Boku

Боку
Боку
	пойтахт
	{{{расмий_номи}}}нинг байроғи; Байроқ ; Герб
	40°23′43″Н 49°52′56″Э / 40.39528°Н 49.88222°Э
Мамлакат	Озарбайжон
Ҳукумат
• ҳоким	Ҳожибала Абутолибов
Майдон	2,140 км2 (830 кв ми)
Расмий тил(лар)и	Озарбайжон тили
Аҳолиси (2016)	2 225 800
Зичлиги	1040 киши/км2
Конфессиявий таркиб	ислом
Вақт минтақаси	УТC+4
Телефон коди	+994 12
Почта индекс(лар)и	АЗ1000; АЗ1002; АЗ1006; АЗ1044; АЗ1063; АЗ1072
Автомобил коди	10, 90, 77
	Боку

Боку (озарбайжонча: Бакı) — Озарбайжон Республикасининг пойтахти. Абшерон яриморолида, Каспий денгизининг ғарбий соҳилида жойлашган. Майдони 2130 км², тахминан 2,2 млн аҳолига эга. Боку шаҳри таркибига 12 туман, 5 шаҳар типидаги посёлка ва 32 қишлоқ киради^[1].

Шаҳар маркази қисми Боку бухтасига зинапоясимон пасайиб тушувчи амфитеатр шаклида жойлашган. Бокунинг денгиз соҳили қисми океан сатҳидан тахминан 28 м қуйидадир. Боку вилояти ҳудудида минераллардан нефт, газ ва қурилиш материаллари қазиб олинади; муолажа учун муҳим минерал сувлар чиқади. Кўпгина балчиқ вулқони мавжуд. Иқлими қуруқ субтропикдир. Ўртача ҳаво даражаси январда 3-4 °C, июлда эса 25-26 °C бўлади. Йилига 210 мм ёғин ёғади. Кучли шимол шамоли (хазрий) ва жануб шамоли (гилавар) Бокуга хосдир.

Боку шаҳрида ва Абшерон яриморолида инсонлар қадим замонлардан бери ўтроқлашган ва бу ерда аҳоли пунктлари ҳосил бўлган. Бунга сабаб Боку шаҳрининг физик-географик шароити шимолдан жанубга, ғарбдан шарққа миграция ва тижорат йўлларининг кесишган марказида жойлашиши, иқлим шароити ва энг қадимги даврдан ер юзига чиққан нафта номли ёқилғи ва энергия бойлиги бўлган. Абшерон ҳудудида топилган археологик материаллар Бокуда қадимдан инсонлар яшаганини исботлайди. Пираллаҳи, Зиғ кўли атрофи, Шувалан, Мардакон, Амиржон ва бошқа ерларда мил.ав. ИИИ-И мингйилликларга оид археологик ашёлар топилган. Бокунинг пайдо бўлиш тарихи номаълум^[2].

Боку Кавказдаги энг муҳим туристик маконлардан бири ҳисобланади. 2014-йилда Боку Форбес журналининг руслар учун бизнес соҳасида энг жалб қилувчи собиқ СССР шаҳарлари рейтингида топ ўнликка кирган. 2015-йилда Боку Лонелй Планетнинг саёҳат учун энг қизиқарли маконлар рейтингида еттинчи, Неw Ёрк Тимес газетасининг „2015-йилда сафар қилиш учун дунёнинг энг яхши жойлари“ рейтингида эса 51-ўринга лойиқ кўрилди. 2016-йилда Трип Адвисор саёҳат сайтининг йиққан савол анкетасида эътиборга молик ва ривожланаётган туризм минтақалари рўйхатида Боку шаҳри 5-ўринни эгаллаган^[3]^[4]^[5]^[6].

Тарихи

Этимология

Боку номининг келиб чиқиши ҳақида турли фикрлар мавжуд. Боку топонимининг қадимийлиги ҳақидаги илк маълумотга Иван Мешаниновнинг 1927-йилда Бокуда нашр қилинган „Миср ва Кавказ“ номли мақоласида дуч келиш мумкин. Тахминларга кўра, мил.ав. ИИИ мингйиллик охирларига тегишли „Марҳумлар китоби“ Миср мифологияси тўпламида акс этган „Бакҳав“ топонимининг Кавказда шаклланган формасидир. Сўз ўзаги бўлган „Бака“ — „Қуёш чиққан жой“ ёки „Тонг шафағи“ сифатида талқин қилинади. Бу топоним Буюк Кавказ шарқида жойлашган Боку билан бир деб тахмин қилинади^[7].

Баъзи манбаларга кўра, Боку номи илк марта В-ВИИИ аср манбаларида „Багаван“ ёки „Багуан“, „Ацҳи Багаван“ ёки „Ацҳи Багуан“, яъни „Оташ Багуан“ кўринишида учрайди. Бага сўзнинг ўзаги, „ан“ ва „ван“ эса маконни билдиради. Топоним милодий ВИИ асрда бу ҳудудда яшаган „бакан“ уруғи билан алоқадор деб ҳисобланади, баъзиларнинг фикрича эса, „Бакуя“ сўзидан олинган^[8].

Боку номларидан бири эса форс тилидан олинган „Бади Куба“ сўзининг қўшилишидан келиб чиққан деган тахмин ҳам мавжуд. Форс тилидан таржима қилинганда „Шамоллар шаҳри“ маъносидаги бу сўз айнан Бокунинг ҳақиқий тарихи эканлигини бир қанча олимлар таъкидлайди^[9].

Профессор Сара Ашурбейли Бокунинг энг қадимий номи „Хунсар“ бўлганини билдиради. Бу топонимнинг таркиби 3 000 йилдан ортиқ вақтдан бери мавжуд эканлигини кўрсатади. Хунсар маъноси „Қуёшга ўгирилган“ демакдир^[8].

Кавказшунос Кероп Патканов шаҳарнинг номи лак сўзи „Баки“-дан (тепалик) келиб чиққан деб таъкидлайди. Бу гипотезага кўра, Боку тепаликлар устида жойлашгани сабабли шаҳарнинг ҳам номи бу сўздан олинган. Бу фикрни география фанлари доктори Будак Будаков билдиради^[10].

Герби

Боку шаҳрининг илк рамзи ҳар икки томонида олов символи бўлган қуёш тасвирининг ўртасидаги буқа сурати бўлган. Буқа сурати аввал қалъа деворининг кириш эшигида акс этган экан. Ташқи қалъа деворлари 1886-йилда бузиб ташланган ва унинг дарвозаси ички қалъа деворида — Шоҳ Аббос дарвозасида қайтадан қурилган. Бокунинг қадимий символи бўлган буқа тасвири ҳозирги кунда Ичеришаҳарнинг Қўша Қалъа дарвозаларининг устида тасвирланган. Буқанинг ўнг ва чап томони шер тасвири билан қопланган. Баъзи тадқиқотчилар шер сурати Сафавийлар ҳокимияти символи бўлганини таъкидлайдилар^[2].

Боку шаҳрининг илк расмий герби 21-май 1843-йилда тасдиқланган. 4 қисмдан иборат қалқонсимон панелнинг биринчи олтин қисмида йўлбарс, иккинчи олтин қисмида ердан чиқиб ёнаётган газ гулханлари тасвирланган. Панелнинг бу икки қисми тасвири Россиянинг Каспий вилояти гербидан олинган. Гербнинг кўк ранг фонидаги 3-қисмида юк ортилган туя тасвирланган. Бу шаҳар аҳолисининг юк ташиш билан шуғулланганликлари тимсолидир. Гербнинг кўк ранг фонидаги 4-қисмидаги ерга санчилган лангар тасвири эса Бокунинг порт шаҳри эканлигидан далолат беради^[2].

Боку шаҳрининг иккинчи герби 16-март 1883-йилда тасдиқланди. Гербнинг қора рангли қалқонсимон панелида уч олтин рангли олов тасвирланган. Қалқон губернаторлик ва шаҳар гербларида ишланган қизил рангли Александр лентаси (Княз Александр Невский номига таъсис этилган орденга тақилган лента) билан ўралган икки олтин сунбула билан қопланган ва шаҳарларнинг гербида фойдаланилган уч бурчакли қалъа тасвири билан тугайди^[2].

14-апрел 1967-йилда Боку шаҳрининг учинчи герби қабул қилинган. Герб ўртасида мовий тўлқинлар устида Озарбайжонни „Олов юрти“ символига айлантирган уч олтин рангли машъала тасвирлаган. 1975-йилда ушбу гербга қўшимчалар киритилди. Бокунинг бугунги герби Асосномаси Боку шаҳри Ижро ҳокимияти ҳокимининг 2001-йил 29-мартдаги фармони билан тасдиқланди. Боку шаҳрининг замонавий герби унинг расмий рамзидир^[2].

Қадимги давр

Боку шаҳрида ва Абшерон яриморолида инсонлар жуда қадим замонлардан ўтроқлашган ва бу ерда аҳоли пунктларини яратганлар. Бунга сабаб Боку шаҳрининг физик-географик шароити шимолдан жанубга, ғарбдан шарққа борган кўчманчилар ва тижорат йўлларининг кесишган марказида жойлашиши, иқлим шароити ва энг қадимги даврдан ер юзига чиққан нафта номли ёқилғи ва энергия бойлиги бўлган. Абшерон ҳудудида топилган археологик материаллар Бокуда қадимдан инсонлар яшаганини исботлайди. Пираллаҳи, Зиғ кўли атрофи, Шувалан, Мардакон, Амиржон ва бошқа ерларда мил.ав. ИИИ-И мингйилликларга оид археологик ашёлар топилган. Бокунинг пайдо бўлиш тарихи номаълум^[2].

Ўрта асрлар

Илк ўрта асрларда Боку иқтисодиётининг асосини нефт ва туз маҳсулоти, Боку ва Абшерон ҳудудида етиштирилган рўян ва зафъарон ташкил қилар эди. Уларнинг ҳам қуруқликдаги карвон йўллари, ҳам денгиз орқали Узоқ Шарқ мамлакатларига экспорти феодаллар шаҳри ривожининг муҳим омили эди. Ширвон таркибига кирган Абшерон табиий ва иқтисодий хусусиятлари туфайли ундан фарқланган географик, иқтисодий ва сиёсий бўлинма эди. Абшероннинг иқтисодий ва сиёсий маркази бўлган Боку шаҳри иқтисодий жиҳатдан унинг қишлоқлари билан боғлиқ бўлиб, ширвоншоҳга вассал қарам бўлган пароканда феодал ерларининг ягона доирасини ташкил қиларди^[13].

Х аср охирида ва ХИ асрда Аббосийлар халифалигининг таназзули сабабли бир қатор вилоят ва мамлакатлар ҳокимлари, шу жумладан, Ширвоншоҳлар мустақил ҳокимият туза бошладилар. Боку Х аср охирларида Ширвоннинг асосий шаҳарларидан бирига айланди. Аҳоли ҳунармандчилик, тижорат, боғдорчилик, полизчилик, узумчилик, пиллачилик, экинчилик, нефт қазиш, балиқчилик ва бошқа ишлар билан шуғулланардилар. Феодал муносабатларнинг, тижорат ва ҳунармандчиликнинг ривожи шаҳарнинг тараққий этишига имкон берарди. Халқаро тижорат йўллари марказида жойлашган Боку Шарқ ва Ғарб мамлакатлари орасидаги тижоратда муҳим аҳамиятга эга эди^[13].

Боку Х асрдан порт шаҳри сифатида машҳур эди. ХИ аср охири — ХИИИ аср бошлари Бокунинг тараққиёт даври эди. 1191-йилда Шамахида кучли зилзила содир бўлгач, ширвоншоҳ И Ахситан пойтахтни вақтинчалик Бокуга кўчирди^[13].

ХИИ аср охири — ХИИИ аср бошлари Боку шаҳрининг феодал тараққиёт даври эди. Ширвоншоҳлар шаҳарда бир қатор бинолар қурдириб, уни яна-да мустаҳкамладилар. ХИИ асрнинг биринчи ярмида Боку икки қаторли қалъа девори ва хандақ билан ўралган эди. Шаҳарнинг мудофаа тизимига Қиз қалъаси ҳам кирар эди. 1232-1235-йилларда Бокуни денгиз томондан қўриқлаш мақсадида бухта билан биргаликда мустаҳка, қалъа қурилди. Ширвоншоҳлар Каспий денгизида кучли флот туздилар^[2]^[13].

ХИИИ аср 30-йилларида мўғуллар Озарбайжонга ҳужум қилиб, бир қанча шаҳарларни босиб олдилар. Босқинчилар келган йўлдан четда жойлашган Боку бошқа шаҳарларга нисбатан оз талафот кўрганди. Шунга қарамай, мўғуллар шаҳрини ишғол қилган вақти Қиз қалъасининг юқори қисми вайрон қилинганди. Мўғуллар истилоси ва мамлакатнинг вайрон қилиниши шаҳар иқтисодиётига путур етказди, Абшерон ва Бокунинг нефт ишлаб чиқаришини вақтинча бўлса ҳам тўхтатди. ХИИИ аср охири, ХИВ-ХВ асрларда Боку Каспий денгизидаги асосий порт ва Данбандийлар сулоласи бўлган Ширвоншоҳлар давлати пойтахти бўлганида нафақат Озарбайжон, балки бутун Яқин Шарқнинг муҳим шаҳарларидан бирига айланди. Боку халқаро транзит ипак тижоратида ва Шарқ билан Ғарб орасида бошқа молларнинг тижоратида фаол иштирок этарди. Бу феодал шаҳарнинг тараққиёт даври эди^[2]^[13].

1501-йилда Шоҳ Исмоил Хатоий Ширвонга ҳужум қилиб Бокуни олди. Сафафий ҳукмдори И Таҳмасп 1538-йилда Боку ҳам кирувчи Ширвонни Сафавийлар давлатига бирлаштирди. Сафавийлар-Усмонийлар жанги вақти 1578-йилда Усмонийлар қўшини Бокуни босиб олди. 1607-йилда шаҳар яна Сафавийлар ҳокимиятига ўтди. Сафавийлар давлати даврида Бокуда мис пуллар чиқарила бошланди. Боку ва Абшерон аҳолисининг кўпгина қисми гиламдўзлик билан шуғулланарди. ХВИ-ХВИИИ асрларда ҳунармандчилик, хусусан, гиламдўзлик яна-да такомиллашди. ХВИ асрдаги аёвсиз урушларда Сафавийлар давлатига бирлаштирилган Ширвондаги бир қатор антифеодал исёнларга қарамай, Волга-Каспий йўлининг очилиши билан боғлиқ Бокунинг йирик тижорат маркази ва Каспий денгизидаги муҳим порт сифатидаги ўрни йўқолмади^[2]^[13].

ХВИ аср охири-ХВИИ аср бошларида турк ишғолидан сўнг Боку қайтадан Сафавийлар давлати таркибига қўшилди. Марказий ҳокимиятнинг кучайиши ХВИИ асрнинг 40-йилларидан эътиборан мамлакатнинг маҳсулдор кучларни заифлатган феодал низолар ва аёвсиз урушларнинг тўхташи Боку шаҳри ҳаётининг тараққиётига ижобий таъсир кўрсатди. Шаҳарга кўпгина хорижий тижоратчилар ва сайёҳлар кела бошлайди. Улар шаҳарнинг хўжалик ҳаётининг жонланишини, ҳунармандчилик маҳсулотларининг ортиши, мамлакатдан экспорт қилинган нефт ва туз ҳосилотини қайд этадилар. Шаҳарнинг ижтимоий ҳаётида тижоратчиларнинг роли орта бошлайди. Шаҳар ва мамлакатнинг барча ички ва ташқи тижорати уларнинг қўлида эди. Боку Каспий денгизида муҳим порт ҳисобланарди. Бу ердан транзит йўли билан Европага, Россияга ва бошқа ўлкаларга Шамахи ипаги ва бошқа ҳунармандчилик маҳсулотлари етказиб бериларди. Бокунинг феодал ривожи ХВИИ аср охиригача давом этди. Бундан кейин эса нафақат Озарбайжонда, балки бутун Олд Осиё мамлакатларида мавжуд бўлган шаҳар ҳаётининг таназзули кузатилади^[13].

ХВИИ-ХИХ асрлар

Бокунинг бой табиий ресурслари, шунингдек, муҳим ҳарбий-стратегик аҳамияти ХВИИИ аср бошларидан бошлаб Россиянинг эътиборини торта бошлади. Каспийнинг жануби-ғарбий бўйларига кўз тиккан Пётр И махсус ҳарбий денгиз экспедицияси тузди. 1723-йил 26-июнда Пётр И қўшини Бокуга кирди. Лекин Россия ва Эрон орасида тузилган Ганжа битимига мувофиқ Боку қайтадан Нодиршоҳ ҳокимияти қўл остига ўтди^[2].

ХВИИИ аср ўрталарида Озарбайжонда бир қанча хонликлар, шу жумладан, Боку хонлиги тузилди. 1796-йил ёзида рус қўшинлари Озарбайжонга юриш қилди. 13-июнда Боку олинди. Екатерина ИИ ўлимидан сўнг чор қўшинлари 1797-йил март ойида Бокуни тарк этди. 1805-йил 12-августда чор қўшини Бокуни қамал қилди, аммо муваффақият қозона олмай ортга қайтди. 1806-йил аввалида генерал Павел Сисианов қўшинлари қайтадан Бокуга яқинлашди. Шаҳарни топшириш ҳақидаги Боку хони Ҳусайнқулихон билан музокаралар вақтида генерал Сисианов ўлдирилди. Боку хонлиги 1806-йил 6-октябрда чор ҳокимияти томонидан босиб олингач, Бокуда капиталистик муносабатлар тараққиёт даври бошланди. 1807-йилда Бокуда 500 уй, 3000 нафар аҳоли яшар эди. 1810-йилда Бокунинг Ичеришаҳарида илк марта намунавий кўп қаватли бино қурилиши юзага келди. Ичеришаҳарда икки ва уч қаватли бинолар қурилди ҳамда Озарбайжоннинг анъанавий феодал шаҳарларидан фарқли ўлароқ бу биноларнинг асосий деразалари кўча тарафга қаратилган эди. 1813-йилда тузилган Гулистон шартномаси билан Шимолий Озарбайжон, шу жумладан, Боку ҳам Россия таркибига қўшилиши тасдиқланди^[2]^[13]^[14].

1810-йилда Бокунинг тижорат даромади 500 минг манат бўлган бўлса, 1827-йилга келиб бу даромад 5205 минг манатга етганди. 1832-йилда Бокуда тижорат билан 233 нафар, 1849-йилда эса 322 нафар шуғулланарди. Буларнинг бир қисми (1852-йилда 67 нафари) фабрика-завод маҳсулотлари савдо-сотиғи билан шуғулланарди^[15]^[16].

1840-йил бошларида Бокуда 360 тижорат маркази бор эди. 1840-йил 10-апрелда тузилган Каспий вилояти таркибида маркази Боку шаҳри бўлган Боку уэзди тузилди. Николай Ининг 1846-йил 14-декабрдаги фармони билан Шамахи губернаторлиги яратилганида, Боку уэзди ҳам ушбу губернаторлик таркибига кирди^[2]^[16].

Шаҳарнинг юксалиш даври эса асосан Озарбайжонда нефт саноатининг ривожи билан боғлиқ. Яъни 1848-йилда дунёда илк нефт кони айнан Боку шаҳрида қазилган, 1863-йилда Сураханида оқ нефт заводи қурилиб фойдаланишга топширилган, 1869-йилда эса механик усул билан илк марта ҳудудда нефт-газ қазиб олиш бошланган^[13].

1859-йил 29-30-майда содир бўлган зилзила оқибатида Шамахи шаҳри бутунлай вайрон бўлди ва Александр ИИнинг 1859-йилдаги фармони билан Шамахи губернаторлигининг маркази Бокуга кўчирилди, номи ўзгартирилиб Боку губернаторлиги деб атала бошланди. Ушбу фармон билан Боку шаҳри губернаторлик маркази мақомини олди. Бу даврда шаҳар аҳолисининг сони 13 минг кишини ташкил қиларди^[2]^[13].

