Balchiqchisimonlar: Versiyalar orasidagi farq

Balchiqchisimonlar; Qazilma davri: 55-0 Ma; wasatchian – hozirgacha PreЄ Є O S D C P T J K Pg N
	Balchiqchisimonlar turkuming ayrim turlari
Biologik klassifikatsiya
Olam:	Hayvonlar;
Kenja olam:	Eumetazoa;
Tip:	Xordalilar;
Kenja tip:	Umurtqalilar;
Sinf:	Qushlar;
Kenja sinf:	Yelpigʻich dumli qushlar;
Infrasinf:	Yangi tanglayli qushlar;
Turkum:	Balchiqchisimonlar;
Binar nomi
	Charadriiformes; Huxley, 1867

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Balchiqchisimonlar (Charadriiformes) - qushlar sinfining turkumi. Tashqi koʻrinishi va kattaligi har xil. Eng kichigi — chumchuq balchiqchining boʻyi 14 sm, ogʻirligi 20 g , yirigi — chinchoʻldoqning boʻyi 62 sm, ogʻirligi 1100 g cha. Balchiqchilarning oyogʻi uzun, oldingi barmoqlari rivojlangan, orqa barmogʻi boʻlmaydi yoki juda qisqa boʻlib, yerga tegmaydi. Oldingi barmoqlari teri-parda bilan oʻzaro tutashgan yoki oʻralgan. Koʻpchilik turlarining tumshugʻi uzun, ingichka va toʻgʻri, baʼzilariniki yuqoriga yoki pastga qaytarilgan. Balchiqchilar tumshugʻining kattakichikligi va shakli oziqlanish xususiyatlari bilan bogʻliq. Qanotlari ensiz, uchi nayzaga oʻxshash, baʼzilariniki toʻmtoq. Koʻp B.ning dumi qisqa, baʼzilariniki uzun yoki ayrisimon. Patlari zich, rangi koʻpincha bir xil — xira-balchiq tusda. Balchiqchining B. (Charadrii), baliqchilar (Laridae) va chistiklar (Alcae) degan 3 kenja turkumi bor. Balchiqchilar kenja turkumi yakanlar (lacanidae), rangdor loyxoʻraklar (Rostratulidae), choʻldoqlar (Ghara-dviidae), bigiztumshuqlar (Recurvi-rostidae), qiziloyoqlar (Heamato-podidae), loyxoʻraklar (Scolopacidae), plavunchiklar (Phalarepodidae), qisqich choʻldoqlar (Dromadidae), jiqtoqlar (Clareolidae), oq choʻldoqlar (Chioni-didae), yilqichilar (Burhinidae) kabi 12 oilaga boʻlinadi. Baliqchilar kenja turkumi pomorniklar (Stercorariidae), baliqchilar (Laridae), chagalalar yoki dengiz qaldirgʻochlari (Sternidae), suzgirlar (Rynchopidae)ni oʻz ichiga oladi. Chistiklar kenja turkumi 1 oila — chistiklardan (Alcidae) iborat. Baliqchilar turkumining 300 ga yaqin turi mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. Antarktikada faqat 2 turi bor. Asl Baliqchilarning koʻpi quruqlik qushlari boʻlib, dengiz, daryo, koʻl kabi suv havzalarining sohillarida, choʻl, sahro va tundra kabi ochiq yerlarda yashaydi, yerda yaxshi yuguradi. Baʼzi turlari oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Suv va quruqlikdagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpincha yerga, baʼzi turlari (qora balchiqchi) daraxtga uya quradi. Yiliga bir marta 2 — 5 dona tuxum qoʻyadi. Asosan, urgʻochilari nasl uchun gʻamxoʻrlik qiladi, lekin rangdor loyxoʻrak va suzgir Baliqchilarning erkaklari tuxum bosadi hamda joʻjalarini boqadi. Baliqchilarning goʻshti mazali. Yilqichi, qizqush, katta qiziloyoq, loyxoʻrak, chinchoʻldoq, jiktoq, torgʻoq, kurakburun Baliqchilarning tipik vakilidir.

