинг „Лочин уяси“ спектакли, Меҳди Ҳусайннинг „Тонг“ романи каби саҳна кўринишлари тақдим этилди.

1960-йилларнинг ўрталарида Озарбайжон телевидениесида Шелала телетеатри ташкил этилди. Телетеатрда Одил Искендеров, Маҳаррам Гашумов, Рауф Казимовский, Агали Дадашев, Ориф Бабаев, Комил Рустамбеков ва бошқалар каби истеъдодли режиссорлар фаолият юритган. 1970—1980-йилларда уларга Буният Маммадов, Рамиз Мирзоэв, Тариэл Велиевлар ҳам қўшилди.

Телевизион театрнинг спектакллари томашабин муҳлисларга жуда ёқиб қолди.

1993-йилда телетеатр маданиятини ривожлантириш мақсадида Рамиз Ҳасаноғли бошчилигида „Сабаҳ“ ижодий уюшмаси тузилиб, дастлабки йилларда озарбайжон адабиёти ижодидан кўплаб мосламалар яратилди. Бироқ, 2003-йилда ижодий уюшма ўз фаолиятини тохтатишга мажбур бо;лди.

Техник жиҳозлар

1956-йилда телевидениэ ўз ишини бошлаганида, дастурларни трансляция қилиш учун телеминора йўқ эди ва шунинг учун телевидение ишчилари узатувчи сифатида 44 метрли нефт қурилмасидан фойдаланишга мажбур бўлди. 1957-йилда 180 метр баландликдаги янги телеминора фойдаланишга топширилди. 1957—1960-йилларда Боку телестудиясининг кўрсатувларини фақат Боку ва унинг атрофида кўриш мумкин эди. 1960-йилда Боку-Агстафа радиореле линияси ишга туширилди, бу 1961-йилда Кировобод, Шуша ва Геокчайда кучли телевизион стансияларни қуришга имкон берди. 1962-йилда Нахичеванда янги стансия очилди, аммо 1963-йил 12-мартда у Нахичеван телестудиясига айлантирилиб, АССР аҳолисига маҳаллий эшиттиришларни томоша қилиш имконини берди. 1964-йил 31-январда Озарбайжон аҳолиси биринчи марта Москвадан эшиттиришларни кўриш имкониятига эга бўлди. 1970-йилга келиб, Пушкино ва Жалилабодда РТС қурилди, бу Озарбайжоннинг жануби-шарқий вилоятлари аҳолисига Боку ва Москвадан ҳам узатишни олиш имконини берди.

1956-йил 2-сентябргача Озарбайжон телевидениесида 100 тагача бадиий филм мавжуд эди. Бокуликлар телевидение орқали „Совет Озарбайжони“, „Фан ва техника“, „Хорижий хроника“ ва бошқа киножурналларни ҳам томоша қилишлари мумкин эди. Телевидение 2 та хонадан иборат эди. Биринчиси филмлар намойиш қилиш учун, иккинчиси эса дикторлар ва мусиқачиларнинг чиқишлари учун ташкил этилган. Студияда атиги учта камера бор эди, улардан бири диктор ёки маърузачи учун, қолган иккитаси кино учун мўлжалланган эди. 1957-йил 9-июн куни Республика стадионида илк бор футбол ўйини телевидениеда намойиш этилди. 1957-йилнинг июлидан бошлаб Боку филармонияси, опера ва балет театри, драма театридан эшиттиришлар олиб борилди. 1965-йилда Озарбайжон телевидениесида КМЗИ-4 видео қайд этиш ускунасининг пайдо бўлиши дастурларни ёзувларда кўрсатиш имконини берди, 1970-йилда эса янгиликлар дастурлари учун 16 мм.ли кинокамерада репортажлар ёзила бошланди. 1971-йилда КАДР-2 видеорегистраторининг харид қилиниши дастурларни трансляциядан олдин таҳрирлаш имконини берди. 1972-йилда рангли теледастурларни эфирга чиқаришга биринчи уриниш амалга оширилди, 1973-йилдан эса рангли дастурлар мунтазам эфирга узатила бошланди. 1970-йилларнинг ўрталаридан бошлаб республика телевидениесида КАДР-ЗР видеотизими, 1980-йилларнинг бошидан эса замонавий видеотехника воситалари қўлланила бошланди. 1985-йилда Озарбайжон телевидениеси техник жиҳозланиши ва дастурлар сони бўйича СССРда 4-ўринни эгаллади (И, ИИ ва Украина КТ дастурларидан кейин).

1986-йилга келиб реттрансляциялар сони 100 дан ошди, янги „Октябр“ студияси очилди.

1988-йилга келиб Озарбайжон ССР аҳолисининг 98,8% Озарбайжон телевидениеси дастурларини томоша қилиш имкониятига эга бўлди.

1988—1996-йилларда

Қорабоғ можароси бошланиши билан Озарбайжон телевидениеси ахборот сиёсатини қура олмади. „Тоғли Қорабоғ автоном вилоятидаги ҳозирги вазият“ ҳақидаги кичик эслатма Степанакертдаги давомли митинглардан атиги 10 кун ўтгач Озарбаайжон телевидениеси орқали Озарбайжон аҳолисга намоиш этилди.