Нефт саноати тараққиёти билан бирга Бокуда транспорт алоқалари ҳам шакллана бошлади. 1873-йилда бир қанча заводларнинг Бокудан ташқаридаги бўш ҳудудларга чиқарилиши тўғрисида буйруқ берилганида Қора Шаҳар ҳудудида 100 га яқин завод, тижорат муассасалари ва аҳоли пунктлари қурилди. 1878-йилда Нобел ака-укалари томонидан Россия Империясида илк марта Балаханидан Қора Шаҳаргача нефт қувурлари тортиб келинди^[13]^[17].

1880-йилда шаҳардан Сабунчи ва Сурахани маъданларига 26 км узунликда ва 1883-йилда 520 кн узунликда Боку-Тбилиси темир йўли линияси ўрнатилди. Транспорт воситалари билан бирга Бокуда алоқа соҳаси ҳам пайдо бўлди. 1868-йилда Боку-Тбилиси, 1879-йилда Боку-Красноводск (денгиз туби билан) телеграф линиялари, 1886-йилда эса шаҳарда илк телефон линияси ўтказилди^[13].

ХХ аср

ХХ аср бошларида Россиядан ишчилар ҳаракатининг энг муҳим ҳодисаси Боку пролетариатининг муҳим воқеаси Декабр иш ташлаши бўлди. Иш ташлаш 1904-йил 13-декабрда „Каспий-Қора денгиз нефт саноати жамияти“ заводида бошланди ва қисқа муддат ичида шаҳарнинг барча маъдан-завод туманларига тарқалди, умумшаҳар иш ташлаш таътилига айланди. Иш ташлашда иштирок этган ишчиларнинг сони 50 мингга чиқди. Иш ташлашнинг чўзилиши Боку мулкдорлари чўнтакларига зарар бериш билан бирга бутун Россия саноатини танг ҳолда қолдирганди. Иш ташлашнинг чўзилишидан безовта бўлган молия вазири қаттиқ асабийлашарди. Молия вазирининг талаби билан бош вазир Витте Боку губернаторлигини генерал губернатор билан алмаштирди ва унга жўнатган буйруғида нима қилиб бўлса ҳам иш ташлашни тўхтатишини ва Боку нефт маъданларида, шунингдек, нефт ажратиш заводларида ишни тиклашни талаб қилди. Бокуда ҳарбий вазият эълон қилинди. Шимолий Кавказ темир йўли стансияларидан бошлаб Бокугача барча темир йўллари ҳарбийлаштирилди. Бу йўл билан Бокуга қўшин киритиш бошланди. Бокуда барча намойишлар тақиқланди^[18].

Боку пролетариатининг Декабр инқилоби Россиянинг марказий вилоятларида кенг акс садо берди. Россия империясининг бошқа шаҳарларидаги ишчилар Боку ҳодисаларида доир инқилобий варақалар тарқатдилар. Ушбу варақаларда Боку пролетариатининг Декабр инқилобидаги ғалабасининг бутун Россия ишчилар синфи учун катта аҳамияти борлигини таъкидланар эди^[18].

1907-йилда эса Боку-Батуми нефт қувури фойдаланишга топширилди ва буларнинг таъсири натижасида ортиқ 1908-йилда Боку шаҳри Кавказорти умумий саноат маҳсулотининг 91,6 %ини берар эди. 1917-йил Россия инқилобларидан сўнг Озарбайжонда ижтимоий-сиёсий ҳаёт ўзгарди ва Боку Совети ҳокимиятни қўлга олиши билан якунланди^[13].

1918-йил 30-март ва 3-апрел орасида Боку шаҳрида ва Боку губернаторлигининг турли ҳудудларида, хусусан, Шамахи, Куба, Хачмаз, Ланкарон, Ҳожиқобил, Салян, Зангазўр, Қорабог, Нахчивон ва бошқа ҳудудларда Боку Совети ва Дашнаксутюндан бўлган арман қуролли армияси озарбайжонларга қарши қирғин уюштирдилар. Расмий манбаларга асосан оммавий қирғин натижасида 12 мингга яқин озарбайжон қатл қилинди, ўн минглаб инсонлар бедарак йўқолди. Степан Шаумян 1918-йил 25-апрелда Боку Халқ Комиссарлари Совети номли ҳукумат яратди. Боку ХКС ўзини Боку губернаторлиги ва Доғистонда Совет Россияси ҳукуматининг маҳаллий ҳокимият органи деб эълон қилди^[19]^[20]^[21]^[22]^[23].

1918-йилда Нури пошшо раҳбарлигидаги Усмонийлар ва Озарбайжон Халқ Республикаси ҳарбий кучларидан Кавказ Ислом Қўшини билан Боку Комиссарлари ва Марказий Каспий диктатураси ҳарбий кучлари орасида Боку уруши юз берди. Кейинчалик урушга Буюк Британия, Арманистон ва Россия армияси ҳам қўшилди ва бу уруш Кавказ кампаниясининг сўнгги жанги бўлди. Лекин Боку жанги билан кескинлик тугамади, ҳодисалар Озарбайжон-Арманистон уруши билан давом этди^[24]^[25]^[26].

Озарбайжон Миллий Кенгашининг 1918-йилда қабул қилган Озарбайжон Истиқлол Баённомасида Озарбайжон Халқ Республикасининг пойтахти ҳақида модда йўқ эди. Озарбайжон ССРнинг 1921-йилда қабул қилинган Конституциясида ҳам пойтахт ҳақида модда киритилмаганди. Озарбайжон ССРнинг 1937-йил ва 1978-йил конституцияларида эса Боку шаҳрининг республика пойтахти сифатида эълон қилиниши қайд қилинган^[2].

1920-йил 28-апрелда Вақтинчалик Инқилоб Қўмитаси янги ҳукуматнинг — Озарбайжон ССР Халқ Комиссарлари Совети таркибини тасдиқлади. 29-апрелдан эътиборан Э. Ҳ. Қараев бошчилигида Боку Инқилоб Қўмитаси ҳам ишлар эди. Бокуда шаҳар Совети билан бир қаторда Боку Уэзд Инқилоб Қўмитаси ҳам фаолият кўрсатарди. Шаҳарнинг барча туманларида маҳаллий ҳокимият органлари тузилди. 1920-йил 1-7-сентябрда Бокуда шарқ халқлари И қурултойи, 1926-йилда эса И Умумиттифоқ туркология қурултойи ўтказилди. Бокуда таъқиблар, Озарбайжон Халқ Республикаси лидерлари, йирик намояндалари, бошқа партиялар, сиёсий гуруҳлар ва ҳаракат раҳбарларининг, Озарбайжон қўшинларининг, Мудофаа вазирлиги ходимларининг ҳибсга олиниши бошланади. Уларнинг бир қанчаси Наргин оролида қатл қилинди, Россиянинг турли қамоқхоналари ва лагерларига сургун қилинди^[2]^[27].

Иккинчи жаҳон уруши Озарбайжондан узоқ шимоли-ғарбий минтақаларида бошланса ҳам Адолф Гитлер нефтга бой бўлган Бокуни забт этишни олдига мақсад қилиб қўяди. 1941-йилда Озарбайжонда 23,5 млн тонна нефт чиқарилган бўлиб, бу кўрсаткич бутун Совет Иттифоқида мавжуд бўлган нефтнинг 71,4 %ини ташкил қиларди. Мана шундай юксак ҳосилот СССРнинг ИИ жаҳон урушидаги ғалабасига катта ҳисса қўшган, халқ хўжалиги олдида турган бир қанча масалаларнинг ҳал қилинишида нефтнинг махсус роли яна-да ортган^[28]^[29]^[30]^[31].

Уруш шароити ўртага янги-янги муаммоларни ташларди. 1942-йилда Кавказ ҳудудида жанг давом этгани сабабли Бокуда нефт қудуқларининг фаолияти вақтинчалик тўхтатилди. Абшерон яриморолида янги нефт конлари ишга тушмади. Шу билан бирга Шимолий Кавказ ва Волга дарёси орқали хом ашё ва нефт маҳсулотларини ташишнинг имкони йўқ эди. Чунки транспорт инфраструктураси ҳарбий амалиётлар ўтказилаётган ҳудуддан ўтар эди. Лекин тез орада бу муаммога ҳам ечим топилди. Нефт маҳсулотларини „ер омборлари“га ва кўлларга (Зиғ, Масазир ва б.) тўлдира бошладилар. Сўнгра уларни Каспий денгизи билан жўнатар эдилар. Урушнинг ҳал қилувчи босқичи бўлган 1942-йилда Каспий денгизи билан фронтга 505 минг тонна, Ҳаштархон воситаси билан 336 минг тонна нефт маҳсулотлари ташилди. Фашист ҳарбий қисмларининг 1942-йилавгуст охирларида Шимолий Кавказга етиб бориши ва Грозний нефт туманининг фашист қўшини томонидан забт этилиши Боку нефтининг уруш жараёнидаги аҳамияти ва ролини яна-да орттирди ва уни асосий планга чиқарди^[28]^[32].

1945-йилдан кейин эса шаҳарнинг тараққиёт жараёни бироз кучайиб, Боку шаҳри республиканинг иқтисодий ривожида ва ижтимоий меҳнат соҳасида етарлича юксак савияга чиқа олди. Булар натижасида шаҳарда ишлаб чиқариш бўйича саноат соҳалари яратилди ва шаҳар билан шаҳар атрофи ҳудудларнинг алоқалари кенгаярди. Боку шаҳрининг ҳам интенсив тараққиёти шаҳарнинг шаклланишида муҳим рол ўйнаган. Иккинчи жаҳон уруши йилларида Боку госпиталларида 400 минг нафарга яқин аскар ва зобит даволанди^[13]^[19].

СССР Вазирлар Маҳкамаси томонидан 1951-йилда Боку сув қувурининг иккинчи қатори қурилиши борасида 1959-йилда эса Боку ва унинг туманлари газ билан тўхтовсиз таъминланиши, барча аҳоли массивларининг 1960-йилгача тўлиқ газ билан таъминланиши тўғрисида қарор қабул қилинди. 1957-йилда шаҳарга сув бериш бирмунча ортди. Фақат аҳолининг сув билан таъминоти ҳали ҳам етарли эмасди^[33]^[34]^[35]^[36].

Бокуда Озарбайжон телевидение маркази ўз фаолиятини 1956-йил 14-февралда илк ҳаваскор дастур билан бошлади, сўнгра телевидение маркази дастурлари Бокудан 200 кмгача масофада мунтазам равишда узатила бошланди. 1966-йилда Боку-Шуша, 1969-йилда Шуша-Нахчивон радио линияси фойдаланишга топширилди. 1970-йилда радио линияси билан Боку телевидение стансияси илк марта Москвадан рангли телевидение программасини кўрсатиш имконини қўлга киритди. 1976-йилда Боку телефон алоқасининг 90 минг телефон номерини ўзида бирлаштирган 36 телефон стансияси бор эди. Уй телефонларининг сони 1970-йилда 30,8 минг, 1980-йилда 230,9 минг эди.

1988-йил 17-ноябрда Бокунинг Озодлик майдонида оммавий эътироз митингларининг ўтказилиши Озарбайжонда миллий-озодлик ҳаракатининг бошланишига сабаб бўлди. Шу йили 5-декабрда Совет қўшинлари Озодлик майдонига юриш қилиб, митингчиларнинг олдини тўсиб, комендант соатини татбиқ этганди. 1990-йил 19-январдан 20-январга ўтар кечаси соат 23:30 да Боку шаҳрига собиқ Совет Иттифоқининг қўшин бўлмалари фавқулотда ҳолат эълон қилмасдан кириб борган, тинч аҳолига ҳужум қилиб, юзлаб гуноҳсиз инсонларни қатл қилган, бу ҳужумда кўпчилиги яраланган, бедарак йўқолганди^[2]^[37].

1994-йил 19-мартда Боку метроси 20-январ метростансиясида портлаш юз берди, 14 киши ҳалок бўлди, 49 нафар яраланди. Шу йили 3-июлда метронинг „28-май“ ва „Ёшлик“ стансиялари орасида поездда портлаш уюштирилди, қурбонлар ва ярадорлар бор эди. 1997-йил 25-ноябрда Бокуда Грузия, Украина, Озарбайжон ва Молдова республикаларининг орасида ҳамкорлик тўғрисидаги блок — „ГУАМ“ блокининг ташкилини баён қилган протокол имзоланди^[14].

2000-йил 25-ноябрда соат 21:30 да Бокуда 6,8 баллик зилзила содир бўлганди^[38].

ХХИ аср

2001-йилда Бокуда дунё озарбайжонларининг биринчи қурултойи ўтказилди. 2002-йилда интернет билан 10 провайдер шуғулланарди. Интернетдан 120 минг фойдаланарди ва фойдаланувчиларнинг 90 фоизи Бокуда эди. Уларнинг 80 фоизи ёшлардан иборат эди. 2008-йилдан бошлаган Боку Шаҳар Ижро ҳокимиятининг тўлиқ бузиш ишлари билан боғлиқ баъзи тарихий обидаларнинг йўқ бўлиши ва инсонларнинг уйлари ўрнига берилган кичик компенсациялар жамият ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари томонидан кескин танқид қилинди. Шаҳардаги мазкур бузиш ишлари туфайли вайрон бўлган тарихий бинолардан Атланта уйи, Москва меҳмонхонаси ва Қорабоғ меҳмонхонасини қайд қилиш мумкин. 2009-йилда Озарбайжон Давлат Нефт Академиясида содир бўлган террор ҳодисасида 13 нафар ҳалок бўлди^[2]^[39]^[40]^[41]^[42]^[43]^[44]^[45].

2011-йил 24-декабрда Боку шарқида 100 йилдан кўп Қора Шаҳар каби танилган, нефт ишлаб чиқартиши, сақланиши ва етказиб берилишида катта рол ўйнаган ҳудудда, шаҳарнинг энг катта қайта қуриш лойиҳаларидан бири бўлган Боку Оқ Шаҳар лойиҳасининг тамали қўйилди. Лойиҳанинг асосий мақсади нефт чиқиндилари натижасида ифлосланган тупроқларнинг тозаланиши, ҳудудда янги халқаро стандартларга мос ижтимоий инфратузилманинг тузилиши, пойтахт аҳолиси ва меҳмонлари учун янги яшаш, иш, кўнгилочар ва истироҳат масканларининг яратилишидир^[46]^[47].

География

Релеф вə геология

Боку Каспий денгизи ғарбида, Абшерон яриморолининг жанубида 40", 23' эни 49", 51' узунликдаги мередианалар кесишган нуқтада жойлашган. Абшерон яриморолининг жанубида соҳил атрофи сув акваториясида Боку архипелаги жойлашган. Архипелагга Кичик Зира, Катта Зира, Тош Зира, Хара Зира, Занбил, Гил ороллари, Қорасув, Кутан ороллари, Санги Муган, Номсиз орол, Игнат тоши, Кур тоши, Cигил, Каравансарай ороллари, Тава ороли, Даш ороллари ёйи, Хонлар ороли ва Бобур ороли киради^[48]^[49].

İқлим

Боку жойлашган Абшерон яримороли юксак ўрта йиллик температура ва оз ёғингарчиликка молик ҳудуддир. Бокуда ҳавонинг ўртача йиллик температураси 14,4 даражани ташкил қилади. Қуёшли, оз булутли кунлар ҳисобига кўра Абшерон Кавказда биринчи, ёғингарчилик миқдорига кўра эса охирги ўринда туради^[50].

Боку иқлими қуруқ ва субтропикдир. Май бошидан бошлаб сентябр ойигача давом этган узун ёз қуруқ ва иссиқ ўтади. Энг иссиқ вақтларда — июл ва август ойларида кундалик ўрта температура 26 даражани ташкил қилади. Кузда ёз иссиғи чекиниб, ўрнига қуруқ, майин ҳаво ўрнашади. Бокуда қиш ҳам мўтадил ўтади, яъни январда ўртача температура 3-5 даража бўлади. Қиш одатда қорсиз ва қаҳратонсиз ўтувчи оз қуёшли кунлардан иборат. Шунга қарамай кучли шимол шамоли, баъзан ҳавода кичик томчилар кузатилади ва бу шамоллар Бокунинг энг муҳим элементи ҳисобланади^[50].

Аҳолиси

Демографиясı вə этник таркиби

1908-1910-йилларда Россиядан Озарбайжонга 3 минг қишлоқ оилалари кўчирилди. Бокуга кўчиб келганларнинг аксарият қисмини эркаклар ташкил қиларди. Шундай қилиб, оиласи билан бирга иш қидириш қийин бўлгани учун мигрантлар ўз оилаларини ташлаб келардилар. Тарихий манбаларда келтирилишича, Бокунинг нефт саноати муассасаларида ишлаган рус мутахассислари, ишчи ва хизматчилари баъзи ҳолларда ўз оилалари билан, арманларнинг кўп қисми бўйдоқ ва ёлғиз, озарбайжонларнинг эса ҳаммаси ўз оиласини уйда қолдириб келар, ёлғиз яшар эди. 1913-йилда Боку шаҳрида аҳоли сони 3 мартага ортди, 334 мингга чиқди. Россия Империясининг 5 энг катта шаҳридан бирига айланган Бокуда жойлашган мигрантларнинг аксариятини руслар ташкил қиларди. Арманларнинг сони ҳам миграция ҳисобига катта суръатда ортган ва Боку аҳолисининг миллий таркибида уларнинг хусусий миқдори 17,5 % гача чиққанди. Айни вақтда Бокуда яшаган бошқа миллатларнинг сони ҳам бир неча марталаб ортган. Масалан, яҳудийлар сони 5,7 марта ортиб 10,8 минг нафар бўлган, лазлар сони эса мингдан 8 мингга чиққанди. Бу даврда Бокуда озарбайжонлар сонининг ортиши 74 %ни ташкил қилиш билан умумий ортишда етарлича ортда қолганди. Бунинг натижасида Боку аҳолисининг миллий таркибида уларнинг миқдори 1897-йилдаги 36 %дан, 1913-йилда 21 %га тушганди. Бу даврда Жанубий Озарбайжондан ҳам ўн минглаб озарбайжон Бокуга кўчиб ўтганди. 1913-йилда Бокуда ўтказилган аҳоли статистикаси материалларида Бокуда ҳар 6 нафардан бири Жанубий Озарбайжондан эди. 1970-йилда фақат Бокуда 207,5 минг нафар арман яшарди, бу эса бутун Озарбайжондаги арманларнинг 43 %ига тенг дегани эди^[19]^[51].

1988-йилда арман миллатчиларининг озарбайжонларни Арманистондан депортация қилиши ва кўчириши натижасида қувилган озарбайжонларнинг аксарияти Бокуга жойлаштирилди. Сумқайит ҳодисалари ва Қора Январ Бокуда, Ганжада ва бошқа жойларда камчилик бўлган арманларнинг Озарбайжонни тарк этиши билан якунланди. Бу даврда Москванинг анти-Озарбайжон ташвиқотига алданган ва Озарбайжон халқининг Россияга қарши адоватидан ташвишга тушган Бокулик руслар ва уларга яқин бўлган русийзабон этник гуруҳларнинг намояндалари орасида ҳам Озарбайжонни тарк этиб, Россияга қайтганлар бўлди. Қорабоғ можароларидан кейин Бокуда 500 мингга яқин қочоқлар ва мажбурий кўчкинлар жойлашди^[13]^[19].

2017-йил бошларидан Боку шаҳри аҳолиси сони 3700 нафар ёки 0,2 % ортиб, 1-апрелда 2 млн 249,5 минг нафарга етди. Ҳисобот даврида Бокуда 3556 ўлим қайд қилиниб, аҳолининг ҳар минг нафарига 6,4 дан тўғри келди. 2017-йилнинг илк 3 ойи давомида рўйхатга олиш шўбалари томонидан 2957 никоҳ ва 1134 ажрашиш ҳолати кузатилди. Аҳолининг ҳар минг нафарига никоҳ сони 5,3, ажрашишлар сони эса 2 бўлган^[52].