Taksonomiyasi va Sistematikasi

Oilalari

Oila nomi	Lotincha nomi	Urug‘lari
-	Pluvianellidae
Oq rjankalar	Chionidae
Yilqichilar	Burhinidae
Magellan rjankalari	Pluvianidae
Bigiztumshuqlar	Recurvirostridae
Oʻroqtumshuqlar	Ibidorhynchidae
Zax loyxoʻraklar	Haematopodidae
Rjankalar	Charadriidae
-	Pedionomidae
-	Thinocoridae
-	Rostratulidae
Yakanalar	Jacanidae
Loyxoʻraklar	Scolopacidae
-	Turnicidae
-	Dromadidae
Jiqtoqlar	Glareolidae
Pomorniklar	Stercorariidae
Chistiklar	Alcidae
Baliqchilar	Laridae	Suvkesar (Rynchops) — 3 tur (Gygis) — 3 tur (Anous) — 5 tur (Onychoprion) — 4 tur (Sternula) — 7 tur Katta-tumshuq chigirtchi (Phaetusa) — 1 tur Chegrava (Hydroprogne) — 1 tur (Gelochelidon) — 2 tur (Larosterna) — 1 tur (Chlidonias) — 4 tur (Thalasseus) — 7 tur Chigirtchi (Sterna) — 13 tur (Creagrus) — 1 tur (Hydrocoloeus) — 1 tur (Rhodostethia) — 1 tur (Rissa) — 2 tur (Xema) — 1 tur (Pagophila) — 1 tur (Saundersilarus) — 1 tur (Chroicocephalus) — 10 tur (Leucophaeus) — 5 tur (Ichthyaetus) — 6 tur Baliqchi (Larus) — 25 tur

Adabiyotlar

OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin.
Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak.

Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.