Кейинчалик, Озарбайжон телевидениеси, CПА Марказий Қўмитасининг иродасига қарши, Ленин майдонида нутқларни эшиттиришни бошлади, аммо тез орада тўхтатилди. 1990-йил 19-январда фавқулодда вазият жорий этилганлиги ва қўшинларнинг Бокуга киритилиши ҳақидаги хабар телевизорда кўрсатилиши керак эди, аммо ўша куни соат 19:26 да Озарбайжон телевидениэсининг қувват блоки портлади. АзТВ телевидение маркази қуввацизланди ва аҳоли бўлажак воқеалар ҳақида хабардор қилинмади. Республика телевидениеси эшиттиришини фақат 28-январда тикланди ва у диктор Рафиқ Ҳусейновнинг республика пойтахтида содир бўлган воқеалар натижасида 138 нафар тинч аҳоли вакилининг ҳалок бўлгани ҳақидаги хабари билан ўз эшиттиришларини қайтадан бошлаб берди.

1991-йил сентябргача, эшиттириш қаттиқ сензурага дучор бўлди ва теледастур аввалроқ Москвадан келган ҳарбий сензура билан келишилган эди.

1991-йил 20-ноябрда АзТВ журналисти Али Мустафоев, оператор Фахриддин Шаҳбазов ва ёритувчи Ориф Ҳусейнзода Мартуний туманидаги Қоракенд қишлоғи яқинида Ми-8 вертолёти уриб туширилиши оқибатида ҳалок бўлди.

Мамлакатдаги ижтимоий-сиёсий вазиятнинг мураккаблашиши билан ўзгаришлар мамлакатдаги ягона телеканалга сезиларли таъсир кўрсатди. „Кун экрани“ ахборот дастури ёпилди, унинг ўрнига „24 соат“ телекўрсатуви, журналист Чингиз Мустафоев билан „215 КЛ тақдим этади“ телекўрсатуви пайдо бўлди. Мамлакатда ҳокимиятнинг кескин ўзгариши муносабати билан телевидениэда кадрлар алмашинуви бошланди — 1992-йилнинг 5 ойида АзДТРКнинг 4 та раҳбари алмаштирилди.

АзТВ 1993—1995-йилларда ахборот билан таъминлашда муҳим рол ўйнади. Сурет Ҳусейнов қўзғолони, Ланкарон воқеалари пайтида Ҳайдар Алиев телевидение орқали халқни „адолатни тиклашга“ чақирди. Олий Кенгаш сессиялари мунтазам равишда эфирга узатиларди.

Янги ўзгаришлар

1996-йил 7-июнда Боку телеминораси фойдаланишга топширилди. Худди шу йили канал частотасида АзДТРК нинг иккинчи дастури (АзТВ 2) ишга туширилди, унинг дастурлари 18:00 дан 00:00 гача эфирга узатилди.

2004-йил феврал ойидан бошлаб Боку телеминорасида „ТВ-Уп-линк“ рақамли станциясининг ўрнатилиши туфайли Евросиё аҳолиси (Ҳотбирд, Астра 5Б ва Азерспаcе-1) АзТВ ни томоша қилишлари мумкин бўлди.

Дмитрий Медведевнинг Озарбайжон телевидениесига берган интервюси

2005-йил январ ойидан бошлаб телеканал кечаю кундуз ўз эшитиришларини эфирга узата бошлади.

2007-йил 15-июнда АзТВ Европа радиоэшиттириш иттифоқига қабул қилинди, бироқ телеканал ва Европа радиоэшиттириш иттифоқи ўртасида фаол ҳамкорлик мавжуд эмас.

2013-йил 6-ноябрда телеканал 16:9 форматидаги трансляция форматига ўтди. 2018-йил 5-февралдан бошлаб ҲД форматда эфирга узатила бошланди.

2018-йил учун АзТВ қамрови республика ҳудудининг 99,96 % ташкил этади.

2019-йилда АзТВ каналининг эски логотипи ўзгарди — у ҳажми кичикроқ бўлди.

2019-йил 16-сентабр куни АзТВ телеканали, шунингдек, „Маденниет“ ва „İдман Азəрбайcан“ холдингларининг иккита телеканали логотипи ва график дизайнини ўзгартирди[1].

Телеканал чет эл филмларини озарбайжон тилига дубляж қилади. 2021-йилда 100 дан ортиқ жаҳон филмларини намойиш қилиш ҳуқуқи қўлга киритилди[2].