Йил	Озарбайжонлар	%	Руслар	%	Арманлар	%	Яҳудийлар	%	Бошқалар	%	Жами
1851^[53]	5000-дан коп				405	5.5 %					7,431
1886^[54]	37,530	43.3	21,390	24.7	24,490	28.3	391	0.5	2,810	3.2	86,611
1897^[55]	40,341	36	37,399	33.4	19,099	17.1	3,369	3	11,696	10.5	111,904
1903^[56]	44,257	28,4	59,955	38,5	26,151	16,8	н.а.	н.а.	28,513	18,3	155,876
1913^[56]	45,962	21,4	76,288	35,5	41,680	19,4	9,690	4,5	41,052	19,1	214,672
1926^[57]	118,737	26.2	167,373	36.9	76,656	16.9	19,589	4.3	70,978	15.7	453,333
1939^[58]	215,482	27.4	343,064	43.6	118,650	15.1	31,050	3.9	79,377	10.1	787,623
1959^[59]	211,372	32.9	223,242	34.7	137,111	21.3	24,057	3.7	56,725	8.7	652,507
1970^[60]	586,052	46.3	351,090	27.7	207,464	16.4	29,716	2.3	88,193	6.9	1,262,515
1979^[61]	530,556	52.4	229,873	22.7	167,226	16.5	22,916	2.3	62,865	6.2	1,013,436
1999^[62]	1,574,252	88	119,371	6.7	378	0.02	5,164	0.3	89,689	5	1,788,854
2009^[63]	1,848,107	90.3	108,525	5.3	104	0	6,056	0.6	83,023	4.1	2,045,815

Дин

2012-йилда Давлат Диний Ташкилотлар Уюшмасининг берган манбасига кўра, Боку ҳудудида 120 масжид бор. Боку ҳудудидаги машҳур масжидлардан Нардарон масжиди, Тазапир масжиди, Муртуза Мухторов масжиди, Ҳайдар масжиди, Бибиҳейбат масжиди, Ҳожи Султоний масжиди, Ичеришаҳардаги Муҳаммад масжиди, Шаҳ масжиди, Бейлар масжиди ва Жума масжидини айтиб ўтиш мумкин^[64].

Боку шаҳрида 3 православ, 1 католик, 1 арман Апостол черкови, 1 лутҳеран черкови ва 2 та синагога мавжуд. Бокудаги таниқли черковлар ва ибодатхоналардан Муқаддас Григорий черкови, Муқаддас Пайғамбар черкови, Марям черкови, Муқаддас Арҳангеллар черкови, Халоскор черкови, Бокуда яҳудийларнинг синагогаси ва Бокудаги Ашкйница яҳудийларининг ибодатхонаси бор. Шаҳарда диний уйлар, христиан ва яҳудий диний муассасалари билан бир қаторда, православ черковлари ёнида якшанба мактаблари, протестант жамоаларининг Инжил курслари, иброний яҳудийлиги, яҳудий диний ва сивилизация курслари ва ҳоказо Фаолият кўрсатади^[65].

Диалекти

Боку ва унга яқин ҳудудларда Озарбайжон тилининг шарқ гуруҳи диалекти ва шеваларига оид Боку диалекти мавжуд. Диалектнинг фарқланувчи хусусиятларига „чав“ўзагининг „чачи“ формасида сифат сифатида, чо/чов шаклида феъл сифатида ишлатилиши киради^[66]^[67]^[68].

Маъмурий бўлиниши

Боку шаҳри таркибига 12 туман, 5 шаҳар типидаги посёлка ва 32 қишлоқ киради^[1].

Сурат	Туман номи	Туманларнинг ташкил қилинган санаси	Майдони (мин кв.км)^[69]	Аҳоли сони (минг)^[69]
	Бинақади тумани	24-ноябр 1931	0.17	260.6
	Қорадоğ тумани	1931	1.08	120.5
	Нариманов тумани	24-ноябр 1931	0.02	174.7
	Насимий тумани	13-июн 1969	0.01	218.3
	Низомий тумани	21-ноябр 1980	0.02	195.4
	Сабунчи тумани	24-ноябр 1931	0.24	239.1
	Сабоил тумани	24-ноябр 1931	0.03	100.5
	Сурахани тумани	1934	0.12	214.4
	Пираллаҳи тумани	21-декабр 2012	0.03	20.0
Файл:Şаҳ İсмайıл Хəтаи метростансиясı.ЖПГ	Хатоий тумани	1934	0.03	275.5
	Хазар тумани	3-ноябр 1934	0.37	161.9
	Ясамал тумани	24-ноябр 1931	0.01	218.3

Маҳаллий ҳукумат

1860-йилдан Шамахи губернаторлигининг пойтахтига айланган Бокуни бошқарадиган қўмита 1870-йилда таъсис этилган Боку Шаҳар Думаси эди. Дума аъзолари „гласний“ деб номланарди. 1878-йилда Бокуда Дума учун сайловлар бошланди. Илк Думага 72 нафар, сўнгра 75 нафар аъзо сайланганди. Фармонга кўра озарбайжонлар сони Дума аъзоларининг умумий сони ярмидан кўп бўлиши керак эмасди. Думага ёши 25 дан юқори бўлган, кўчмас мулк эгалари ёки 1500 манатлик маблағда тижорат ва саноат муассасаларига молик шахслар сайлана олинарди. Шаҳар ҳокимияти идоралари ижрочи, Дума эса қонун чиқарувчи орган ҳисобланарди. Шаҳар хўжалигининг ишга тушиши учун Дума қарор берар, ҳокимият эса бу қарорни амалга оширар эди^[2]^[13].

Дума мажлислари рус тилида олиб борилар эди. Шу сабабли рус тилида гаплаша олмайдиган гласнийлар мажлисларда кўп вақтлар мудраб ўтирардилар. Боку Шаҳар Думасининг таниқли аъзоларидан Ҳабиб ака Маҳмудбеёв, Ҳожи Зейналабдин Тагиэв, Ага Муса Нагиев, Шамси Асадуллаэв, Аждар баш Ашурбеёв, Агабала Гулиев, Маммадҳасан Ҳожински, Ҳасанбей Агаэв, Алимарданбей Топчубашов, Аҳмад бей Пепинов, Машади Азизбоёв ва Ҳасанбей Зардабийни қайд қилиш мумкин^[13].

1939-1977-йиллар давомида шаҳарни Боку Шаҳар Меҳнаткашлар Депутатлари Совети Ижро Қўмитаси бошқарар эди. 1977-йилда қўмита Боку Шаҳар Халқ Депутатлари Совети Ижро Қўмитаси деб номланди. 1991-йилдан бугунгача шаҳарни Боку Шаҳар Ижро Ҳокимияти бошқармоқда. Озарбайжон Европа Иттифоқига аъзо бўлган катта шаҳар ҳокимияти йўқ ягона давлатдир^[2]^[70].

Баки шаҳар ҳокимият биноси Истиқлол кўчасида жойлашган. Бино 1900-1904-йилларда архитектор Иосиф Гославский лойиҳаси асосида барокко стилида иншо этилган. Бино деворининг безаги учун Италиядан қизил декоратив ғишт ва рангли мармар келтирилган. Бино кўринишининг марказида Боку шаҳри герби тасвирланган^[2].

Иқтисодиёт

Озарбайжонда ХХ аср бошларидан бошлаб ривожланган ва Озарбайжон Республикасининг иқтисодиётида муҳим рўли бўлган нефт саноати асосан Боку атрофида жойлашган. ХВИ аср бошларида тарихчи Амин Аҳмад ар-Розийнинг маълумотига кўра Боку атрофида 500 га яқин нефт кони ва қудуғи мавжуд бўлиб, улардан оқ ва қора нефт олинди. 1647-йилда Турк сайёҳи Авлиё Чалабий Бокуда бўлган, бу ердаги нефт маъданлари, чиқарилган нефтнинг турли рангларда бўлиши, нефтнинг Эронга, Ўрта Осиёга, Туркияга ва Ҳиндистонга олиб борилиши ва келтирган йиллик даромад ҳақида маълумот берган, Бокуда фаолият кўрсатган нефт ширкатларини батафсил тасвирлаган. 1729-йилда Россиянинг Эрондаги элчихона ходими ва доктори Иоанн Леркх Бокуга келган ва Абшерондаги нефт конлари ҳақида атрофли маълумот бериб, бу ерда асрлар давомида нефт олинганлиги, маиший ҳаёт ва саноатда ёқилғи сифатида кенг фойдаланилганини тасдиқлаган^[71].

1803-йилда дунёда биринчи марта бокулик Ҳожи Қосимбей Мансурбоев Бибиҳайбатда Кавказорти ўлкаси Бош Идораси аъзоси бўлган Василий Семёновнинг таклифи билан Боку нефт маъданларининг директори маёр Алексеевнинг раҳбарлиги остида саноат усули билан 21 метр чуқурликда нефт қудуғи қазилган ва ижобий натижа берган. 1859-йилда Бокуда Дубин ака-укаларининг йирик нефт ажратиш заводи фойдаланишга берилган. Заводда асосан оқ нефт ишлаб чиқариларди. 1872-1873-йилларда Каспий денгизида тахта баражлар билан нефт жўнатилган. 1872-йилда Нобел ака-укалари Бокуда „Бранобел“ номли илк нефт ширкатини таъсис этдилар^[71]^[72]^[73].

1994-йил 20-сентябрда Бокуда Гулистон саройида Ғарбнинг нефт ширкатлари билан тузилган нефт битими мустақил Озарбайжон тарихида муҳим рол ўйнади. „Аср шартномаси“ деб номланган бу битим Каспий денгизининг Озарбайжон секторида „Азери“, „Чироқ“ „Гунешли“ нефт конларининг чуқурликда жойлашган қисмининг биргаликда ишланиши ва олинган нефтнинг дунёнинг энг йирик 11 нефт ширкати билан улуш шаклида тақсимланишига сабаб бўлди. 1997-йилда Боку-Новороссийск Шимол экспорт қувури, 1999-йилда эса Боку-Супса Ғарб экспорт камари фойдаланишга топширилган. 1999-йил 17-апрел куни Озарбайжон Республикаси Президенти Ҳайдар Алиев, Грузия Президенти Эдуард Шеварднадзе ва Украина Президенти Леонид Кучма иштирокида Боку-Супса қувурлари ва Грузиянинг Қора денгиз соҳилидаги Супса экспорт терминали фойдаланишга топширилди. „Чироқ“ конидан олинган нефт Супса портидан дунё бозорларига экпорт қилина бошланган ва илк марта Озарбайжон нефти шимолга эмас, ғарбга жўнатилганди. 1999-йил 18-ноябрда Туркиянинг Истанбул шаҳрида ўтказилган АТЕТ Саммитида Ҳайдар Алиев, Эдуард Шеварднадзе ва Сулаймон Демирел томонидан Боку-Тбилиси-Жайҳон (БТЖ) „Асосий экспорт нефт қувурлари“ ўтказилиши тўғрисида давлатлараро Шартнома имзоланди^[30]^[74]^[75]^[76].

2007-йилда Баку-Тбилиси-Эрзурум қувури ишга туширилди. Озарбайжон Президентининг 16-август 2001-йилдаги фармонига биноан, 20-сентябр кунини ҳар йили Озарбайжонда Нефтчилар куни деб нишонланиши расмийлаштирилди. 2017-йилда Бокуда „Азери-Чироқ-Гунешли“ конларининг 2050-йилгача ишлатилишига доир битим имзоланган^[71]^[77]^[78].

Бокуда Аккорд СТİК, Азерcелл, Азерсу, Азерсун Ҳолдинг, Озарбайжон Республикаси Давлат Нефт Ширкати, Озарбайжон ҳаво йўллари, Азпетрол, Бакcелл, Cаспиан Телеcом, Нар Мобиле, Паша Ҳолдинг вə Сйнергй Гроуп каби йирик Озарбайжон ширкатлари бош офислари жойлашган^[79].

Молия

1874-йил 28-февралда Бокуда фалоиятини бошлаган Боку кредит жамияти илк банк муассасаси сифатида Шимолий Озарбайжонда капиталист кредит тизимининг тузилишига тамал қўйди. 1874-йил 1-июндан Бокуда иккинчи банк муассасаси — Давлат банки шўбаси фаолиятини бошлади. Бокуда 1881-йилда Боку ижтимоий шаҳар банки, 1886-йилда Тбилиси коммерсия банки шўбаси, 1890-йилда Волга-Кама коммерсия банки шўбаси, 1897-йилда Киэв ёки Жанубий Россия саноат банки шўбаси, 1898-йилда Санкт-Петербург-Азов коммерсия банки шўбаси, Рус тижорат-саноат банки шўбаси, 1899-йилда Дон тупроқ банки, 1900-йилда Боку шаҳр кредит жамияти, Эрон Ҳисобот-қарз банки шўбаси таъсис этилди^[80]^[81]^[82].

1992-йилда Боку шаҳрида Озарбайжон Республикаси Марказий Банки, 2000-йилда эса Озарбайжоннинг асосий фонд биржаси бўлган Боку Фонд Биржаси тузилди. Шаҳарда аксарият Озарбайжон банклари бинолари, шу жумладан, АccессБанк, Банк оф Баку, Банк Республика, Капитал Банк, Озарбайжон Саноат Банкı, Озарбайжон Халқаро Банки, Рабитабанк, ДемирБанк, Унибанк вə Заминбанкнинг бош бинолари жойлашган. 2010-йил статистикасига кўра, Боку шаҳрида 995 банкомат мавжуд^[83]^[84]^[85].

Туризм ва савдо сотиқ

Боку Кавказдаги энг муҳим тусистик маконлардан бири ҳисобланади. 2015-йилда Боку марказидаги Низомий кўчаси дунёнинг энг қиммат кўчалари рўйхатига кирган. Давлат Статистика Қўмитасининг 2014-йилда тарқатган маълумотига кўра, Озарбайжонда 30 беш юлдузли меҳмонхона бор ва уларнинг аксарияти Бокуда жойлашган. Шаҳарнинг машҳур меҳмонхоналаридан ЖW Марриотт Абшерон, İнтурист отел, Ҳилтон Баку, Кемпински Ҳотел-Бадамдар, Фоур Сеасонс Ҳотел Баку, Фаирмонт Баку, Булвар Ҳотел ва Жумеираҳ Билгаҳ Беач Ҳотел ни айтиб ўтиш мумкин^[86]^[87].

2014-йилда Боку Форбес журналининг руслар учун бизнес соҳасида энг жалб қилувчи собиқ СССР шаҳарлари рейтингида топ ўнликка кирган. 2015-йилда Боку Лонелй Планетнинг саёҳат учун энг қизиқарли маконлар рейтингида еттинчи, Неw Ёрк Тимес газетасининг „2015-йилда сафар қилиш учун дунёнинг энг яхши жойлари“ рейтингида эса 51-ўринга лойиқ кўрилди. 2016-йилда Трип Адвисор саёҳат сайтининг йиққан савол анкетасида эътиборга молик ва ривожланаётган туризм минтақалари рўйхатида Боку шаҳри 5-ўринни эгаллаган^[3]^[4]^[5]^[6]^[88].

Бокунинг машҳур туристик масканларидан Ширвоншоҳлар саройи ва Қиз Қалъаси жойлашган Ичеришаҳар, Боку Булвари, Давлат байроғи майдони, Фавворалар майдони, Оташгоҳ, Шаҳидлар хиёбони ва Боку телеминорасини айтиб ўтиш мумкин^[89]^[90]^[91].

Бокуда 20-дан ортиқ савдо марказлари бор. Улардан Парк Булвар, 28 Малл, Метропарк, Наргиз Шоппинг Cентер, Ганжлик Малл вə Хақани Савдо марказини келтириш мумкин^[92]^[93].

Боку ҳудудида турли пляжлар фаолият кўрсатади. Улардан Амбуран ва Şıхов пляжини келтириш мумкин^[94].

Туманлари

Бинақади тумани

Собиқ Киров тумани бўлган Бинақади тумани, 29-апрел 1992-йилда Озарбайжон Республикаси Олий Совети Миллий Кенгашининг Қарори билан „Бинақади тумани“ деб номланган.^[95]

Туман ҳудудида Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси қарори билан давлат томонидан ҳимояга олинган, Бинақади полёлкаси ҳудудида жойлашган, 1915-йилда қурилган ҳаммом, 1908-йилда қурилган масжид ва минора, Хўжасан посёлкаси ҳудудида жойлашган ХВИИИ асрга оид ҳовуз, ИХ-ХВИИ асрларга оид аҳоли турар жойи, ХВИИ асрга оид карвонсарой, Билачари посёлкаси ҳудудида жойлашган 1658-йилда қурилган масжид, археологик обидалар қаторига киритилган Бинақади полёлкаси ҳудудида жойлашган нефт маъданлари ҳудудида Бронза даври „Некропол“и, нефт мааъданлари ҳудудидаги ХВ-ХВИИИ асрга тегишли турар жой, айни вақтда Озарбайжон ССР Вазирлар Кенгашининг 16-март 1982-йил 167-сонли қарорига биноан „Давлат қўриқхонаси“ эълон қилинган Бинақади Черногория фаунаси ва Флора қабристони ҳамда Қайроқи балчиқ вулқони мавжуд. Бунга қўшимча сифатида туман ҳудудидаги сўнгги йиллар ва айни вақтда авваллар яратилган, лекин давлат томонидан ҳимояга олинган обидалар қаторига киритилмаган маданият обидалардан Бинақади посёлкасида мавжуд бўлган илк нефт қудуғи ҳам бор.^[95]

Низомий тумани

Озарбайжон шоири Низомий Ганжавийнинг номи берилган туман 1980-йил ноябр ойида тузилган. Бокунинг қадимий тураржойларидан ҳисобланган Кашла посёлкаси туманнинг маъмурий ҳудудига киради. Низомий тумани Ҳайдар Алиев, Қора Қораев ва Бабек проспектлари билан бирга „Короглу“, „Гара Гараев“, „Нефтчилар“ ва „Халқлар дўстлиги“ метро бекатлари Боку шаҳрининг йўл-транспорт инфратузилмасида махсус аҳамиятга молик. Туманда 22 ўрта умумтаълим мактаби, 9 шифохона ва 13 поликлиника фаолият кўрсатади.^[96]

Наримонов тумани

Наримонов туманининг пайдо бўлишига 1941-йилда қарор қилинган. 1941-йил январ ойида Кашла тумани Меҳнаткаш депутатлари Ижро Қўмитаси тузилиб, 1957-йил август ойида эса Кашла туманининг номи ўзгартирилиб, Наримонов тумани Меҳнаткаш депутатлари Ижро Қўмитаси деб номланган. 1959-йил декабрда Дзержинский тумани йўқ қилинди ва унинг ҳудуди 1960-йилнинг январида Нариманов туманига қўшилди. 1977-йил 27-августдан 1977-йил 6-октябргача Наримонов тумани Меҳнаткаш депутатлари Ижро Қўмитаси, 7-октябр 1977-йилдан 1991-йил 17-октябргача Наримонов тумани Халқ депутатлари Ижро Қўмитаси сифатида фаолият кўрсатган. Озарбайжон Республикаси Президентининг 1991-йил 18-октябрдаги Фармонига биноан Наримонов туман Халқ депутатлари кенгаши бекор қилинди, унинг ўрнига, Наримонов тумани Ижроия органи ташкил этилган, 1991-йил 20-ноябрдан бу ном билан фаолият кўрсатган.^[97]

Нариманов туманида ҳеч қандай аҳоли пунктлари, қишлоқлар ва бошқа маъмурий ҳудудий бирликлар мавжуд эмас. Бугунги кунда туманда 22 йирик саноат корхонаси, 6 та илмий-тадқиқот институти, 10 та банк ва уларнинг филиаллари, 9 та алоқа корхоналари ва 4 та меҳмонхона мавжуд. Туманда 8 та олий мактаб, 22 та умумтаълим мактаби, 3 та ўрта мактаб, 34 та болалар боғчаси, 27 та соғлиқни сақлаш муассасаси, 9 та касалхона, 4 та тарихий ёдгорлик жойлашган. Нариманов туманида жойлашган муҳим маконлардан Боку зоология парки ва Тофиқ Боҳрамов номидаги Республика стадионини келтириш мумкин.^[97]

