Адам Сеткович, халқ кийимидаги қиз (ХХ асрнинг 30-йилларидаги откритка). Қизнинг қўлида баба велканоцна (пол. баба wиэлканоcна)

Баба[1] (паска[2]; полякча: баба, бабка wиэлканоcна, паска) — хамиртурушли хамирдан пиширилган мос шаклдаги (баланд ва юмшоқ) анъанавий поляк ва ғарбий рус ширин Пасха пишириғи, кўпинча майиз ва ванил қўшилади. Бабанинг юқори қисмига шакар кукуни сепилади ёки шоколадли глазур билан қопланади.

Тарих

Маҳсулот Ғарбий Россия (Полотчина, Новгородчина, Псковшина, Смоленшина), шунингдек, Полша ва Германия учун хос бўлган. ХИХ асрнинг ўрталаридан бошлаб Россияда у кундалик ҳаётдан деярли йўқолди[3]. Яхши уй бекаси баъзан бабаларни шунчалик баланд қилиб пиширадики, уни печни бузмасдан печдан чиқаришнинг иложи бўлмайди деб ишонишган: „Баба чиқади — печ синади“[4].

Реч Посполитада „бабалар“ анъанавий равишда Пасха[5] дастурхонига тортилган. „Баба“ ёки „бабка“ рус куличларининг муқобили, одатда, бу — буғдой унидан тайёрланган кичик ёғли пасха нони[6]. Баба муқаддас шанба куни пиширилади[2]. Қадимги Полшада Пасха бабаларини тайёрлаш тантанали жараён бўлган. Уни пишириш билан фақат аёллар шуғулланган, ўша куни эркаклар ошхонага киритилмаган. Ранг ва хушбўй ҳид бериш учун хамиртурушли хамирдан қилинган бабаларга ароқда эритилган заъфарон, майдаланган бодом, майиз, ванил қўшилган. Хамир зиғир мато билан қопланган махсус қолıпларда ошган. Ошхонада бўлмаслигини қатъий назорат қилишган, чунки совуқ таъсиридан бабалар қаттиқ бўлиб чиққан (ичида тешиклари бўлмаган зич, нам қатламли) олинган. Пишириш пайтида ўтириб қолган ёки жуда қизариб кетган баба уй бекасининг катта омадсизлиги деб ҳисобланган. Тайёр маҳсулотлар эзилиб қолмаслиги учун пар тўшакда совутилган, бунда фақат пичирлаб гапириш керак, шовқин бабани бузади деб ишонишган. Пасха бабалари сахийлик билан глазур билан безатилган. „Пар“ ва „муслин“ бабалар айниқса юмшоқ хамир билан машҳур бўлган. „Муслин“ баба хамирига кўп миқдорда тухум сариғи солинади ва у жами камида бир соат давомида кўпиртирилади. „Пар“ бабани тайёрлаш унчалик қийин эмас ва унчалик қиммат эмас, аммо у ҳам ажойиб таъмга эга. Деречин шаҳридаги княз Сапегининг Пасха столига (Владислав ИВ бошқаруви даврида) бир марта, бошқа нарсалар қатори, бир вақтнинг ўзида 365 баба тортилган — йилдаги кунлар сонига кўра. Гувоҳ бабаларни безатган „моҳир нақшли безак ва ёзувлар“ ни қайд этган. Меҳмонларнинг баъзилари, унинг сўзларига кўра, уларни „фақат ўқидилар, лекин емадилар“[7].

ХВИИИ асрнинг ўрталаридан бошлаб алкоголга ботирилган баба кенг тарқалди. Қирол Станислав Лешшинский саройида шу мақсадда мадера ишлатилган[8].

Фаразларга кўра, биринчи бабалар хурмачаларда ёки қозонларда пиширилган[манба кўрсатилмаган 1100 кун], шунинг учун бабани пишириш шакли одатда юмалоқ, чуқур, қовурға юзали ва яхши пишиши учун ўртаси тешикли.

Баъзан бабка велканоцна немисларнинг гугелҳупф (олмонча: Гугелҳупф ) таомининг синоними ҳисобланади.

Манбалар

  1. ↑ «3. БАБА, -ы; ж. Кулич, выпекаемый в высокой цилиндрической форме. ◊ Ромовая баба. Род кекса цилиндрической формы, пропитанный ромом или вином.» — Баба// Большой толковый словарь русского языка / под ред. С. А. Кузнецова. — СПб.: Норинт, 1998.
  2. ↑ 2,0 2,1 Мардоса Й. Символи в становлении идентичности поляков юго-восточной Литви в консе ХХ — начале ХХИ века[сайт ишламайди] // Вісник Одеского націоналного університету. Психологія. — 2012. — Т. 17, Вип. 8. — С. 218—227 — С. 223
  3. ↑ В. В. Похлёбкин 2015.
  4. ↑ Даль & 1880—1882.
  5. ↑ Рынкевич К. А., Лагутѐнок Л. К. Образ жизни шляхты Речи Посполитой ХВИ—ХВИИИ веков. с. 42
  6. ↑ Агапкина 2012.
  7. ↑ Лемнис М., Витри Г.. В старопольской кухне и за польским столом. Интерпресс — 199—200, 204—205-бет. ИСБН 83-223-2526-6. 
  8. ↑ Кулинарная энсиклопедия. Том 32. Р-С (Ролмопс — Сандей). Ромовая баба. 2017

Адабиётлар

  • Похлёбкин В. В. Баба. Бабка // Кулинарний словар. — М.: Издателство „Э“, 2015. — С. 22—24. — 456 с. — 4000 экз. — ИСБН 978-5-699-75127-3.
  • Баба // Толковий словар живого великорусского язика : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Дал. — 2-э изд. — СПб. : Типография М. О. Волфа, 1880—1882. — Т. 1.
  • Шинкарёва Н., Бондаренко Н. „Баба (бабка)“, . Кулинарная энциклопедия. В 40 томах. М.: Издательский дом «Комсомольская правда», 2015. ИСБН 978-5-4470-0021-9. 
  • Хлеб пасхалний / Т. А. Агапкина // Славянскиэ древности: Этнолингвистический словар : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящэрица). — С. 421-424. — ИСБН 978-5-7133-1380-7.