Aziziddin Nasafiy

Азизиддин Насафий форсча: عزيزالدين نسفى‎‎
Таваллуди	тахм. 1220-йил, Насаф
Вафоти	тахм. 1305-йил, Эрон
Кўрсатган таъсирлари	Алишер Навоий ва бошқалар…
Олган таъсирлари	Арасту, Гален, Муҳаммад, Умар Хайём, Нажмиддин Кубро

Азизиддин Насафий (тахаллуси;‏ ‎форсча: ‎‏ عزيزالدين نسفى‎‎; тўлиқ исми: Азизиддин ибн Муҳаммад ан-Насафий ёки Азиз ибн Муҳаммад Насафий; 1220-йил, Насаф — Қашқадарё — 1305-йил, Язд, Абаркўҳ) — қомусий олим, табиб, тасаввуф фалсафасининг йирик вакили. Шайх Нажмиддин Кубро ва Муҳйиддин ибн ал-Арабий таълимотларини ўзаро боғлаган кубровия машойихларидан бири.

Ҳаёти

Азизиддин Насафий дастлаб Насаф, сўнг Бухоро мадрасаларида таълим олган. Фалсафа ва тасаввуфни ўрганиш билан бирга калом ва тибб илмидан ҳам юксак маҳоратга эга бўлган. Бир муддат Бухоро мадрасаларида талабаларга тасаввуфдан дарслар ўтган. Насафий 1243—52 — йилларда Хуросонда етук орифлардан бўлмиш Саъдиддин Ҳамавий (Ҳамуя, 1191 —1252) билан танишади ва уни ўзининг пири деб билади. 1273 — йили Бухородан Баҳробод (Хуросон)га кетган, Исфаҳон ва Шероз сафаридан сўнг Язднинг Абаркўҳ шаҳридан маскан тутган. Умрининг охиригача шу ерда яшаб, шу ерда вафот этган. Олимнинг юз йил умр кўргани ҳақида ривоятлар ҳам бор.

Ижоди

Насафий ҳамма асарларини форс тилида ёзган. Насафийни комил инсон тадқиқотчиси десак муболаға бўлмайди. „Ал — инсон ал — комил“ („Комил инсон“) асари олим ёзган рисолаларнинг энг машҳури бўлиб, уни франсиялик олим Марижан Моле франсуз тилига таржима қилган. Китоб бир муқаддима ва турли мавзуларга бағишланган 22 рисоладан иборат. Ундаги рисолаларнинг кўпи „Манозил ус — сойирин“ („Йўловчилар қўналғаси“)нинг баъзи нусхаларида учрайди. Ушбу асар 556 саҳифа бўлиб, ирфон ва ҳикматларга оид нозик тушунчалардан баҳс юритади. Ирфон ва ҳикмат масалалари ва асоси ҳақида яна „Баёт ут — танзил“ номли кичик ва мухтасар китоби ҳам бор. Насафийнинг билдиришича, унинг фикр ва ақидалари фақат „Мақсад ул — ақсо“ („Сўнгги мақсад“) асарида ифодаланган. Асар 8 фасл, 8 боб ва 1 хотимадан иборат. Шунингдек, олимнинг „Кашф ул — ҳақоиқ“ („Ҳақиқатларнинг яралиши“), „Зубдат ул — ҳақойиқ“ („Ҳақиқатлар қаймоғи“), „Усул ва фуру'“ („Илдизлар ва бутоқлар“), „Мабдаъ ва маъод“ („Чиқиш ва қайтиш“), „Мифтоҳ ул — асрор“ („Сирлар калити“), „Нафси инсоний“, „Ваҳдати вужуд“ ва бошқа китоблари чет элларда чоп этилган. Олам ва одам бирлиги таълимоти Насафий асарларининг моҳиятини ташкил этади. Унинг ижоди араб, инглиз, немис, франсуз, турк, ҳинд, рус олимлари томонидан тадқиқ этилган. Қўлёзма нусхалари Вена, Лейден, Лондон, Калкутта, Душанбе, Истанбул, Санкт-Петербург, Теҳрон шаҳарлари кутубхоналарида, Ўзбекистон ФА Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондида сақланади. „Зубдат ул — ҳақойиқ“ асари Нажмиддин Комилов томонидан ўзбек тилига таржима қилинган. Бундан ташқари унинг асарларини А. Массе, А. Э. Бертелс, Аҳмад Маҳдави Домғоний, Ф. Маиэр, А. Муллер, Э. Ҳ. Палмер, А. М. Счиммел, Ф. А. Г. Тҳолуcк, Р. Шукуров ва Н. К. Чориэв‏ ‏ каби тадқиқотчилар ўрганиб, ўз она тилларига таржима қилишган. Таниқли олим Ллойд Ридгеон Насафий ҳақида „Азиз Насафи“ номли китоб ёзган.

Навоий „Ҳолоти Сайид Ҳасан Ардашер“да Сайид Ҳасаннинг севимли китоблари қаторида Азизиддин Насафийнинг рисолаларини ҳам қайд этган. Шунингдек, „Тарихи анбиё ва ҳукамо“да набий билан расул ўртасидаги тафовут ҳақидаги жумлалар Азизиддин Насафийнинг „Комил инсон“ китобидаги матн билан ўхшаш эканлиги Азозиддин Насафийнинг рисолалари Навоий учун ҳам асосий илҳом ва ижод манбаи бўлганлигидан далолат беради.

А. Навоий „Ҳолоти Сайид Ҳасан Ардашер“да Сайид Ҳасаннинг севимли китоблари қаторида Азизиддин Насафийнинг рисолаларини ҳам қайд этган. Шунингдек, „Тарихи анбиё ва ҳукамо“да набий билан расул ўртасидаги тафовут ҳақидаги жумлалар Азизиддин Насафийнинг „Комил инсон“ китобидаги матн билан ўхшаш эканлиги Азизиддин Насафийнинг рисолалари Навоий учун ҳам асосий илҳом ва ижод манбаи бўлганлигидан далолат беради.