Насимий тумани

Насимий тумани 1969-йил 13-июнда тузилган. Насимий туманида аҳоли пунктлари, қишлоқлар ва бошқа маъмурий ҳудудий бирликлар мавжуд эмас. Туманда 8 та олий мактаб, 33 та умумтаълим мактаби, 4 та ўрта ва касб-ҳунар таълими, 8 та ўқув муассасаси, 2 та мусиқа мактаби, 47 та болалар боғчаси ва болалар боғчаси, 11 та касалхона, 11 поликлиника ва 13 та меъморий обидалар мавжуд. Туманда 12 та маданият ва истироҳат боғлари, 1 маданият маркази, 3 та кинотеатр ва 6 та кутубхона мавжуд. Насимий туманида жойлашган муҳим маконлардан Ҳайдар Алиев саройи, Баки поэзд стансияси, Боку давлат сирки ва Боку халқаро денгиз савдо портини айтиб ўтиш мумкин. Баки Метросининг „28-май“, „Мемар Ажами“, „Жафар Жабборли“ ва „20-январ“ стансиялари ҳам туман ҳудудида жойлашган.^[98]

Пираллаҳи тумани

Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиэвнинг 2012-йил 21-декабрдаги Фармони билан Пираллаҳи, Чилов ва Нефт Дашлари аҳоли пунктларининг маъмурий ҳудудий бирликларидан иборат Пираллаҳи тумани ташкил этилди. Озарбайжон Республикасининг 2014-йил 3-февралдаги „Боку шаҳри Хазар ва Пираллаҳи туманлари маъмурий ҳудудий бўлинмаларида қисман ўзгартиришлар тўғрисида“ги қонунга асосан Гурген қишлоғининг маъмурий ҳудуди Боку шаҳрининг Хазор туманидан чиқарилиб, Бокудаги Пираллаҳи туманига берилди.^[99] Туманда 4 маданият уйи, 1 мусиқа мактаби, 2 та кутубхона, 1 та музей, 1 та болалар ижодиёт маркази ва 4 та маданият ва истироҳат боғлари мавжуд.^[100]

Қорадоғ тумани

Қорадоғ тумани маъмурий-ҳудудий бўлинмаси сифатида Пута-Шофани кони сабабли тузилди. 1923-йил 7-майда Пута аҳоли пунктидаги клубда илк партия конференсияси ўтказилди ва туманнинг асоси қўйилди. Туман 1937-йилгача Микоян тумани, 1956-йилгача Молотов тумани, 1956-63-йилларда Қорадоғ тумани, 1963-66-йилларда Азизбоев тумани, 1966-йилдан эса қайтадан Қорадоғ тумани деб номланди. Туманнинг номи Кавказортида илк темир йўл стансияларидан бўлган Қорадоғ стансиясининг номи билан боғлиқ. Локбатан қишлоғи, Қорадоғ туманининг марказий шаҳридир. Туманнинг иккинчи йирик шаҳри — Саҳил аҳоли пункти ҳисобланади.^[101]

Сабунчи тумани

Сабунчи тумани тамали 1920-йилда қўйилди. 1958-йилда туман номи Ленин тумани деб ўзгартирилган. 1992-йил 29-апрелдан Ленин тумани номи Сабунчи тумани деб ўзгартирилди. Сабунчи тумани 10 маъмурий тумандан иборат. Туманда 47 та мактаб, 3 та интернат ва 24 та тиббиёт маскани мавжуд. Шунингдек, туман ҳудудида 85 та саноат, 51 та қурилиш, 16 та транспорт, 6 та қишлоқ хўжалиги ва 359 та савдо обектлари ва бошқа мулкчилик обектлари фаолият кўрсатади.^[102]

Сурахани тумани

Сурахани тумани 1934-йил 3-ноябрда ташкил этилган. Туман 1990-йил 18-апрелгача Орконсикидзе тумани деб номланган. Минтақада нефт саноатига оид турли хил корхоналар мавжуд. Сурахани туманида жойлашган муҳим маконлардан Оташгоҳ ибодатхонасини айтиш мумкин.^[103]

Сабоил тумани

Сабоил — Боку бухтасида, соҳилдан тахминан 350 м жануби-ғарбда жойлашган тарихий-меъморлик обидасининг номидир. Узунлиги 140, эни 35 метрдир. 3 доира ва 12 яримдоира буржи бўлган тош девор билан (эни 1,2–2 м) ўралган. Археологик тадқиқотлар вақти Сабоилдан устида араб тилида ёзилган ёзувлар, инсон, қуш ва ҳайвон тасвири туширилган 700 га яқин тош, шунингдек, Ширвоншоҳ Гершасбин И Гуштасп номидан чиқарилган мис танга, бино қолдиқлари, сопол идишлар, тегирмон, пичоқ сопи, мих ва бошқалар топилган. Қўлёзмаларда Қуръон оятлари, 1234-35-йил тарихи, турли шаҳарлар, ҳунармандлар ва Ширвоншоҳларнинг номлари ёзилган.^[104]

Халқ орасида „Сув остидаги шаҳар“, „Байил тошлари“, „Шаҳри Юнон“, „Карвонсарой“, „Байил қасри“ ва бошқача номланган Сабоил тахминан ХИИИ аср бошларида ташкил қилинган, ХИВ аср бошларида эса тектоник ўзгаришлар натижасида Каспий сувлари остида қолган. Кейинчалик сув сатҳи пасайиб, 1723-йилда обида янгидан қуруқликка чиқди. Таҳминларга кўра Сабоил мудофаа қалъаси ва божхона, баъзи олимлар фикрича, ибодатхона бўлган.^[104]

Сабоил тумани ҳудудида антик даврга ва ўрта асрларга оид обидалар мавжуд. Туманда жойлашган обидалардан Ичеришаҳар, Ширвоншоҳлар сарой комплекси ва Қиз қалъасини қайд қилиш лозим. Боку шаҳрининг, шу билан бирга республиканинг асос маданият марказлари, шу жумладан, 7 та театр, филармония, 5 кутубхона, 16 музей, 4 маданият уйи, 3 мусиқа мактаби, 47 меҳмонхона Сабоил туманида жойлашган. Ҳудудда турли фан, тасвирий санъат корифейлари, уруш ва адабий қаҳрамонларнинг шарафи учун қўйилган ҳайкаллар, 4 парк ва 18 истироҳат боғи бор.^[105]

Сабоил тумани Бокудаги энг қадимги туман бўлиб, ўтган асрнинг 20-йилларидан бери маъмурий ҳудудий бирлик сифатида шакллантирилган. Туман аввал „Байил-Биби-Ҳейбат“, 1931-йилдан бошлаб „Сталин“, 1960-йилдан эса „26-Баки Комиссарлари“ номи берилган ва 1992-йил 29-апрелдан Озарбайжон Республикаси Олий Совети Миллий Кенгашининг 112-сонли қарорига асосан Сабоил тумани деб номланди. Боку минтақаларидан бири Бодомдор ва қадимий тарихи бўлган Бибиҳайбат аҳоли пунктлари Сабоил туманининг маъмурий ҳудудидир. Туманда 3 ижро қўмитаси — Сабоил, Бодомдор ва Бибиҳайбат қўмиталари фаолият кўрсатади.^[105]

Хатоий тумани

Хатоий тумани 1904-йилда Заводская, 1920-йилдан Фабрика заводи тумани, 1932-йилдан Шаумян тумани деб номланган. 1981-йилда иккига бўлиниб, бирига Низомий тумани номи берилди. 1990-йил 5-январдан эса туман Хатоий деб номланди. Хатоий тумани Боку шаҳрининг Низомий, Наримонов, Сурахани, Насимий туманлари билан чегарадошдир. Шаҳар аҳамиятли Нобел, Бабек проспектлари, Зиғ шоссесининг бир ҳиссаси, Афиеддин Жалилов кўчаси, замонавий чорраҳалар билан бир қаторда, Шоҳ Исмоил Хатоий, Аҳмадли, Ҳази Асланов, Боку Метро стансиялари ҳам туман ҳудудида жойлашган.^[106]

Хатоий тумани ҳудудидабир қатор Республика аҳамиятига молик ташкилотининг маъмурий бинолари ҳам жойлашган. Булардан Озарбайжон Республикаси Олий суди, АФФА, Жамшид Нахчиванский номидаги ҳарбий лицей ва Баки шаҳар ички ишлар бошқармасини айтиб ўтиш мумкин.^[107]

Хазар тумани

Абшерон яриморолининг шимоли-шарқида жойлашган Хазар туманининг ҳудуди қадимги тураржойлардан ҳисобланади. Бугунги кунгача етиб келган қоятош суратлари, эрамиздан аввалги қабристонлар, тарихий ва архитектура ёдгорликлари, қалъалар, бинолар, мақбараларлар ва масжидлар ҳудуднинг қадим маданиятга эга эканлигини кўрсатади. Ёлғиз „Қалъа“ давлат тарихий-этнографик жамғармаси ҳудудида тахминан 234 ҳовли, масжид ва ванналар мавжуд. Хазар тумани нефт тумани сифатида ҳам танилган.^[108]

2010-йил 24-майда Озарбайжон Республикаси Президентининг буйруғи билан ва аҳолининг кўп сонли истаклари назарга олиниб, Азизбоев тумани Хазар тумани деб номланди.^[108] Туманда 7 та маданият уйи, 2 та клуб, 3 та мусиқа мактаби, 7 та кутубхона, 3 та музей ва 11 та маданият ва истироҳат боғлари мавжуд. Туманда 4 меҳмонхона бор.^[109]

Ясамал тумани

1932-йилда ташкил қилинган Ясамал туманининг номи авваллар Октябр тумани деб номланган. Озарбайжон ўз мустақиллигига эришгач, Озарбайжон Республикаси Олий Кенгашининг 1992-йил 29-апрелдаги қарорига биноан Октябр тумани номи Ясамал тумани деб ўзгартирилди. Боку метросининг Низомий, Фанлар Академияси, Иншаатчилар ва 20-январ метро стансиялари туман ҳудудида жойлашган.^[110]^[111]

Ясамал туманида жойлашган муҳим жойлардан Озарбайжон давлат академик миллий драма театри, Жалил Маммадқулузо уй музейи, Леополд ва Мстислав Ростроповичнинг уй-музейи ва „Азерфилм“ студиясини келтириб ўтиш мумкин.^[112]

Архитектура

2000-йилда Ичеришаҳар, Ширвоншоҳлар сарой комплекси ва Қиз қалъаси УНЕСCОнинг Умумжаҳон номоддий маданий мероси рўйхатига киритилган. Араб халифалиги юксалиш даврида Бокуда Озарбайжон архитектурасининг энг қийматли намуналари яратилган. Ўрта аср архитектура намуналаридан Нардаран қалъасı, Рамана қалъасı, Муҳаммад масжиди, Шоҳ масжиди, Ҳожи Қайиб ҳаммоми ва Оташгоҳни санаб ўтиш мумкин. 2000-йилда Бокунинг Бокунинг Сабоил туманида Ичеришаҳар, Ширвоншоҳлар сарой комплекси ва Қиз қалъаси УНЕСCОнинг Умумжаҳон номоддий маданий мероси рўйхатига киритилган.^[113]^[114]^[115]^[116]

ХИХ аср охирида Озарбайжонда нефт саноатининг тараққиёти мамлакат архитектурасига таъсир қилган. Бокунинг суръатли иқтисодий тараққиёти бой саноатчиларнинг юқори табақасининг яралишига сабаб бўлди, улар орасида Ҳожи Зейналабдин Тагиев, Ага Муса Нагиев, Муртуза Мухторов, Шамси Асадуллаэв каби мулкдорлар Бокуда кўп сонли ижтимоий бинолар, мактаблар ва шифохоналарнинг ташкил қилинишида катта рол ўйнади. Озарбайжон Халқ Республикасининг архитектура намуналаридан Озарбайжон давлат академик опера ва балет театри, Боку шаҳар ҳокимият биноси, Исмоилия саройи ва Саодат саройини айтиш мумкин. 1890-йилларда Мардаконда қурилган Боку саноатчиси Муртуза Мухторов вилласи Боку бойларининг шаҳар ташқарисидаги боғларни ташкил қилиш бошланғичи бўлди.^[14]

Бокунинг янги капиталист шаҳари қисмининг шаклланишида Озарбайжон архитектори Қосимбей Ҳожибобоевнинг катта роли бўлган. У ичеришаҳардан ташқаридаги биноларнинг аспсой қисмидан бирини ташкил қилган „Парапет“ номли марказий майдонининг қурилишини амалга оширилган.

Совет даври Озарбайжон архитектурасининг илк намунаси Боку атрофида ишчи аҳоли пунктларининг қурилиши билан боғлиқдир. Абшеронда ишчи аҳоли пунктларининг қурилиши ушбу даврда ёш совет архитектурасининг илк намуналари эди. Собиқ СССРда илк бош планлардан бўлган „Катта Боку“нинг бош плани янги ташкил қилинадиган туманларни ҳам ўз ичига оларди. Жой муаммосининг ҳал қилиниши билан боғлиқ тадбирлар билан бир қаторда Абшерон яриморолида транспорт алоқаси ҳам такомиллашди. 1926-йилда Бокунинг нефт туманларини шаҳарлар билан боғлаган электрик темир йўли ўтказилди. Собиқ СССРда илк электрик темир йўли бўлган бу линия йўл давомида қуриладиган бинолар комплексининг архитектура қарори билан боғлиқ эди. Бу даврда қурилган Сабунчи вокзалининг биноси бу биноларнинг энг қизиқарли намуналаридандир. Илк тураржой массивларидан бўлган Маммадёров аҳоли пунктининг қурилиши умумиттифоқий аҳамиятли тадбирлардан эди.^[117]

Дунёда илк бора очиқ денгизда, пўлат тиргаклар устида қурилган шаҳарча бўлган Нефт Тошларининг лойиҳаси ва қурилиши урушдан кейинги давр архитектурасида алоҳида ўрин эгаллайди. Нефт Тошлари 1949-йилда Каспий денгизидаги бой нефт конининг пайдо бўлишига асос солинди. Боку марказ қисмининг қайтадан қурилиши 1950-йиллардаги Озарбайжон архитекторларининг муҳим ижодий фаолияти сифатида давом этарди. 1960-йиллар охири — 80-йилларда Бокуда бир қатор йирик ижтимоий бино ва манзиллар қурилган. Булардан Боку давлат сирки, Республика саройи, „Боку“, „Қорабоғ“, „Озарбайжон“, „Москва“, „Абшерон“ меҳмонхоналари, Боку темирйўл вокзали, Гулистон саройи ва бошқа бинолар шаҳарнинг меъморлик кўркини яна-да гўзаллаштирди.^[117]

Бокунинг ХХИ аср архитектура намуналаридан СОCАР Тоwер, Ҳайдар Алиев маркази, Парк Булвар, ЖW Марриотт Абшерон, СОФАЗ Тоwер, Халқаро Мақом Маркази ва Олов майдонларини келтириб ўтиш мумкин.^[118]

Парклари ва боғлари

Бокунинг Энг машҳур ва катта парки — Боку булваридир. Денгиз қирғоғи булвар Боку шаҳр Думасининг 1909-йилда қабул қилган қарорига асосан қурилган. Булварнинг ташкил этилиши ўша вақтда Боку Думасида ишлайдиган машҳур муҳандис Маммадҳасан Ҳожинский номи билан боғлиқ. 1920-йил бошларида Бокуда кўкламзорлаштириш ва боғ-парк архитектураси соҳасида муҳим ишлар кўрилиши бошланди. 1930-йиллар бошларида янги Боку булварининг қурилиши Боку марказий қисмининг умумий меъморлик-режа қурилишининг яхшиланишига сезиларли таъсир кўрсатди. Бу даврда Бокунинг архитектура тараққиёти 1924-1927-йилларнинг бош режасида назарда тутилган бир қатор йирик ижтимоий биноларнинг қурилишининг тугатилиши ва кўкламзорлаштириш ишларининг кенгайтирилиши билан натижаланади. 1970-йилларда булвар шарқ ва ғарб истиқоматларида кенгайтирилиб, 3,7 километрга етказилди. 1998-йилдан Боку булвари миллий парк статусини олди. Булварда турли кўнгилочар, тижорат, маданият ва спорт марказлари фаолият кўрсатади. Булварнинг машҳур обектларидан Халқаро Мақом Маркази, Боку Спорт Саройи, Боку Кристал зали, Шайтон чархи, Кичик Венеция шаҳарчаси ва Тош солномаси музейини келтириб ўтиш мумкин.^[117]^[119]^[120]

2010-йилда булварда Давлат Байроғи Музейи ва Давлат Байроғи Майдонининг очилиши бўлди. 20000 м² ҳудудга эга бўлган майдонга ўрнатилган устуннинг баландлиги 162 метр, пойдеворининг диаметри 3,2, устки қисми эса 1.09 метрдир. Дастгоҳининг умумий оғирлиги 220 тоннадир. Байроқнинг эни 35 метр, узунлиги 70 метр, умумий ҳажми 2450 квадратметр, оғирлиги эса тахминан 350 кг га тенг. Гиннес рекордлари ташкилоти 2010-йил 29-майда Озарбайжон давлат байроғи устуни дунёдаги энг йирик байроқ устуни деб тан олди.^[121]^[122]

Ҳозир Бокунинг турли жойларида жойлашган паркларнинг ҳар бирининг ўз инфратузилмаси, кўп сонли кафе, ресторан, аттраксион ва болалар майдончаси бор. Бокунинг энг муҳим паркларидан Офицерлар боғи, Филармония боғи, Хагани боғи, Тоғусти боғи, Дада Қўрқут боғи ва Марказий ботаника боғини айтиш мумкин.^[123]

Маданияти

2009-йилда Боку İСЕСКОнинг „Ислом маданияти пойтахти“ деб эълон қилинди.^[124]

Мусиқа саҳнаси

ХИХ аср охирларида Боку зиёлиларининг мусиқий дам олишининг асосий формаси уйларда ташкил қилинган мусиқий кечалар доирасидан четга чиққан ҳаваскор мусиқа эди. Мусиқа ҳаваскорлари маҳаллий бастакорлар, ҳарбий капелмейстерларининг, мусиқа муаллимларининг иштироки билан оммавий консертлар (кўпинча хайрия учун) ташкил қилардилар.^[80]

Бокуликларнинг илк тинглаган операси Алексей Верстовкийнинг 1889-йил май ойида Д. Агрёнов-Славянский капелласининг консертида тақдим қилган „Асколд мозори“ операси бўлган. Ўша йил 5-декабрда гастролга келган Тбилиси опера труппаси ижросида Бокуда илк ҳаваскор опера спектакли қўйилди. Очилишда Александр Даргомижскийнинг „Сув париси“ спектакли қўйилди. Труппада Иоаким Тартаков, Варвара Зарудная, Татяна Любатович каби машҳур қўшиқчилар бор эди. 1894-йил 16-майда Петербург труппаси ижросида Бокуда илк ҳаваскор балет спектакли қўйилди. Очилишда А.Аданинг „Денгиз хизматчиси“ балет спектакли қўйилди. 16-дан 20-майгача қўйилган беш спектакл орасида Адолф Адамнинг „Жизел“ ва Лео Делибнинг „Коппелия“ балетлари ҳам бор эди.^[80]

Боку мусиқачилари ўз кучларини бирлаштириш учун 1895-йилда театр ва мусиқа шўбалари, ҳаваскор оркестрлар яратдилар. Бу оскестр Ф. Паризек бошчилигида 1897-йилда Бокуда илк симфоник консерт мавсумини очди.^[80]

1908-йил 12-январда Узейир Ҳожибеёвнинг „Лайли ва Мажнун“ операси Бокуда қўйилди. Бу Мусулмон Шарқининг илк операси эди. Боку 1950-йиллардан бошлаб „Жаз шаҳри“ сифатида ҳам танилган. Шаҳар 11 мартадан кўп халқаро жаз фестивалига мезбон бўлди. 2012-йилда Боку шаҳрида 57-Евровидение Қўшиқ мусобақаси ташкил қилинди.^[125]^[126]^[127]^[128]^[129]^[130]