Нашрлар

  • Ахборот дастурлари студияси . Режиссёр — Руфет Гамзаэв. Кунига 10 марта (Озарбайжон тилида 7 сони, рус тилида 1 сони („Янгиликлар“), инглиз тилида 2 сони („Янгиликлар“)) нашр этиладиган „Хабарлар“ ахборот сонини чиқаради. Туркия Республикаси, Шимолий Америка, Россия, Эрон, Украина, Грузия, Қозоғистон ва Марказий Осиё, Хитой ва Шарқий Осиё, Ғарбий Европада мухбир пунктлари мавжуд.
  • Ижтимоий-сиёсий дастурлар таҳририяти . Бош муҳаррир — Сервер Байрамов. „Кун пулси“, „Ҳафта“ („Ҳəфтə“), „Бизнинг сайёра“, „Мамлакат соати“ ахборот-таҳлилий дастурлари ҳамда „Асосий савол“ ижтимоий-сиёсий ток-шоусини тайёрлайди.
  • Адабий ва драматик эшиттиришлар нашри . Бош муҳаррир Азер Гисмат. „Фуқаро“, „Қобустон“, „Абадий ёдгорликлар“, „Замон янгиликлари“ кўрсатувларини тайёрлайди.
  • Мусиқий ва кўнгилочар дастурларнинг нашри . Бош муҳаррир Икмет Шаҳбазов. „Межлиси-унс“, „Хотиралар“, „Мусиқий хазина“ дастурлари, консерт дастурлари тайёрлайди.
  • Маърифат таҳририяти . Бош муҳаррир Севинж Муталлибова. „Боғдорчилик“, „Озарбайжон тарихи“, „Маърифат нурида“, „Қизиқишлар олами“, „Гуллар қўшиғи“, „Эркин суҳбат“, „Она тил“, „Кино йилномаси“ кўрсатувларини тайёрлайди.
  • Болалар ва ёшлар учун дастурлар нашри . Бош муҳаррир Шамсия Фаргад қизи. „Ва мен бола эдим“, „Дарсдан кейин“, „Умумий фикр“, „Талабалар дунёси“, „Озарбайжоннинг замонавий ёшлари“, „Санъат маркази“ кўрсатувлари, „Авлодлар баҳслари“ ток-шоуси, интеллектуал „Мен озарбайжонликман“ танлови.
  • Ҳарбий ватанпарварлик нашри . Бош муҳаррир Телман Назарли. „Озарбайжон Республикасига хизмат қиламан“ дастурини тайёрлайди.
  • "Телеморнинг" мусиқий ахборот дастури муҳаррирлари . Бош муҳаррир Нажиба Алихонова. Ҳар куни эрталаб соат 8:15 дан 11:00 гача эфирга узатиладиган „Телетоннинг“ дастурини тайёрлайди.
  • "Азтелефилм" ижодий уюшмаси . Режиссёр — Рамиз Ҳасан ўғли. 1959-йилдан бери ишлайди. 1968—1973-йилларда — „Экран“ ВЕТ, 1973—1977-йилларда — „Азтелефилм“ ТО, 1977—1992-йилларда — лента дастурлари бош таҳририяти. Турли жанрдаги филмлар ишлаб чиқаради. Ижодий бирлашма 60 йиллик фаолияти давомида жами 1500 соатдан ортиқ филмлар ишлаб чиқарган.
  • Озарбайжон телевидениеси ва радиосининг овоз ёзиш уйи . Режиссёр ва бадиий раҳбар Каграман Кулиев, бош овоз муҳандиси Фаиқ Бабаев. Ёзувлар уйида қуйидаги гуруҳлар ишлайди:
    • Сейид Рустамов номидаги Озарбайжон ССР халқ чолғу асбоблари оркестрида хизмат кўрсатган жамоа
    • Ниёзий номидаги давлат симфоник оркестри
    • Жангир Жангиров номидаги хор
    • Тофиг Аҳмедов номидаги симфоник оркестри
    • Афсар Жаванширов номидаги „Бановше“ болалар хори
    • Ахсан Дадашев номидаги „Хотира“ халқ чолғу асбоблари ансамбли
    • Ахмед Боқихонов номидаги халқ чолғулари ансамбли
    • „Гайтаги“ инструментал ансамбли
    • Воқиф Мустафо-зода номидаги „Севил“ ВИА
    • Болалар мусиқали театри

Адабиётлар

Китоблар

  • „Телевизија сәнәти“, Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы, 1986 — 191—192-бет.  (азерб.)
  • „Телевизија верилиши“, Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы, 1986 — 190-бет.  (азерб.)
  • Рүстәм Әзизов. Телевизија һәјатымызда. Бакы: Билик ҹәмијјәти, 1988.  (азерб.)
  • Народное хозяйство Азербайджанской ССР в 1988 году. Баку: Азернешр, 1990. 

Мақолалар

  • Азəрбайcан телевизиясı - 60 : қəзет.
    Этот шаблон использует устаревший параметр «название». Пожалуйста, отредактируйте эту статью, заменив «название» на «заглавие».
  • Азəрбайcан халқıнıн милли кимлийини дüня халқларıна çатдıран лидер : қəзет.
    Этот шаблон использует устаревший параметр «название». Пожалуйста, отредактируйте эту статью, заменив «название» на «заглавие».

Манбалар

  1. ↑ „Государственный телеканал АзТВ сменил логотип - ФОТО“ (русча). Дай.Аз (16-сентабр 2019-йил). 21-сентабр 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-март 2021-йил.
  2. ↑ „АзТВ приобрел права на показ более 100 зарубежных фильмов - ВИДЕО“ (русча). Дай.Аз (6-январ 2022-йил). 12-январ 2022-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-январ 2022-йил.