Бокуда бир қанча мусиқа жанрлари, шу жумладан, майхона, 1960-йилларда Жаз-мақом, 1980-йиллар ўрталарида рус шансонидан яралган „Боку шансони“ яратилди. Шаҳарнинг муҳим мусиқа саҳналаридан Боку Кристал зали, Ҳайдар Алиев маркази, Озарбайжон Давлат Академик Филармонияси ва Халқаро Мақом Марказини келтириб ўтиш мумкин.^[131]^[132]

Музей ва галереялари

Бокуда 20 дан ортиқ музейлар ва санъат галереялари мавжуд. Шаҳарнинг машҳур музейларидан Озарбайжон Тарих музейи, Низомий Ганжавий номидаги Миллий тарих музейи, Озарбайжон миллий адабиёт музейи, Озарбайжон Гилам музейи, Ҳасанбей Зардабий номидаги табиат тарих музейи, Миниатура китоб музейи, Озарбайжон замонавий санъат музейи ва Озарбайжон миллий санъат музейи, Булбул уй музейи, Наримон Нариманов хотира музейи, Ниёзийнинг уй музейи, Вагиф Мустафазадейнинг уй музейи, Тоҳир Салоҳовнинг уй музейи, Леополд-Мстислав Ростропович уй-музейи ва Жалил Маммадқулузоданинг уй музейини келтириб ўтиш мумкин.^[133]

Кино соҳаси

1898-йил 8-январда Бокуда хорижий филмлар намойиш этилди. 1898-йилда фотограф Александр Мишон Бокуда „Балаханида нефт фонтани“ ва „Бибиҳайбат нефт маъданида ёнғин“ номли ҳужжатли сюжетларни лентага ёзиб Озарбайжон киноси тамалини қўйди.^[134]^[135]

Бокуда 26 кинозали бўлган саккиз давлат ва хусусий кинотеатр бор. Шаҳарнинг машҳур кинотеатрларидан бири — Низами кино маркази, Парк Cинема кинотеатри ва CинемаПлусни айтиш мумкин. Бокуда олинган машҳур кинолардан „Аршин, ол олувчи“, „Амфибия одам“, „Дунё етарли эмас“, „Туғилган кун“, „Бир жануб шаҳрида“, „Олмос қўл“, „Кун ўтди“, „Қўрқма, Мен сен биланман“, „Нефт ва миллионлар салтанатида“, „Охирги тепалик“, " Али ва Нино ", „Тўла“ ва бошқаларни келтириб ўтиш мумкин.^[136]^[137]

Кутубхоналари

Бокуда илк расмий ижтимоий кутубхона 1896-йилда очилган. Шаҳарнинг машҳур кутубхоналаридан Озарбайжон Миллий кутубхонаси, Ф.Кочарли номидаги Республика болалар кутубхонаси, Ж.Жабборли номидаги Республика ёшлар кутубхонаси ва АММнинг Марказий илмий кутубхонасини қайд қилиш мумкин. Шунингдек, шаҳарда Озарбайжоннинг энг катта китоб дўконлари тармоғи „Али ва Нино“ жойлашган.^[138]^[139]^[140]

Театрлари

1873-йил 10-мартда (23-да) Бокуда мактаб саҳнасида Мирза Фаталий Охунзоданинг „Ланкарон хонининг вазири“ песасининг саҳнага чиқиши Озарбайжон миллий театри тамалининг қўйилишига туртки бўлди. 1883-йилда Боку театр ҳаваскорлари гуруҳи профессионал гуруҳга айланди. Боку гуруҳининг илк спектакллари кейинчалик Озарбайжонда театр санъати тараққиётига кучли таъсир ўтказди.^[2]^[14]

Бокуда 15 дан ортиқ музей ва санъат галереяси мавжуд. Шаҳарнинг машҳур театрларидан Озарбайжон давлат академик миллий драма театри, Озарбайжон Давлат қўғирчоқ театри, Озарбайжон давлат академик опера ва балет театри, Озарбайжон давлат ёш томошабинлар театри, Озарбайжон давлат мусиқали театри, Боку шаҳар театри, Боку болалар театри, Озарбайжон давлат пантомимия театри, Озарбайжон давлат рус драма театри, „Унс“ театри ва Озарбайжон давлат мусиқий театри ҳам бор.^[141]

Таълим

1865-йилда Озарбайжонда биринчи гимназия Боку шаҳрида ташкил этилган. Ҳожи Зейналабдин Тоғиев қизлар мактаби 1901-йил 7-октябрда Боку шаҳрида ташкил этилган. Бу Кавказортида ягона қизлар мактаби эди. 1910-йилга қадар Боку шаҳрида фақат икки ўрта мактаб бор эди: умумтаълим мактаби ва гимназия.^[14]^[142]^[143]

2013-йилда Бокудаги шаҳар таълим бўлимида 311 тўлиқ ўрта мактаб, 3 умумий, 7 махсус, кечки (ярим вақтда) ва ногирон болалар учун 4 та мактаб мавжуд эди. Ушбу мактабларда 318 750 нафар ўқувчини тайёрлаш бўйича 29949 ўқитувчи фаолият кўрсатмоқда. Шаҳарнинг машҳур олий ўқув юртларидан Озарбайжон давлат иқтисодиёт университети, Хазар университети, Боку давлат университети, АДА университети, Боку олий нефт мактаби, Озарбайжон давлат рассомлик академияси, Озарбайжон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат бошқаруви академияси, Озарбайжон давлат нефт ва саноат университети ва Озарбайжон тиббиёт университетини айтиш мумкин. Буюк Британиянинг „Қуаcқуарелли Сймондс“ ширкати 2018-йил учун жаҳон университетларининг рейтингида Хазар университети 701-750, Боку давлат университети эса 801-1000-ўринларни эгаллаб турибди.^[144]^[145]^[146]

Спорт

Футбол

Боку футбол клубларидан „Нефтчи“, „Интер Боку“, „Сабаил“ ва „Зира“ санаб ўтиш мумкин. Қарабаğ можаросига кўра, Боку ҳам вақтинча Қорабоғ футбол клубига мезбонлик қилади. Шаҳарда Боку Олимпия стадиони, Тофиқ Боҳрамов номидаги Республика стадиони, Далга Арена, Байил Арена, Бакcелл Арена ва Интер Арена стадионлари жойлашган.^[147]^[148]

2000-йилдан кейин Боку шаҳрида футбол бўйича 17 ёшгача Европа Чемпионати 2016, ФИФА У-17 аёллар ўртасидаги жаҳон чемпионати 2012 каби халқаро футбол мусобақалари ўтказилди. 2019-йилда УЭФА Европа Лигаси финали Боку Олимпия стадионида бўлиб ўтади. 2020-йилда УЭФА Евро-2020 гуруҳ босқичи ва 1/4 финалига мезбонлик қилади.^[149]^[150]^[151]

Шунингдек, Бокуда „Араз-Нахчиван“ клуби, „Олимпик“, „Нефтчи-Боку“, „Экол-Баку“ ва „Ясамал“ футзал клублари мавжуд.^[152]

Бошқа спорт турлари

Бокуда турли спорт марказлари мавжуд. Шаҳарнинг машҳур спорт майдонларидан Ҳайдар Алиев Спорт Аренаси ва Боку Спорт саройини айтиш мумкин. 2000-йилдан сўнг Бокуда Баку Cуп, 17 ёшгача Европа Чемпионати 2016, ФИФА У-17 аёллар ўртасидаги жаҳон чемпионати 2012, 2010 Кураш бўйиcаҳ Европа Чемпионати, Бадиий гимнастика бўйича 25-Европа чемпионати каби халқаро спорт мусобақалари ўтказилди. 2016-йилда Бокуда 42-Шахмат Олимпиадаси, 2017-йилда эса 2017 Ислом Ҳамдўстлиги Ўйинлари ўтказилди. Ҳозир Бокуда Тоур дъАзербаиджан велосипед мусобақалари ва Формула-1 чемпионатининг Озарбайжон Гран Приси ўтказилмоқда.^[153]^[154]^[155]^[156]^[157]^[158]

2008-йилдан эътиборан Бокуда волейбол бўйича Озарбайжон Суперлигаси ўтказилмоқда. Шаҳарда Азеррейл, Азерёл ВК, Локомотив Баку вə Рабита Баку аёллар волейбол клуби бор.^[159]^[160]

Европа ўйинлари

2015-йилда Боку илк Европа Ўйинларига мезбонлик қилган. Мусобақаларда 50 мамлакатнинг 10000 спортчиси 30 спорт турида курашдилар. Мусобақада Бокунинг 11, Мингачевирнинг эса 1 спорт биносидан фойдаланилди. Европа ўйинлари натижасида шаҳарда Боку сув спортлари саройи, Миллий гимнастика Аренаси ва Боку ўқ отиш маркази қурилди.^[161]^[162]^[163]

Транспорт

Ижтимоий транспорт

Бокунинг ижтимоий транспорт координацияси ва тараққиёти Боку Транспорт Агентлиги томонидан назорат қилинади. 2017-йил 25-майдан эътибораб Бокуда барча маршрут йўналишидаги автобусларда „Боку Карт“ тизими хизмат кўрсатади.^[164]^[165]

Боку конкаси илк бора 7-апрел 1889-йилда ҳаракатга келтирилди. 1923-йил 1-октябрда Бокуда электрик трамвай линиясининг тортилиши бошланди ва 1924-йил феврал бошларида бу линия фойдаланишга топширилди. 1941-йил декабрда троллейбус линияси тортилди, 1960-йилдан трамвай парки томонда Боку фуникулёри ишга туширилди. 2002-йилда трамвай транспорти, 2004-йилда эса троллейбус транспорти олиб ташланди.^[166]^[167]^[168]^[169]

1967-йил 6-ноябрда ишга туширилган Боку Метрополитени Озарбайжонда ер ости темир йўлларини боғлайдиган шаҳар йўловчи ташиш тизимидир. Метрополитен линиялари 36,63 км узунликда бўлиб, 3 та линиядаги 25 стансиядан, 1 та электр омборидан ва бошқарув аппарати жойлашгн технологик блокдан иборат. Барча метро стансиялари учун йўл ҳақи битта тариф бўйича белгиланади. Метрополитендаги ягона тўлов воситаси — „Баку Карт“ пластик карточкаси тизимидир. 2015-йил натижаларига кўра, метрополитен ўртача кунига 589,1 мингта, йилига 215 миллион нафар йўловчи ташийди.^[170]

Темирйўл транспорти

Боку темирйўл транспорти Озарбайжон Темир йўллари томонидан бошқарилади. Озарбайжонда темирйўл тамали 1878-йилда қўйилган ва 1880-йил 20-январда қурилиш якунланган. Унинг узунлиги жами 20 км бўлган Боку-Сабунчи-Сурахани темир йўлидан иборат эди. 1945-йил 6-июлда СССР Давлат Мудофаа Қўмитаси қарори билан мустақил Озарбайжон темирйўли яратилган. Йўллар вазирининг 1945-йил 28-июлдаги 674-сонли буйруғи билан Озарбайжон темир йўли 1945-йил 1-октябрдан ташкил қилинган. 1953-йил 14-май куни Озарбайжон ва Кавказорти темир йўллари Кавказорти темир йўли номи остида бирлашди ва унинг марказий офиси Тбилисига кўчирилди.^[171]

Боку-Тбилиси-Қарс темир йўлида қурилиш ишлари 2018-йилда якунланиши кутилмоқда.^[172]

Сув транспорти

ХИХ асрда Бокуда нефт ҳосилотининг суръатли ортиши Каспийда кемачилик ривожига туртки бўлган. Каспий Денгизи кемачилигининг асоси 1858-йил 21-майда „Кавказ ва Меркурий“ Аксиядорлик жамиятининг ташкил этилиши билан бўлди. 1881-йилда Бокуда илк денгизчилик синфлари ташкил этилди. 1902-йилда Боку Халқаро денгиз савдо порти таъсис этилди. 1962-йилда Каспий денгизи транспорт лойиҳаси — қидирув илмий-тадқиқот институти мутахассисларининг лойиҳаси асосида Боку-Туркманбоши кема қатнови йўлга қўйилди.^[174]^[175]

Ҳаво транспорти

Айни пайтда Ҳайдар Алиев номидаги халқаро аэропорти (ГЙД) Бокуда ягона халқаро аэропорт ва Кавказдаги энг йирик халқаро аэропортдир.^[176]

Машҳур шахслар

Шаҳарнинг машҳур шахсларидан пианист Вагиф Мустафазадеҳ, қўшиқчи Муслум Магомаэв, скрипкачи Мстислав Ростропович, рассом Тоҳир Салоҳов, шоир Микайил Мушфиг, актриса Хокима Қурбонова, Президент Илҳом Алиэв, кашфиётчи Меҳди Ҳусейнзода, ҳайкалтарош Токай Мамедов, олим Лутфи Задеҳ, футболчи Анатолий Банишевски, месенат Ҳожи Зейналабдин Тагиэв, шахматчимиз Ҳарри Каспаров, балерин Гамар Алмасзаде ва бошқалар.^[177]

Аббосқули оğа Бакиханов, Озарбайжон шоири, ёзувчи, олим, мутафаккир ва таржимон
Ҳожи Зейналабдин Тагиев, Озарбайжоннинг месенати
Ҳусайн Араблинский, Озарбайжоннинг актёри ва режиссори
Муҳаммад Амин Расулзода, Озарбайжон Демократик Республикасининг асосчиларидан бири
Рихард Зорге, Иккинчи жаҳон урушидан олдин ва уруш даврида Германияда ва Японияда журналист сифатида танилган агент
Алиага Ваҳид, Озарбайжон шоири
Афросиёб Бадалбейли, Озарбайжон классик бастакори ва дирижёри
Лев Ландау, 1962-йилда Физика бўйича экстраваганс математикаси назариясини кашф қилгани учун Нобел мукофоти билан тақдирланган
Гара Гараев, Озарбайжон бастакори ва педагоги
Маҳдий Ҳусейнзадеҳ, Озарбайжон партизани ва разведка ходими
Лутфи Зода, сунъий интеллект соҳасида ноаниқ мантиқ мантиқ назарияси асосчиси

Лутфи Зода, сунъий интеллект соҳасида ноаниқ мантиқ мантиқ назарияси асосчиси
Тофиқ Баҳрамов, Озарбайжон футбол судяси
Мадина Гулгун, Озарбайжон шоираси

Мадина Гулгун, Озарбайжон шоираси
Мстислав Ростропович, скрипкачи
Таҳир Салаҳов, Озарбайжон рассоми
Эмин Сабитўғли, Озарбайжон бастакори

Эмин Сабитўғли, Озарбайжон бастакори
Микайил Мушфиқ, Озарбайжон шоири

Микайил Мушфиқ, Озарбайжон шоири
Анатолий Банишевский, 2004-йилда Озарбайжонда сўнгги 50 йил ичида энг яхши футболчи деб топилди
Илҳом Алиев, Озарбайжон президенти
Азиза Мустафазадеҳ, озарбайжонлик пианиночи
Мири Юсиф, озарбайжон хонандаси
Рашод Содиқов — Озарбайжон миллий терма жамоасининг энг яхши футболчиси
Рамил Гулиев, 200 метрлик пойгада жаҳон чемпиони

Ҳамдўст шаҳарлар

Боку 1978-йилдан бери Ҳамдўстлик шаҳарлари федерациясининг аъзоси.^[178]

СЕН Дакар, Сенегал, (1970)^[179] ИТА Неапол, İталия, (1972)^[179] БИҲ Сараево, Босния ва Герсеговина, (1972)^[179] УСА Ҳюстон, Техас, АҚШ, (1976)^[180] ИРҚ Басра, Ироқ, (1979)^[179] ФРА Бордо, Франса, (1976)^[179] ГЕР Майнс, Германия, (1984)^[179]	Вунгтау, Ветнам, (1984)^[179] ТУР Измир, Туркия, (1986)^[179] ИРН Табриз, Эрон, (1986)^[179] УСА Ҳонолулу, Гавайи, АҚШ, (1998)^[181] БРА Рио-де-Жанейро, Бразилия, (2013)^[182] ГЕО Тбилиси, Грузия, (2015)^[183] ТУР Анқара, Туркия, (2016)^[184]

Галерея

Оташгоҳ
Нефтчилар хиёбонида бутик
Азнефт майдони

Хорижий ўтишлар

Гасимов, Заур: Тҳе Cауcасус, ин: Эуропäисче Гесчичте Онлине (ЭГО), ҳг. вом Институт фüр Эуропäисче Гесчичте (ИЭГ), Маинз Эуропеан Ҳисторй Онлине (ЭГО), публишед бй тҳе Институте оф Эуропеан Ҳисторй (ИЭГ), Маинз 2011-11-17.
ҳттп://www.бакуcитй.аз/маин/индех_ру.ҳтмл (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-03-31 санасида архивланган)
Боку шаҳрининг расмлари (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-07-30 санасида архивланган)

Манбалар

^[1]

^[2]

^[3]

^[4]

^[5]

^[6]

^[7]

^[8]

^[9]

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 „«Бакı» сöзüнüн изаҳлı мəнасı“. азенс.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)
↑ ^2,00 ^2,01 ^2,02 ^2,03 ^2,04 ^2,05 ^2,06 ^2,07 ^2,08 ^2,09 ^2,10 ^2,11 ^2,12 ^2,13 ^2,14 ^2,15 ^2,16 ^2,17 ^2,18 ^2,19 ^2,20 ^2,21 „Милли руҳумузу тəсдиқ эдəн топонимлəримиз“. www.анл.аз. 2017-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25 сентябр 2017.
↑ ^3,0 ^3,1 ^3,2 „Бакı кими çохлу "кüлəклəр şəҳəри" вар“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 25 сентябр 2017.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 „Бакı сöзüнüн мəнасı нəдир?“. неwс.милли.аз. Қаралди: 25 сентябр 2017.
↑ ^5,0 ^5,1 ^5,2 Исмизаде О.Ш., Джидди Г.А.. Девичья бвшня в Баку, Баку, 968 — 9-20-бет.
↑ ^6,0 ^6,1 ^6,2 Ашурбейли, Сара. Очерк истории средневекового Баку (ВИИИ – нач.ХИХ в.в.). Баку: Издательство АН Азерб.ССР, 1964 — 29-бет.
↑ ^7,0 ^7,1 Бакı şəҳəри. Азəрбайcан Республикасı Президентинин İşлəр İдарəсинин ПРЕЗİДЕНТ КİТАБХАНАСИ, Бакı, 24 сентябр 2017. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^8,0 ^8,1 ^8,2 Рəcəбли, Қəзəнфəр. Азəрбайcан тарихи. Бакı: Элм вə тəҳсил, 2013 — 544-бет.
↑ ^9,0 ^9,1 Ə.С.Сумбатзадə вə баşқаларı. Азəрбайcанıн Русия илə бирлəşдирилмəси вə онун мüтəрəққи иқтисади вə мəдəни нəтиcəлəри, сəҳ. 63- Обозрениэ российских владении за Кавказом, Т. ИВ, стр. 69
↑ ^10,0 ^10,1 М.Ə.Мусаев. ХИХ əсрдə Бакı şəҳəринин тиcарəти, сəҳ. 84-86.
↑ ^11,0 ^11,1 „Бакıнıн "Қара Şəҳəр"ин тарихи“. азенс.аз. 2017-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-26 санасида архивланган)
↑ ^12,0 ^12,1 Ə.Қулиев. Бакı пролетариатıнıн şанлı қəлəбəси, Бакı, 1955.
↑ ^13,00 ^13,01 ^13,02 ^13,03 ^13,04 ^13,05 ^13,06 ^13,07 ^13,08 ^13,09 ^13,10 ^13,11 ^13,12 ^13,13 ^13,14 ^13,15 ^13,16 ^13,17 "Неw Републиcс ин тҳе Cауcасус", Тҳе Неw Ёрк Тимес Cуррент Ҳисторй, в. 11 но. 2 (Марч 1920), п. 492
↑ ^14,0 ^14,1 ^14,2 ^14,3 ^14,4 ^14,5 Мичаэл Смитҳ. „Анатомй оф Румор: Мурдер Сcандал, тҳе Мусават Партй анд Нарративе оф тҳе Руссиан Револутион ин Баку, 1917-1920“, Жоурнал оф Cонтемпорарй Ҳисторй, Вол 36, Но. 2, (Апрел 2001), п. 228
↑ ^15,0 ^15,1 Мичаэл Смитҳ. „Азербаижан анд Руссиа: Соcиэтй анд Стате: Трауматиc Лосс анд Азербаижани Натионал Меморй“, 2011-03-10да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2018-03-10
↑ ^16,0 ^16,1 ^16,2 Азəрбайcан тарихи. 7 cилд, 5-cи cилд, Бакı, 2001, с.268-314
↑ ^17,0 ^17,1 Султанов, Чапай „БАКУ ОИЛ ИН ДЕCИСИВЕ БАТТЛЕС ОФ WОРЛД WАР ИИ“. www.висионс.аз. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^18,0 ^18,1 ^18,2 Яле, Wиллиам (1968) Неар Эаст: А Модерн Ҳисторй п. 247
↑ ^19,0 ^19,1 ^19,2 ^19,3 ^19,4 Дадян, Кҳатчатур(2006) Арменианс анд Баку, п. 118
↑ ^20,0 ^20,1 Азəрбайcан тарихи. Едди cилддə. ВИ cилд (апрел 1920 - июн 1941).. Бакı: Элм, 2008 — 568-бет.
↑ ^21,0 ^21,1 Агаев, Вагиф „Wорлд Wар ИИ анд Азербаижан“. www.азер.cом. Азербаижан Интернатионал. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.
↑ ^22,0 ^22,1 МcЛаугҳлин, Даниэл „Призед бй Ҳитлер, Азербаижан ис баcк ин оил анд гас боом“. www.ириштимес.cом. www.ириштимес.cом. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.
↑ ^23,0 ^23,1 „Азəрбайcанда нефт қазçıхарманıн тарихи“. www.соcар.аз. СОCАР. 2021-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.
↑ ^24,0 ^24,1 Садиқли, Фикрат „Бакı нефти олмасайдı...“. www.анл.аз. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.
↑ ^25,0 ^25,1 „БАКИ ŞƏҲƏРİНİН ТАРİХİ“. баку-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^26,0 ^26,1 АРСПİҲДА, ф. 1, с. 23, и. 8, в. 172
↑ ^27,0 ^27,1 "Бакинский рабочий" қəзети, 20-феврал 1955-cи ил.
↑ ^28,0 ^28,1 ^28,2 АРДА, ф. 1114, с. 5, и. 914, в. 82.
↑ ^29,0 ^29,1 "Бакинский рабочий" қəзети, 8-ноябр 1967-cи ил
↑ ^30,0 ^30,1 ^30,2 „Тwентй Еарс Афтер 'Блаcк Жануарй,' Азербаижан Стилл Стругглес Фор Фреэдом“. www.рферл.орг. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^31,0 ^31,1 ИСC (2017), ИСC-ГЕМ Глобал Инструментал Эартҳқуаке Cаталогуэ (1900–2013), Версион 4.0, Интернатионал Сеисмологиcал Cентре
↑ ^32,0 ^32,1 Азəрбайcан Республикасı Рабитə Назирлийинин Архиви — АРРНА. Коллегиянıн материалларı, 2002-cи ил, в. 33
↑ ^33,0 ^33,1 „Азербаижан: Ҳалт Иллегал Ҳоусе Демолитионс, Форcед Эвиcтионс“. www.ҳрw.орг. Қаралди: 4 октабр 2017.
↑ ^34,0 ^34,1 „Азербаижан cоунц ҳуман cост оф арчитеcтуре“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 4 октабр 2017.
↑ ^35,0 ^35,1 „Тарихи биналарı да Бакıнıн тарихиндəн силəcəклəр…“. www.азадлиқ.инфо. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 октабр 2017.
↑ ^36,0 ^36,1 „Бакıда ХХ-cи əсрин əввəлиндə инşа эдилəн бина сöкüлüр“. www.американинсеси.орг. Қаралди: 4 октабр 2017.
↑ ^37,0 ^37,1 „Бакıнıн диварлардан силинəн тарихи“. неwс.лент.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 октабр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)
↑ ^38,0 ^38,1 „Тҳиртеэн диэ ин Азербаижан университй шоотинг“. www.смҳ.cом.ау. Қаралди: 30 сентябр 2017.
↑ ^39,0 ^39,1 „“Бакı Аğ Şəҳəр” лайиҳəси 5 иллийини қейд эдир“. азертаг.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.
↑ ^40,0 ^40,1 „Бакı Аğ Şəҳəр лайиҳəси 3 илдəн сонра“. www.бакуwҳитеcитй.cом. 2017-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017.
↑ ^41,0 ^41,1 „БАКИНИН ƏРАЗİСİ“. баку-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^42,0 ^42,1 „Бакıя аид олан адалар ҳансıлардıр?“. азенс.аз. Қаралди: 29 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}
↑ ^43,0 ^43,1 „Ҳава“. wу.эду.аз. Қаралди: 25 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}
↑ ^44,0 ^44,1 Мурадов, Şаҳбаз. Азəрбайcан Республикасıнда этно-демоқрафик просеслəр: тарихи дəйиşикликлəр вə реаллıқлар, Бакı, 2013.
↑ ^45,0 ^45,1 4 Перепис Баку 1913, част ИИИ, Населениэ, випуск 1, гор. Баку, Баку — 1916 г. сəҳ. 4-5. Перепис Баку 1913 года, част ИИИ, Населениэ, випуск 2, Промислово-заводский раёнъ, Баку — 1915 г. сəҳ. 4-5
↑ ^46,0 ^46,1 „Бакıнıн əҳалисинин сайı 2,5 млн. нəфəрə яхıнлаşıр“. апа.аз. 2017-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-07-29 санасида архивланган)
↑ ^47,0 ^47,1 (Русча) Кавказскии Календар на 1852 г., пп. 305-307
↑ ^48,0 ^48,1 (Русча) Свод статистических данних о населении Закавказского края, извлечённих из посемейних списков 1886 года, г. Тифлис, 1893
↑ ^49,0 ^49,1 (Русча) Первая всеобщая перепис населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку (Wайбаcк Мачине сайтида 19-январ 2012-йил санасида архивланган)
↑ ^50,0 ^50,1 ^50,2 Тҳе Азербаижани Туркс: Поwер анд Идентитй Ундер Руссиан Руле, Аудрей Л. Алцтадт, паге 32, Ҳоовер Пресс, 1992,
↑ ^51,0 ^51,1 (Русча) Всесоюзная перепис населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929
↑ ^52,0 ^52,1 Совиэт 1939 cенсус
↑ ^53,0 ^53,1 Совиэт 1959 cенсус
↑ ^54,0 ^54,1 Совиэт 1970 cенсус
↑ ^55,0 ^55,1 Совиэт 1979 cенсус
↑ ^56,0 ^56,1 ^56,2 „Этҳниc cомпоситион оф Азербаижан 1999“. 2017-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-июн 2015-йил.
↑ ^57,0 ^57,1 „Этҳниc cомпоситион оф Азербаижан 2009“. 2012-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-июн 2015-йил.
↑ ^58,0 ^58,1 „3 милёнлуқ Бакıда 120 мəсcид“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 28 сентябр 2017.
↑ ^59,0 ^59,1 „Толерантлıқ“. мултиcултуралисм.преслиб.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.
↑ ^60,0 ^60,1 „АНCАҚ БАКИЛИЛАРИН БАŞА ДÜŞƏCƏЙİ 10 СПЕСİФİК СÖЗ“. паҳоо.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}
↑ ^61,0 ^61,1 Şирəлиэв М. Бакı диалекти. Азəрбайcан ССР ЭА нəşрийятı — Бакı — 1949, 250 с.
↑ ^62,0 ^62,1 Şирəлиев М. Ş. Бакı диалекти. ИИ çапı. Азəрбайcан ССР ЭА нəşрийятı — Бакı — 1957, 224 с.
↑ ^63,0 ^63,1 „Бакıнıн инзибати раён вə кəндлəри“. бакимиз.wордпресс.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^64,0 ^64,1 „Бакı şəҳəри вə онун раёнларı üзрə əҳалинин сайı“. www.баку.азстат.орг. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^65,0 ^65,1 Казıмов, Сеймур „Бакı şəҳəр Бəлəдиййəси нə üçüн ярадıлмıр?“. ББC. Қаралди: 25 сентябр 2017.
↑ ^66,0 ^66,1 „Интерестинг фаcц фром Азербаижан оил анд гас ҳисторй“ (ПДФ). 2012. 2–28-бет. 2017-12-01да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 8-декабр 2015-йил. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат () (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-12-01 санасида архивланган)
↑ ^67,0 ^67,1 İлҳам Əлиев Бибиҳейбəт мəдəнинин əразисиндə дüняда сəнае üсулу илə қазıлмış илк қуюнун бəрпадан сонракı вəзиййəти илə танış олуб
↑ ^68,0 ^68,1 „“Қара қıзıл” диярı Азəрбайcан“. www.cаспианоилгас.аз. Cаспиан Оил & Гас Азербаижан. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-декабр 2015-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)
↑ ^69,0 ^69,1 ^69,2 Сагҳеб, Нассер; Жавади, Масоуд „Азербаижан'с "Cонтраcт оф тҳе Cентурй"“. www.азер.cом. Азербаижан Интернатионал. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.
↑ ^70,0 ^70,1 Ҳейдəр Əлиев. Мüстəқиллийимиз əбəдидир: (Çохcилдлийин И-ИХ cилдлəринин кöмəкçи апаратı).- Бакı, 2008.- 339 сəҳ.
↑ ^71,0 ^71,1 ^71,2 ^71,3 „Транспорт роутес оф Азербаижани оил (Баку-Новороссийск, Баку-Супса)“. Азербаижан Портал. Қаралди: 2008-йил 8-июн.
↑ ^72,0 ^72,1 „АЗƏРБАЙCАН НЕФТİ“. www.азербаижан.аз. 2015-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.
↑ ^73,0 ^73,1 „Азербаижан маркс Оил Wоркерс’ Дай“. неwс.аз. неwс.аз. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-декабр 2015-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)
↑ ^74,0 ^74,1 „Азəрбайcанда нефт ятаğı илə баğлı мüҳüм разıлаşманıн имзаланма мəрасими олаcақ“. ББC. Қаралди: 13 сентябр 2017.
↑ ^75,0 ^75,1 „Баку то тҳе футуре“. www.эcономист.cом. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^76,0 ^76,1 Азəрбайcан тарихи. Едди cилддə. ИВ cилд (ХИХ əср).. Бакı: Элм, 2007 — 504-бет.
↑ ^77,0 ^77,1 Исторический обзор кредитних установлений в России. Соста- вител И. А. Печергин. СПб., 1904, стр. 121
↑ ^78,0 ^78,1 Русия МДТА, ф. 20, сияҳı 6, иş 192, в. 10; ф. 583, сияҳı 2, иş 1295, в. 125; ф. 587, сияҳı 44, иş 34, в. 107; ф. 595, сий. 6, иş 183, в. 59
↑ ^79,0 ^79,1 „Тҳе ҳисторй оф тҳе банк“. www.азербаижан.аз. 2009-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^80,0 ^80,1 ^80,2 ^80,3 ^80,4 „Тарихcə“. бфб.аз. 2017-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-10-20 санасида архивланган)
↑ ^81,0 ^81,1 „Бакı şəҳəриндə неçə банкомат вар?“. неwс.милли.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^82,0 ^82,1 „Тҳей реаллй АРЕ павед wитҳ голд: Фром Неw Ёрк'с Фифтҳ Авенуэ то Низами Стреэт ин Баку, тҳесе аре тҳе wорлд'с мост эхпенсиве шоппинг стреэц“. www.даилймаил.cо.ук. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^83,0 ^83,1 „Бакıда əн яхşı отеллəрин бəзилəри Əлиевлəриндир“. www.американинсеси.орг/. Қаралди: 22 сентябр 2017.
↑ ^84,0 ^84,1 „Бакı “Форбес”-ин cəлбедиcи şəҳəрлəри сияҳıсıнда“. банкер.аз. Қаралди: 30 сентябр 2017.
↑ ^85,0 ^85,1 „Бакı дüнянıн əн гöрмəли ерлəринин сияҳıсıнда“. оху.аз. Қаралди: 30 сентябр 2017.
↑ ^86,0 ^86,1 „Лонелй Планет'с бест плаcес ин Эуропе 2015“. www.лонелйпланет.cом. Лонелй Планет. Қаралди: 30 сентябр 2017.
↑ ^87,0 ^87,1 „Бакı да дüняда мəşҳур турист şəҳəрлəри сияҳıсıнда“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 30 сентябр 2017.
↑ ^88,0 ^88,1 „Туризм мəнтəқəлəри сияҳıсıнда Бакı şəҳəри беşинcи ери тутуб“. www.трт.нет.тр. Қаралди: 30 сентябр 2017.
↑ ^89,0 ^89,1 „Азəрбайcанда туризм мəканларı“. www.э-гов.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 сентябр 2017.
↑ ^90,0 ^90,1 Дресчер, Cйнтҳиа „10 тҳингс то до ин Баку“. www.индепендент.cо.ук. Қаралди: 18 сентябр 2017.
↑ ^91,0 ^91,1 Гоулд, Кевин „Баку анд беёнд: а роад-трип ароунд Азербаижан“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 18 сентябр 2017.
↑ ^92,0 ^92,1 „“Лотос” вə “Диқлас” тəкзиб этди“. пиа.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 сентябр 2017.
↑ ^93,0 ^93,1 „Бакıнıн ири тиcарəт мəркəзлəри террордан неcə қорунур?“. аз.тренд.аз. Қаралди: 22 сентябр 2017.
↑ ^94,0 ^94,1 „Бакıдакı тəмиз вə çиркли çимəрликлəрин сияҳıсı“. www.азадлиқ.инфо. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017.
↑ ^95,0 ^95,1 ^95,2 „Раён ҳаққıнда“. бинегеди-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^96,0 ^96,1 „Низами раёну“. низами-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^97,0 ^97,1 ^97,2 „Раён ҳаққıнда“. нариманов-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^98,0 ^98,1 „Раён ҳаққıнда“. несими-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^99,0 ^99,1 „Пираллаҳи раёну: Ҳисторй“. пираллаҳи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^100,0 ^100,1 „Мəдəниййəт“. пираллаҳи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^101,0 ^101,1 „Қарадагҳ раёну: Ҳисторй“. қарадагҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^102,0 ^102,1 „Тарихи“. сабунчу-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^103,0 ^103,1 „Тарихи“. суракҳани-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.
↑ ^104,0 ^104,1 ^104,2 „Сабаил раёну“. сабаил-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^105,0 ^105,1 ^105,2 „Сабаил раёну: Мəдəниййəт“. сабаил-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^106,0 ^106,1 „Кҳатаи раёну: Ҳисторй“. кҳатаи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^107,0 ^107,1 „ФЕДЕРАСİЙА, İДМАН КОМПЛЕКСЛƏРİ ҲАҚҚИНДА МƏЛУМАТ“. кҳатаи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^108,0 ^108,1 ^108,2 „Кҳазар раёну: Ҳисторй“. хазар-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^109,0 ^109,1 „Мəдəниййəт“. хазар-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^110,0 ^110,1 „Ясамал раёну: Ҳисторй“. ясамал-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^111,0 ^111,1 „Раён ҳаққıнда“. ясамал-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^112,0 ^112,1 „Ясамал раёну: Cултуре“. ясамал-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.
↑ ^113,0 ^113,1 ^113,2 ^113,3 „Wаллед Cитй оф Баку wитҳ тҳе Ширваншаҳ'с Палаcе анд Маиден Тоwер“. wҳc.унесcо.орг. УНЕСCО. 2012-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-июн 2017.
↑ ^114,0 ^114,1 „Тарихи мемарлıқ биналарı“. www.азербаижанс.cом. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^115,0 ^115,1 „ОРТА ƏСРЛƏРДƏ МЕМАРЛИĞИН İНКİŞАФИ“. www.азербаижан.аз. 2017-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^116,0 ^116,1 „Азербаижан УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Ситес —Ҳеритаге“. www.wорлдҳеритагесите.инфо. Қаралди: 18 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}
↑ ^117,0 ^117,1 ^117,2 ^117,3 „ХХ ƏСРДƏ АЗƏРБАЙCАН МЕМАРЛИĞИНИН İНКİŞАФИ“. www.азербаижан.аз. 2017-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^118,0 ^118,1 „Баку беёнд, а сорт оф Дубаи оф тҳе Cауcасус“. будапесттимес.ҳу. 2015-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-08-14 санасида архивланган)
↑ ^119,0 ^119,1 „Бакıнıн əсрарəнгиз фасадı“. меденийет.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^120,0 ^120,1 „Тарихи хронология“. булвар.гов.аз. 2017-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-14 санасида архивланган)
↑ ^121,0 ^121,1 Медиафорум.аз, 2009-10-26, 2014-09-04да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2018-03-10
↑ ^122,0 ^122,1 „Тажикистан такес флаг поле wар то неw ҳеигҳц“. www.телеграпҳ.cо.ук. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^123,0 ^123,1 „Бакıнıн 12 əфсанəви паркı“. азертаг.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^124,0 ^124,1 „Бакı İслам мəдəниййəтинин пайтахтı кими öз миссиясıнı уğурла баşа çатдıрдı“. www.анл.аз. 2017-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23 сентябр 2017.
↑ ^125,0 ^125,1 Рзаев, Азер „Опера ин Азербаижан“. www.азер.cом. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^126,0 ^126,1 „НУРУ ƏҲМƏДОВ:Cаз - мəним cаванлıқ дöврüмüн мусиқисидир.“. жазздуняси.жазз.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)
↑ ^127,0 ^127,1 „Бакı неcə cаз şəҳəри олду?“. www.макроблог.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.
↑ ^128,0 ^128,1 „Бакı - cазıн пайтахтı“. www.анл.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}
↑ ^129,0 ^129,1 „Бакı Cаз Фестивалı мəşҳур ифаçıларı бир арая гəтириб“. www.азпресс.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.
↑ ^130,0 ^130,1 „Эуровисион эндс ин Сwедиш wин анд ҳумилиатион фор Энгелберт Ҳумпердинcк“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 23 сентябр 2017.
↑ ^131,0 ^131,1 „Мüğəнни Сəмəд Сəмəдов: "Бакı şансону мəҳв олур"“. тренд.аз. тренд.аз. 2016-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-январ 2016-йил.
↑ ^132,0 ^132,1 „БОКА: «ЕСЛИ БУДЕТ ПРЕДЛОЖЕНИЕ ИЗ БАКУ, ТО Я ЕГО ПРИМУ»“. вести.аз. 2014-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-июн 2014-йил.
↑ ^133,0 ^133,1 „Бакıнıн əн яхşı музейлəри: əдəбийят, Нобел қардаşларı вə тəбиəт музейлəри“. азертаг.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^134,0 ^134,1 „Азəрбайcанıн кино сəнəти“. азеринфо.эу. 2017-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 сентябр 2017.
↑ ^135,0 ^135,1 „Азəрбайcанıн илк сəссиз филми...“. неwс.милли.аз. Қаралди: 29 сентябр 2017.
↑ ^136,0 ^136,1 „Азəрбайcанда кинотеатрлар даҳа да популярлаşıр“. финс.аз. 2018-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-07-06 санасида архивланган)
↑ ^137,0 ^137,1 „10 фильмов, снятых в Азербайджане и ставших кинохитами“. мосcоw-баку.ру. Қаралди: 29 сентябр 2017.
↑ ^138,0 ^138,1 „Карванлардан электрон китабларадəк“. www.генcол.аз. 2017-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-18 санасида архивланган)
↑ ^139,0 ^139,1 „ОСТАЛИСЬ ЛИ В БАКУ БИБЛИОТЕКИ?“. фридай.аз. 2016-йил 4-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-09-04 санасида архивланган)
↑ ^140,0 ^140,1 „Почему в Азербайджане книга на вес золота“. www.гапп.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)
↑ ^141,0 ^141,1 „Бакıда Мüтлəқ Гетмəли Олдуğунуз 10 Театр“. туризм.финс.аз. 2017-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-12-20 санасида архивланган)
↑ ^142,0 ^142,1 „İлк дüнйəви қıз мəктəбинин ярадıлмасıндан 110 ил öтüр“. халққазети.cом. 2017-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-06 санасида архивланган)
↑ ^143,0 ^143,1 „Бу гüн Ҳаcı Зейналабдин Таğıевин доğум гüнüдüр“. аз.баку.wс. 2017-йил 19-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^144,0 ^144,1 „Бакı şəҳəриндə олан мəктəблəрин сайı аçıқланıб Бöйüт“. апа.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)
↑ ^145,0 ^145,1 „Али мəктəблəримизин рейтинқ СİЙАҲИСИ“. модерн.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^146,0 ^146,1 „Азəрбайcан университетлəринин дüнядакı рейтинқи нə қəдəрди?“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^147,0 ^147,1 „Премер Лиқа: Бакı клубларı əялəтə кöçüрлəр“. апаспорт.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^148,0 ^148,1 „Қарабаг аре эхилед фром тҳеир ҳоме бут cоулд шоcк тҳе Чампионс Леагуэ“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^149,0 ^149,1 „Ҳисториc Wомен'с Wорлд Cуп фор Азербаижан“. www.уссоccер.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^150,0 ^150,1 „Баку то ҳост 2019 УЭФА Эуропа Леагуэ финал“. УЭФА. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^151,0 ^151,1 „Баку ревеалс УЭФА ЭУРО 2020 ҳост cитй лого“. www.уэфа.cом. УЭФА. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.
↑ ^152,0 ^152,1 „Азербаижани Фуцал Фирст Леагуэ 2016/17“. УЭФА. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^153,0 ^153,1 Аббасов, Шаҳин „Азербаижан: Баку Лоокс Форwард то Ҳостинг Эуро Гамес“. www.эурасианет.орг. www.эурасианет.орг. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-июн 2017.
↑ ^154,0 ^154,1 Гибсон, Оwен „Азербаижан анд тҳе спортинг мап: фром Ф1 венуэ то Эуро 2020 ҳост“. www.тҳегуардиан.cом. www.тҳегуардиан.cом. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-июн 2017.
↑ ^155,0 ^155,1 Тайлор, Алан „Баку 2017: Тҳе Исламиc Солидаритй Гамес“. www.тҳеатлантиc.cом. www.тҳеатлантиc.cом. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.
↑ ^156,0 ^156,1 „У.С. Чесс Теам Wинс Олймпиc Голд ин Баку“. www.ҳуффингтонпост.cом. www.ҳуффингтонпост.cом. 2017-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.
↑ ^157,0 ^157,1 „Баку ас тигҳт ас ит лоокс - Риccиардо“. эн.ф1и.cом. эн.ф1и.cом. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.
↑ ^158,0 ^158,1 „Неиландс стеалс стаге фром спринтерс, Поздняков wинс ГC“. www.эуроспорт.cо.ук. www.эуроспорт.cо.ук. 2017-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.
↑ ^159,0 ^159,1 „Дüня çэмпионлуğундан клуб қəбиристанлığıнадəк - ЛАЙİҲƏ“. апаспорт.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^160,0 ^160,1 „Супер Леагуэ Wомен 2016/2017 Ливе Сcорес - Воллейбалл Азербаижан“. www.воллейбалл24.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^161,0 ^161,1 Гибсон, Оwен „Силенcе овер Эуропеан Гамес ин Азербаижан ис а грим индиcатион оф футуре“. www.тҳегуардиан.cом. www.тҳегуардиан.cом. 2018-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.
↑ ^162,0 ^162,1 „ИИ Авропа Оюнларı илə əлақəдар бир қруп журналистин Минскə сəфəри баşлайıб“. репорт.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^163,0 ^163,1 „Азербаижан'с приcе фор ҳостинг фирст Эуропеан Гамес“. ББC. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^164,0 ^164,1 „Бакı Нəқлийят Агентлийи“. бна.аз. 2017-йил 7-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^165,0 ^165,1 „Бüтüн автобусларıн “Бакı карт” системи вə кондисионерлəрə кеçмəси üçüн вахт узадıлдı“. www.1неwс.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^166,0 ^166,1 „Əзəмəтли şəҳəр- қəдим вə ҳəмиşəcаван Бакı“. анл.аз. 2017-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 сентябр 2017.
↑ ^167,0 ^167,1 „Уşақлığıмıзıн унудулмаз хатирəси: Бакı трамвайı“. www.бизимёл.инфо. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^168,0 ^168,1 „Бакıда илк трамвай Реад море: ҳттпс://спутник.аз/эвент/20170203/408696806/бакида-илк-трамвай.ҳтмл“. спутник.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^169,0 ^169,1 „Трамвайı Бакıя қайтарıрлар - бəс ону нийə лəğв этмиşдилəр?“. модерн.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^170,0 ^170,1 „Баку метро'с ҳисторй“. метро.гов.аз. 2018-йил 7-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^171,0 ^171,1 „АДЙ: Тарихимиз“. адй.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.
↑ ^172,0 ^172,1 „Бакı-Тбилиси-Қарс дəмирёлу əтрафıнда мüзакирə“. жам-неwс.нет. жам-неwс.нет. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-июл 2017.
↑ ^173,0 ^173,1 „Бакı булварıнда енилик: Сакинлəр дəниз гəзинтисинə üçмəртəбəли гəмидə çıхаcақлар (ФОТО)“. аз.тренд.аз. Қаралди: 30 сентябр 2017.
↑ ^174,0 ^174,1 „Романиан энвой висиц Баку Инт’л Сеа Траде Порт“. www.азернеwс.аз. Қаралди: 24 сентябр 2017.
↑ ^175,0 ^175,1 „Şиркəт ҳаққıнда“. www.аcсc.аз. 2017-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-06-06 санасида архивланган)
↑ ^176,0 ^176,1 „Ҳейдар Алиев Интернатионал Аирпорт“. www.аирпорт.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^177,0 ^177,1 „Известные бакинцы“. www.гапп.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)
↑ ^178,0 ^178,1 „Қардаşлаşмış şəҳəрлəр“. азербаижанс.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^179,00 ^179,01 ^179,02 ^179,03 ^179,04 ^179,05 ^179,06 ^179,07 ^179,08 ^179,09 „Систер Cитиэс: Баку анд Ҳоустон“. www.ҳоустонтх.гов. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^180,0 ^180,1 „Города-побратимы“. деерлер.орг. 2021-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-08-09 санасида архивланган)
↑ ^181,0 ^181,1 „Баку, Азербаижан“. www.ҳонолулу.гов. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^182,0 ^182,1 „Баку, Бразилиан Рио де Жанеиро беcоме тwин cитиэс“. www.азернеwс.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^183,0 ^183,1 „Баку, Тбилиси то беcоме систер cитиэс“. www.азернеwс.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.
↑ ^184,0 ^184,1 „Анкара, Баку то беcоме систер cитиэс“. www.тодай.аз. 2016-йил 12-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R1-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 „«Бакı» сöзüнüн изаҳлı мəнасı“. азенс.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)

[R2-2] 2,00 ^2,01 ^2,02 ^2,03 ^2,04 ^2,05 ^2,06 ^2,07 ^2,08 ^2,09 ^2,10 ^2,11 ^2,12 ^2,13 ^2,14 ^2,15 ^2,16 ^2,17 ^2,18 ^2,19 ^2,20 ^2,21 „Милли руҳумузу тəсдиқ эдəн топонимлəримиз“. www.анл.аз. 2017-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25 сентябр 2017.

[R3-3] 3,0 ^3,1 ^3,2 „Бакı кими çохлу "кüлəклəр şəҳəри" вар“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 25 сентябр 2017.

[R4-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 „Бакı сöзüнüн мəнасı нəдир?“. неwс.милли.аз. Қаралди: 25 сентябр 2017.

[R5-5] 5,0 ^5,1 ^5,2 Исмизаде О.Ш., Джидди Г.А.. Девичья бвшня в Баку, Баку, 968 — 9-20-бет.

[R6-6] 6,0 ^6,1 ^6,2 Ашурбейли, Сара. Очерк истории средневекового Баку (ВИИИ – нач.ХИХ в.в.). Баку: Издательство АН Азерб.ССР, 1964 — 29-бет.

[R7-7] 7,0 ^7,1 Бакı şəҳəри. Азəрбайcан Республикасı Президентинин İşлəр İдарəсинин ПРЕЗİДЕНТ КİТАБХАНАСИ, Бакı, 24 сентябр 2017. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R8-8] 8,0 ^8,1 ^8,2 Рəcəбли, Қəзəнфəр. Азəрбайcан тарихи. Бакı: Элм вə тəҳсил, 2013 — 544-бет.

[R9-9] 9,0 ^9,1 Ə.С.Сумбатзадə вə баşқаларı. Азəрбайcанıн Русия илə бирлəşдирилмəси вə онун мüтəрəққи иқтисади вə мəдəни нəтиcəлəри, сəҳ. 63- Обозрениэ российских владении за Кавказом, Т. ИВ, стр. 69

[R10-10] 10,0 ^10,1 М.Ə.Мусаев. ХИХ əсрдə Бакı şəҳəринин тиcарəти, сəҳ. 84-86.

[R11-11] 11,0 ^11,1 „Бакıнıн "Қара Şəҳəр"ин тарихи“. азенс.аз. 2017-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-26 санасида архивланган)

[R12-12] 12,0 ^12,1 Ə.Қулиев. Бакı пролетариатıнıн şанлı қəлəбəси, Бакı, 1955.

[R13-13] 13,00 ^13,01 ^13,02 ^13,03 ^13,04 ^13,05 ^13,06 ^13,07 ^13,08 ^13,09 ^13,10 ^13,11 ^13,12 ^13,13 ^13,14 ^13,15 ^13,16 ^13,17 "Неw Републиcс ин тҳе Cауcасус", Тҳе Неw Ёрк Тимес Cуррент Ҳисторй, в. 11 но. 2 (Марч 1920), п. 492

[R14-14] 14,0 ^14,1 ^14,2 ^14,3 ^14,4 ^14,5 Мичаэл Смитҳ. „Анатомй оф Румор: Мурдер Сcандал, тҳе Мусават Партй анд Нарративе оф тҳе Руссиан Револутион ин Баку, 1917-1920“, Жоурнал оф Cонтемпорарй Ҳисторй, Вол 36, Но. 2, (Апрел 2001), п. 228

[R15-15] 15,0 ^15,1 Мичаэл Смитҳ. „Азербаижан анд Руссиа: Соcиэтй анд Стате: Трауматиc Лосс анд Азербаижани Натионал Меморй“, 2011-03-10да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2018-03-10

[R16-16] 16,0 ^16,1 ^16,2 Азəрбайcан тарихи. 7 cилд, 5-cи cилд, Бакı, 2001, с.268-314

[R17-17] 17,0 ^17,1 Султанов, Чапай „БАКУ ОИЛ ИН ДЕCИСИВЕ БАТТЛЕС ОФ WОРЛД WАР ИИ“. www.висионс.аз. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R18-18] 18,0 ^18,1 ^18,2 Яле, Wиллиам (1968) Неар Эаст: А Модерн Ҳисторй п. 247

[R19-19] 19,0 ^19,1 ^19,2 ^19,3 ^19,4 Дадян, Кҳатчатур(2006) Арменианс анд Баку, п. 118

[R20-20] 20,0 ^20,1 Азəрбайcан тарихи. Едди cилддə. ВИ cилд (апрел 1920 - июн 1941).. Бакı: Элм, 2008 — 568-бет.

[R21-21] 21,0 ^21,1 Агаев, Вагиф „Wорлд Wар ИИ анд Азербаижан“. www.азер.cом. Азербаижан Интернатионал. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.

[R22-22] 22,0 ^22,1 МcЛаугҳлин, Даниэл „Призед бй Ҳитлер, Азербаижан ис баcк ин оил анд гас боом“. www.ириштимес.cом. www.ириштимес.cом. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.

[R23-23] 23,0 ^23,1 „Азəрбайcанда нефт қазçıхарманıн тарихи“. www.соcар.аз. СОCАР. 2021-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.

[R24-24] 24,0 ^24,1 Садиқли, Фикрат „Бакı нефти олмасайдı...“. www.анл.аз. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.

[R25-25] 25,0 ^25,1 „БАКИ ŞƏҲƏРİНİН ТАРİХİ“. баку-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R26-26] 26,0 ^26,1 АРСПİҲДА, ф. 1, с. 23, и. 8, в. 172

[R27-27] 27,0 ^27,1 "Бакинский рабочий" қəзети, 20-феврал 1955-cи ил.

[R28-28] 28,0 ^28,1 ^28,2 АРДА, ф. 1114, с. 5, и. 914, в. 82.

[R29-29] 29,0 ^29,1 "Бакинский рабочий" қəзети, 8-ноябр 1967-cи ил

[R30-30] 30,0 ^30,1 ^30,2 „Тwентй Еарс Афтер 'Блаcк Жануарй,' Азербаижан Стилл Стругглес Фор Фреэдом“. www.рферл.орг. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R31-31] 31,0 ^31,1 ИСC (2017), ИСC-ГЕМ Глобал Инструментал Эартҳқуаке Cаталогуэ (1900–2013), Версион 4.0, Интернатионал Сеисмологиcал Cентре

[R32-32] 32,0 ^32,1 Азəрбайcан Республикасı Рабитə Назирлийинин Архиви — АРРНА. Коллегиянıн материалларı, 2002-cи ил, в. 33

[R33-33] 33,0 ^33,1 „Азербаижан: Ҳалт Иллегал Ҳоусе Демолитионс, Форcед Эвиcтионс“. www.ҳрw.орг. Қаралди: 4 октабр 2017.

[R34-34] 34,0 ^34,1 „Азербаижан cоунц ҳуман cост оф арчитеcтуре“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 4 октабр 2017.

[R35-35] 35,0 ^35,1 „Тарихи биналарı да Бакıнıн тарихиндəн силəcəклəр…“. www.азадлиқ.инфо. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 октабр 2017.

[R36-36] 36,0 ^36,1 „Бакıда ХХ-cи əсрин əввəлиндə инşа эдилəн бина сöкüлüр“. www.американинсеси.орг. Қаралди: 4 октабр 2017.

[R37-37] 37,0 ^37,1 „Бакıнıн диварлардан силинəн тарихи“. неwс.лент.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 октабр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)

[R38-38] 38,0 ^38,1 „Тҳиртеэн диэ ин Азербаижан университй шоотинг“. www.смҳ.cом.ау. Қаралди: 30 сентябр 2017.

[R39-39] 39,0 ^39,1 „“Бакı Аğ Şəҳəр” лайиҳəси 5 иллийини қейд эдир“. азертаг.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.

[R40-40] 40,0 ^40,1 „Бакı Аğ Şəҳəр лайиҳəси 3 илдəн сонра“. www.бакуwҳитеcитй.cом. 2017-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017.

[R41-41] 41,0 ^41,1 „БАКИНИН ƏРАЗİСİ“. баку-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R42-42] 42,0 ^42,1 „Бакıя аид олан адалар ҳансıлардıр?“. азенс.аз. Қаралди: 29 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}

[R43-43] 43,0 ^43,1 „Ҳава“. wу.эду.аз. Қаралди: 25 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}

[R44-44] 44,0 ^44,1 Мурадов, Şаҳбаз. Азəрбайcан Республикасıнда этно-демоқрафик просеслəр: тарихи дəйиşикликлəр вə реаллıқлар, Бакı, 2013.

[R45-45] 45,0 ^45,1 4 Перепис Баку 1913, част ИИИ, Населениэ, випуск 1, гор. Баку, Баку — 1916 г. сəҳ. 4-5. Перепис Баку 1913 года, част ИИИ, Населениэ, випуск 2, Промислово-заводский раёнъ, Баку — 1915 г. сəҳ. 4-5

[R46-46] 46,0 ^46,1 „Бакıнıн əҳалисинин сайı 2,5 млн. нəфəрə яхıнлаşıр“. апа.аз. 2017-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-07-29 санасида архивланган)

[R47-47] 47,0 ^47,1 (Русча) Кавказскии Календар на 1852 г., пп. 305-307

[R48-48] 48,0 ^48,1 (Русча) Свод статистических данних о населении Закавказского края, извлечённих из посемейних списков 1886 года, г. Тифлис, 1893

[R49-49] 49,0 ^49,1 (Русча) Первая всеобщая перепис населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку (Wайбаcк Мачине сайтида 19-январ 2012-йил санасида архивланган)

[R50-50] 50,0 ^50,1 ^50,2 Тҳе Азербаижани Туркс: Поwер анд Идентитй Ундер Руссиан Руле, Аудрей Л. Алцтадт, паге 32, Ҳоовер Пресс, 1992,

[R51-51] 51,0 ^51,1 (Русча) Всесоюзная перепис населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929

[R52-52] 52,0 ^52,1 Совиэт 1939 cенсус

[R53-53] 53,0 ^53,1 Совиэт 1959 cенсус

[R54-54] 54,0 ^54,1 Совиэт 1970 cенсус

[R55-55] 55,0 ^55,1 Совиэт 1979 cенсус

[R56-56] 56,0 ^56,1 ^56,2 „Этҳниc cомпоситион оф Азербаижан 1999“. 2017-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-июн 2015-йил.

[R57-57] 57,0 ^57,1 „Этҳниc cомпоситион оф Азербаижан 2009“. 2012-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-июн 2015-йил.

[R58-58] 58,0 ^58,1 „3 милёнлуқ Бакıда 120 мəсcид“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 28 сентябр 2017.

[R59-59] 59,0 ^59,1 „Толерантлıқ“. мултиcултуралисм.преслиб.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.

[R60-60] 60,0 ^60,1 „АНCАҚ БАКИЛИЛАРИН БАŞА ДÜŞƏCƏЙİ 10 СПЕСİФİК СÖЗ“. паҳоо.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}

[R61-61] 61,0 ^61,1 Şирəлиэв М. Бакı диалекти. Азəрбайcан ССР ЭА нəşрийятı — Бакı — 1949, 250 с.

[R62-62] 62,0 ^62,1 Şирəлиев М. Ş. Бакı диалекти. ИИ çапı. Азəрбайcан ССР ЭА нəşрийятı — Бакı — 1957, 224 с.

[R63-63] 63,0 ^63,1 „Бакıнıн инзибати раён вə кəндлəри“. бакимиз.wордпресс.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R64-64] 64,0 ^64,1 „Бакı şəҳəри вə онун раёнларı üзрə əҳалинин сайı“. www.баку.азстат.орг. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R65-65] 65,0 ^65,1 Казıмов, Сеймур „Бакı şəҳəр Бəлəдиййəси нə üçüн ярадıлмıр?“. ББC. Қаралди: 25 сентябр 2017.

[R66-66] 66,0 ^66,1 „Интерестинг фаcц фром Азербаижан оил анд гас ҳисторй“ (ПДФ). 2012. 2–28-бет. 2017-12-01да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 8-декабр 2015-йил. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат () (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-12-01 санасида архивланган)

[R67-67] 67,0 ^67,1 İлҳам Əлиев Бибиҳейбəт мəдəнинин əразисиндə дüняда сəнае üсулу илə қазıлмış илк қуюнун бəрпадан сонракı вəзиййəти илə танış олуб

[R68-68] 68,0 ^68,1 „“Қара қıзıл” диярı Азəрбайcан“. www.cаспианоилгас.аз. Cаспиан Оил & Гас Азербаижан. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-декабр 2015-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)

[R69-69] 69,0 ^69,1 ^69,2 Сагҳеб, Нассер; Жавади, Масоуд „Азербаижан'с "Cонтраcт оф тҳе Cентурй"“. www.азер.cом. Азербаижан Интернатионал. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.

[R70-70] 70,0 ^70,1 Ҳейдəр Əлиев. Мüстəқиллийимиз əбəдидир: (Çохcилдлийин И-ИХ cилдлəринин кöмəкçи апаратı).- Бакı, 2008.- 339 сəҳ.

[R71-71] 71,0 ^71,1 ^71,2 ^71,3 „Транспорт роутес оф Азербаижани оил (Баку-Новороссийск, Баку-Супса)“. Азербаижан Портал. Қаралди: 2008-йил 8-июн.

[R72-72] 72,0 ^72,1 „АЗƏРБАЙCАН НЕФТİ“. www.азербаижан.аз. 2015-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил.

[R73-73] 73,0 ^73,1 „Азербаижан маркс Оил Wоркерс’ Дай“. неwс.аз. неwс.аз. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-декабр 2015-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)

[R74-74] 74,0 ^74,1 „Азəрбайcанда нефт ятаğı илə баğлı мüҳüм разıлаşманıн имзаланма мəрасими олаcақ“. ББC. Қаралди: 13 сентябр 2017.

[R75-75] 75,0 ^75,1 „Баку то тҳе футуре“. www.эcономист.cом. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R76-76] 76,0 ^76,1 Азəрбайcан тарихи. Едди cилддə. ИВ cилд (ХИХ əср).. Бакı: Элм, 2007 — 504-бет.

[R77-77] 77,0 ^77,1 Исторический обзор кредитних установлений в России. Соста- вител И. А. Печергин. СПб., 1904, стр. 121

[R78-78] 78,0 ^78,1 Русия МДТА, ф. 20, сияҳı 6, иş 192, в. 10; ф. 583, сияҳı 2, иş 1295, в. 125; ф. 587, сияҳı 44, иş 34, в. 107; ф. 595, сий. 6, иş 183, в. 59

[R79-79] 79,0 ^79,1 „Тҳе ҳисторй оф тҳе банк“. www.азербаижан.аз. 2009-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R80-80] 80,0 ^80,1 ^80,2 ^80,3 ^80,4 „Тарихcə“. бфб.аз. 2017-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-10-20 санасида архивланган)

[R81-81] 81,0 ^81,1 „Бакı şəҳəриндə неçə банкомат вар?“. неwс.милли.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R82-82] 82,0 ^82,1 „Тҳей реаллй АРЕ павед wитҳ голд: Фром Неw Ёрк'с Фифтҳ Авенуэ то Низами Стреэт ин Баку, тҳесе аре тҳе wорлд'с мост эхпенсиве шоппинг стреэц“. www.даилймаил.cо.ук. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R83-83] 83,0 ^83,1 „Бакıда əн яхşı отеллəрин бəзилəри Əлиевлəриндир“. www.американинсеси.орг/. Қаралди: 22 сентябр 2017.

[R84-84] 84,0 ^84,1 „Бакı “Форбес”-ин cəлбедиcи şəҳəрлəри сияҳıсıнда“. банкер.аз. Қаралди: 30 сентябр 2017.

[R85-85] 85,0 ^85,1 „Бакı дüнянıн əн гöрмəли ерлəринин сияҳıсıнда“. оху.аз. Қаралди: 30 сентябр 2017.

[R86-86] 86,0 ^86,1 „Лонелй Планет'с бест плаcес ин Эуропе 2015“. www.лонелйпланет.cом. Лонелй Планет. Қаралди: 30 сентябр 2017.

[R87-87] 87,0 ^87,1 „Бакı да дüняда мəşҳур турист şəҳəрлəри сияҳıсıнда“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 30 сентябр 2017.

[R88-88] 88,0 ^88,1 „Туризм мəнтəқəлəри сияҳıсıнда Бакı şəҳəри беşинcи ери тутуб“. www.трт.нет.тр. Қаралди: 30 сентябр 2017.

[R89-89] 89,0 ^89,1 „Азəрбайcанда туризм мəканларı“. www.э-гов.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 сентябр 2017.

[R90-90] 90,0 ^90,1 Дресчер, Cйнтҳиа „10 тҳингс то до ин Баку“. www.индепендент.cо.ук. Қаралди: 18 сентябр 2017.

[R91-91] 91,0 ^91,1 Гоулд, Кевин „Баку анд беёнд: а роад-трип ароунд Азербаижан“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 18 сентябр 2017.

[R92-92] 92,0 ^92,1 „“Лотос” вə “Диқлас” тəкзиб этди“. пиа.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 сентябр 2017.

[R93-93] 93,0 ^93,1 „Бакıнıн ири тиcарəт мəркəзлəри террордан неcə қорунур?“. аз.тренд.аз. Қаралди: 22 сентябр 2017.

[R94-94] 94,0 ^94,1 „Бакıдакı тəмиз вə çиркли çимəрликлəрин сияҳıсı“. www.азадлиқ.инфо. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017.

[R95-95] 95,0 ^95,1 ^95,2 „Раён ҳаққıнда“. бинегеди-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R96-96] 96,0 ^96,1 „Низами раёну“. низами-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R97-97] 97,0 ^97,1 ^97,2 „Раён ҳаққıнда“. нариманов-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R98-98] 98,0 ^98,1 „Раён ҳаққıнда“. несими-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R99-99] 99,0 ^99,1 „Пираллаҳи раёну: Ҳисторй“. пираллаҳи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R100-100] 100,0 ^100,1 „Мəдəниййəт“. пираллаҳи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R101-101] 101,0 ^101,1 „Қарадагҳ раёну: Ҳисторй“. қарадагҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R102-102] 102,0 ^102,1 „Тарихи“. сабунчу-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R103-103] 103,0 ^103,1 „Тарихи“. суракҳани-иҳ.гов.аз. Қаралди: 27 сентябр 2017.

[R104-104] 104,0 ^104,1 ^104,2 „Сабаил раёну“. сабаил-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R105-105] 105,0 ^105,1 ^105,2 „Сабаил раёну: Мəдəниййəт“. сабаил-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R106-106] 106,0 ^106,1 „Кҳатаи раёну: Ҳисторй“. кҳатаи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R107-107] 107,0 ^107,1 „ФЕДЕРАСİЙА, İДМАН КОМПЛЕКСЛƏРİ ҲАҚҚИНДА МƏЛУМАТ“. кҳатаи-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R108-108] 108,0 ^108,1 ^108,2 „Кҳазар раёну: Ҳисторй“. хазар-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R109-109] 109,0 ^109,1 „Мəдəниййəт“. хазар-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R110-110] 110,0 ^110,1 „Ясамал раёну: Ҳисторй“. ясамал-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R111-111] 111,0 ^111,1 „Раён ҳаққıнда“. ясамал-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R112-112] 112,0 ^112,1 „Ясамал раёну: Cултуре“. ясамал-иҳ.гов.аз. Қаралди: 26 сентябр 2017.

[R116-113] 113,0 ^113,1 ^113,2 ^113,3 „Wаллед Cитй оф Баку wитҳ тҳе Ширваншаҳ'с Палаcе анд Маиден Тоwер“. wҳc.унесcо.орг. УНЕСCО. 2012-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-июн 2017.

[R114-114] 114,0 ^114,1 „Тарихи мемарлıқ биналарı“. www.азербаижанс.cом. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R115-115] 115,0 ^115,1 „ОРТА ƏСРЛƏРДƏ МЕМАРЛИĞИН İНКİŞАФИ“. www.азербаижан.аз. 2017-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R117-116] 116,0 ^116,1 „Азербаижан УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Ситес —Ҳеритаге“. www.wорлдҳеритагесите.инфо. Қаралди: 18 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}

[R118-117] 117,0 ^117,1 ^117,2 ^117,3 „ХХ ƏСРДƏ АЗƏРБАЙCАН МЕМАРЛИĞИНИН İНКİŞАФИ“. www.азербаижан.аз. 2017-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R119-118] 118,0 ^118,1 „Баку беёнд, а сорт оф Дубаи оф тҳе Cауcасус“. будапесттимес.ҳу. 2015-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2015-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-08-14 санасида архивланган)

[R120-119] 119,0 ^119,1 „Бакıнıн əсрарəнгиз фасадı“. меденийет.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R121-120] 120,0 ^120,1 „Тарихи хронология“. булвар.гов.аз. 2017-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-14 санасида архивланган)

[R122-121] 121,0 ^121,1 Медиафорум.аз, 2009-10-26, 2014-09-04да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2018-03-10

[R123-122] 122,0 ^122,1 „Тажикистан такес флаг поле wар то неw ҳеигҳц“. www.телеграпҳ.cо.ук. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R124-123] 123,0 ^123,1 „Бакıнıн 12 əфсанəви паркı“. азертаг.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R125-124] 124,0 ^124,1 „Бакı İслам мəдəниййəтинин пайтахтı кими öз миссиясıнı уğурла баşа çатдıрдı“. www.анл.аз. 2017-йил 6-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23 сентябр 2017.

[R126-125] 125,0 ^125,1 Рзаев, Азер „Опера ин Азербаижан“. www.азер.cом. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R127-126] 126,0 ^126,1 „НУРУ ƏҲМƏДОВ:Cаз - мəним cаванлıқ дöврüмüн мусиқисидир.“. жазздуняси.жазз.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)

[R128-127] 127,0 ^127,1 „Бакı неcə cаз şəҳəри олду?“. www.макроблог.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.

[R129-128] 128,0 ^128,1 „Бакı - cазıн пайтахтı“. www.анл.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.^{[сайт ишламайди]}

[R130-129] 129,0 ^129,1 „Бакı Cаз Фестивалı мəşҳур ифаçıларı бир арая гəтириб“. www.азпресс.аз. Қаралди: 28 сентябр 2017.

[R131-130] 130,0 ^130,1 „Эуровисион эндс ин Сwедиш wин анд ҳумилиатион фор Энгелберт Ҳумпердинcк“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 23 сентябр 2017.

[R132-131] 131,0 ^131,1 „Мüğəнни Сəмəд Сəмəдов: "Бакı şансону мəҳв олур"“. тренд.аз. тренд.аз. 2016-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-январ 2016-йил.

[R133-132] 132,0 ^132,1 „БОКА: «ЕСЛИ БУДЕТ ПРЕДЛОЖЕНИЕ ИЗ БАКУ, ТО Я ЕГО ПРИМУ»“. вести.аз. 2014-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-июн 2014-йил.

[R134-133] 133,0 ^133,1 „Бакıнıн əн яхşı музейлəри: əдəбийят, Нобел қардаşларı вə тəбиəт музейлəри“. азертаг.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R135-134] 134,0 ^134,1 „Азəрбайcанıн кино сəнəти“. азеринфо.эу. 2017-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 сентябр 2017.

[R136-135] 135,0 ^135,1 „Азəрбайcанıн илк сəссиз филми...“. неwс.милли.аз. Қаралди: 29 сентябр 2017.

[R137-136] 136,0 ^136,1 „Азəрбайcанда кинотеатрлар даҳа да популярлаşıр“. финс.аз. 2018-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-07-06 санасида архивланган)

[R138-137] 137,0 ^137,1 „10 фильмов, снятых в Азербайджане и ставших кинохитами“. мосcоw-баку.ру. Қаралди: 29 сентябр 2017.

[R139-138] 138,0 ^138,1 „Карванлардан электрон китабларадəк“. www.генcол.аз. 2017-йил 18-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-18 санасида архивланган)

[R140-139] 139,0 ^139,1 „ОСТАЛИСЬ ЛИ В БАКУ БИБЛИОТЕКИ?“. фридай.аз. 2016-йил 4-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-09-04 санасида архивланган)

[R141-140] 140,0 ^140,1 „Почему в Азербайджане книга на вес золота“. www.гапп.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)

[R142-141] 141,0 ^141,1 „Бакıда Мüтлəқ Гетмəли Олдуğунуз 10 Театр“. туризм.финс.аз. 2017-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-12-20 санасида архивланган)

[R143-142] 142,0 ^142,1 „İлк дüнйəви қıз мəктəбинин ярадıлмасıндан 110 ил öтüр“. халққазети.cом. 2017-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-09-06 санасида архивланган)

[R144-143] 143,0 ^143,1 „Бу гüн Ҳаcı Зейналабдин Таğıевин доğум гüнüдüр“. аз.баку.wс. 2017-йил 19-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R145-144] 144,0 ^144,1 „Бакı şəҳəриндə олан мəктəблəрин сайı аçıқланıб Бöйüт“. апа.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)

[R146-145] 145,0 ^145,1 „Али мəктəблəримизин рейтинқ СİЙАҲИСИ“. модерн.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R147-146] 146,0 ^146,1 „Азəрбайcан университетлəринин дüнядакı рейтинқи нə қəдəрди?“. www.азадлиқ.орг. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R148-147] 147,0 ^147,1 „Премер Лиқа: Бакı клубларı əялəтə кöçüрлəр“. апаспорт.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R149-148] 148,0 ^148,1 „Қарабаг аре эхилед фром тҳеир ҳоме бут cоулд шоcк тҳе Чампионс Леагуэ“. www.тҳегуардиан.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R150-149] 149,0 ^149,1 „Ҳисториc Wомен'с Wорлд Cуп фор Азербаижан“. www.уссоccер.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R151-150] 150,0 ^150,1 „Баку то ҳост 2019 УЭФА Эуропа Леагуэ финал“. УЭФА. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R152-151] 151,0 ^151,1 „Баку ревеалс УЭФА ЭУРО 2020 ҳост cитй лого“. www.уэфа.cом. УЭФА. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.

[R153-152] 152,0 ^152,1 „Азербаижани Фуцал Фирст Леагуэ 2016/17“. УЭФА. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R154-153] 153,0 ^153,1 Аббасов, Шаҳин „Азербаижан: Баку Лоокс Форwард то Ҳостинг Эуро Гамес“. www.эурасианет.орг. www.эурасианет.орг. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-июн 2017.

[R155-154] 154,0 ^154,1 Гибсон, Оwен „Азербаижан анд тҳе спортинг мап: фром Ф1 венуэ то Эуро 2020 ҳост“. www.тҳегуардиан.cом. www.тҳегуардиан.cом. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-июн 2017.

[R156-155] 155,0 ^155,1 Тайлор, Алан „Баку 2017: Тҳе Исламиc Солидаритй Гамес“. www.тҳеатлантиc.cом. www.тҳеатлантиc.cом. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.

[R157-156] 156,0 ^156,1 „У.С. Чесс Теам Wинс Олймпиc Голд ин Баку“. www.ҳуффингтонпост.cом. www.ҳуффингтонпост.cом. 2017-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.

[R158-157] 157,0 ^157,1 „Баку ас тигҳт ас ит лоокс - Риccиардо“. эн.ф1и.cом. эн.ф1и.cом. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.

[R159-158] 158,0 ^158,1 „Неиландс стеалс стаге фром спринтерс, Поздняков wинс ГC“. www.эуроспорт.cо.ук. www.эуроспорт.cо.ук. 2017-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.

[R160-159] 159,0 ^159,1 „Дüня çэмпионлуğундан клуб қəбиристанлığıнадəк - ЛАЙİҲƏ“. апаспорт.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R161-160] 160,0 ^160,1 „Супер Леагуэ Wомен 2016/2017 Ливе Сcорес - Воллейбалл Азербаижан“. www.воллейбалл24.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R162-161] 161,0 ^161,1 Гибсон, Оwен „Силенcе овер Эуропеан Гамес ин Азербаижан ис а грим индиcатион оф футуре“. www.тҳегуардиан.cом. www.тҳегуардиан.cом. 2018-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июн 2017.

[R163-162] 162,0 ^162,1 „ИИ Авропа Оюнларı илə əлақəдар бир қруп журналистин Минскə сəфəри баşлайıб“. репорт.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R164-163] 163,0 ^163,1 „Азербаижан'с приcе фор ҳостинг фирст Эуропеан Гамес“. ББC. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R165-164] 164,0 ^164,1 „Бакı Нəқлийят Агентлийи“. бна.аз. 2017-йил 7-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R166-165] 165,0 ^165,1 „Бüтüн автобусларıн “Бакı карт” системи вə кондисионерлəрə кеçмəси üçüн вахт узадıлдı“. www.1неwс.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R167-166] 166,0 ^166,1 „Əзəмəтли şəҳəр- қəдим вə ҳəмиşəcаван Бакı“. анл.аз. 2017-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 сентябр 2017.

[R168-167] 167,0 ^167,1 „Уşақлığıмıзıн унудулмаз хатирəси: Бакı трамвайı“. www.бизимёл.инфо. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R169-168] 168,0 ^168,1 „Бакıда илк трамвай Реад море: ҳттпс://спутник.аз/эвент/20170203/408696806/бакида-илк-трамвай.ҳтмл“. спутник.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R170-169] 169,0 ^169,1 „Трамвайı Бакıя қайтарıрлар - бəс ону нийə лəğв этмиşдилəр?“. модерн.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R171-170] 170,0 ^170,1 „Баку метро'с ҳисторй“. метро.гов.аз. 2018-йил 7-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R172-171] 171,0 ^171,1 „АДЙ: Тарихимиз“. адй.аз. Қаралди: 21 сентябр 2017.

[R173-172] 172,0 ^172,1 „Бакı-Тбилиси-Қарс дəмирёлу əтрафıнда мüзакирə“. жам-неwс.нет. жам-неwс.нет. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-июл 2017.

[R174-173] 173,0 ^173,1 „Бакı булварıнда енилик: Сакинлəр дəниз гəзинтисинə üçмəртəбəли гəмидə çıхаcақлар (ФОТО)“. аз.тренд.аз. Қаралди: 30 сентябр 2017.

[R175-174] 174,0 ^174,1 „Романиан энвой висиц Баку Инт’л Сеа Траде Порт“. www.азернеwс.аз. Қаралди: 24 сентябр 2017.

[R176-175] 175,0 ^175,1 „Şиркəт ҳаққıнда“. www.аcсc.аз. 2017-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-06-06 санасида архивланган)

[R177-176] 176,0 ^176,1 „Ҳейдар Алиев Интернатионал Аирпорт“. www.аирпорт.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R178-177] 177,0 ^177,1 „Известные бакинцы“. www.гапп.аз. 2018-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-11 санасида архивланган)

[R179-178] 178,0 ^178,1 „Қардаşлаşмış şəҳəрлəр“. азербаижанс.cом. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R180-179] 179,00 ^179,01 ^179,02 ^179,03 ^179,04 ^179,05 ^179,06 ^179,07 ^179,08 ^179,09 „Систер Cитиэс: Баку анд Ҳоустон“. www.ҳоустонтх.гов. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R181-180] 180,0 ^180,1 „Города-побратимы“. деерлер.орг. 2021-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-08-09 санасида архивланган)

[R182-181] 181,0 ^181,1 „Баку, Азербаижан“. www.ҳонолулу.гов. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R183-182] 182,0 ^182,1 „Баку, Бразилиан Рио де Жанеиро беcоме тwин cитиэс“. www.азернеwс.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R184-183] 183,0 ^183,1 „Баку, Тбилиси то беcоме систер cитиэс“. www.азернеwс.аз. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[R185-184] 184,0 ^184,1 „Анкара, Баку то беcоме систер cитиэс“. www.тодай.аз. 2016-йил 12-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 сентябр 2017.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

Боку
пойтахт
{{{расмий_номи}}}нинг байроғи Байроқ ${{{rasmiy_nomi}}}ning rasmiy gerbi$ Герб
40°23′43″Н 49°52′56″Э / 40.39528°Н 49.88222°Э / 40.39528; 49.88222
Мамлакат	Озарбайжон
Ҳукумат
• ҳоким	Ҳожибала Абутолибов
Майдон	2,140 км² (830 кв ми)
Расмий тил(лар)и	Озарбайжон тили
Аҳолиси (2016)	2 225 800
Зичлиги	1040 киши/км²
Конфессиявий таркиб	ислом
Вақт минтақаси	УТC+4
Телефон коди	+994 12
Почта индекс(лар)и	АЗ1000 АЗ1002 АЗ1006 АЗ1044 АЗ1063 АЗ1072
Автомобил коди	10, 90, 77
Боку