-#YOʻNALTIRISH [[Balchiqchisimonlar]]
+{{taxobox
+|color=#ebebd2
+|name=Balchiqchisimonlar
+| fossil_range = {{Fossil range|55|0|earliest=72}}
+| image =<div class="center"><imagemap>
+File:Charadriiformes Diversity.jpg|300px
+rect 0 0 333 255 [[Alca torda]]
+rect 333 0 670 255 [[Calidris subminuta]]
+rect 670 0 1045 255 [[Charadrius dubius]]
+rect 0 255 333 500 [[Hesperoburhinus bistriatus]]
+rect 333 255 685 500 [[Haematopus bachmani]]
+rect 685 255 1045 500 [[Actophilornis africanus]]
+rect 0 500 340 760 [[Larus michahellis]]
+rect 340 500 710 760 [[Stercorarius antarcticus]]
+rect 710 500 1045 760 [[Ibidorhyncha struthersii]]
+</imagemap></div>
+| image_caption = Balchiqchisimonlar turkuming ayrim turlari
+|regnum=[[Hayvonlar]]
+|subregnum=Eumetazoa
+|phylum=[[Xordalilar]]
+|subphylum=[[Umurtqalilar]]
+|classis=[[Qushlar]]
+|subclassis=[[Yelpigʻich dumli qushlar]]
+|infraclassis=[[Yangi tanglayli qushlar]]
+|ordo=[[Balchiqchisimonlar]]
+|subordo=
+|infraordo=
+|familia=
+|genus=
+|binomial_authority=[[CThomas Henry Huxley|Huxley]], [[1867]]
+|binomial=Charadriiformes
+| subdivision_ranks = Oilalari
+| subdivision =
+|diversity_link=}}
+'''Balchiqchisimonlar''' (Charadriiformes) - qushlar sinfining turkumi. Tashqi koʻrinishi va kattaligi har xil. Eng kichigi — [[Chumchuqlar|chumchuq]] balchiqchining boʻyi 14 sm, ogʻirligi 20 g , yirigi — chinchoʻldoqning boʻyi 62 sm, ogʻirligi 1100 g cha. Balchiqchilarning oyogʻi uzun, oldingi barmoqlari rivojlangan, orqa barmogʻi boʻlmaydi yoki juda qisqa boʻlib, yerga tegmaydi. Oldingi barmoqlari teri-parda bilan oʻzaro tutashgan yoki oʻralgan. Koʻpchilik turlarining tumshugʻi uzun, ingichka va toʻgʻri, baʼzilariniki yuqoriga yoki pastga qaytarilgan. Balchiqchilar tumshugʻining kattakichikligi va shakli oziqlanish xususiyatlari bilan bogʻliq. Qanotlari ensiz, uchi nayzaga oʻxshash, baʼzilariniki toʻmtoq. Koʻp B.ning dumi qisqa, baʼzilariniki uzun yoki ayrisimon. Patlari zich, rangi koʻpincha bir xil — xira-balchiq tusda. Balchiqchining B. (Charadrii), baliqchilar (Laridae) va chistiklar (Alcae) degan 3 kenja turkumi bor. Balchiqchilar kenja turkumi yakanlar (lacanidae), rangdor loyxoʻraklar (Rostratulidae), choʻldoqlar (Ghara-dviidae), bigiztumshuqlar (Recurvi-rostidae), qiziloyoqlar (Heamato-podidae), loyxoʻraklar (Scolopacidae), plavunchiklar (Phalarepodidae), qisqich choʻldoqlar (Dromadidae), jiqtoqlar (Clareolidae), oq choʻldoqlar (Chioni-didae), yilqichilar (Burhinidae) kabi 12 oilaga boʻlinadi. Baliqchilar kenja turkumi pomorniklar (Stercorariidae), baliqchilar (Laridae), chagalalar yoki dengiz qaldirgʻochlari (Sternidae), suzgirlar (Rynchopidae)ni oʻz ichiga oladi. Chistiklar kenja turkumi 1 [[Oila (biologiya)|oila]] — chistiklardan (Alcidae) iborat. Baliqchilar turkumining 300 ga yaqin turi mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. Antarktikada faqat 2 turi bor. Asl Baliqchilarning koʻpi quruqlik qushlari boʻlib, dengiz, daryo, koʻl kabi suv havzalarining sohillarida, choʻl, sahro va tundra kabi ochiq yerlarda yashaydi, yerda yaxshi yuguradi. Baʼzi turlari oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Suv va quruqlikdagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpincha yerga, baʼzi turlari (qora balchiqchi) daraxtga uya quradi. Yiliga bir marta 2 — 5 dona tuxum qoʻyadi. Asosan, urgʻochilari nasl uchun gʻamxoʻrlik qiladi, lekin rangdor [[Loyxoʻraklar|loyxoʻrak]] va suzgir Baliqchilarning erkaklari tuxum bosadi hamda joʻjalarini boqadi. Baliqchilarning goʻshti mazali. Yilqichi, qizqush, katta qiziloyoq, loyxoʻrak, chinchoʻldoq, jiktoq, torgʻoq, kurakburun Baliqchilarning tipik vakilidir.
+== Taksonomiyasi va Sistematikasi ==
+=== Oilalari ===
+{| class="wikitable"
+|-
+! '''Tashqi koʻrinishi''' !! '''Oila nomi''' !! '''Lotincha nomi''' !! '''Urug‘lari'''
+|-
+|[[File:Flickr_-_Rainbirder_-_Egyptian_Plover_(Pluvianus_aegyptius).jpg|200px]]|| [[-]]|| ''Pluvianellidae'' ||
+*
+|-
+|[[File:Chionis_blanc_-_Pale-faced_Sheathbill.jpg|200px]]||[[Oq rjankalar]]|| ''Chionidae''
+|
+|-
+|[[File:Burhinus grallarius - AndrewMercer IMG27414.jpg|200px]]||[[Yilqichilar]]||''Burhinidae''||
+*
+|-
+|[[File:Magellanic_Plover_(Pluvianellus_socialis)_in_Tierra_del_Fuego.jpg|200px]]||[[Magellan rjankalari]]|| ''Pluvianidae''||
+*
+|-
+|[[File:Stelzenläufer (Himantopus himantopus).jpg|200px]]||[[Bigiztumshuqlar]]|| ''Recurvirostridae''||
+*
+|-
+|[[File:Ibisbill4-2.JPG|200px]]||[[Oʻroqtumshuqlar]]|| ''Ibidorhynchidae''||
+*
+|-
+|[[File:Variable_Oystercatcher.jpg|200px]]||[[Zax loyxoʻraklar]]|| ''Haematopodidae''||
+*
+|-
+|[[File:Snowy_Plover_Morro_Strand.jpg|200px]]||[[Rjankalar]]|| ''Charadriidae''||
+*
+|-
+|[[File:Plains-wanderer_female_8173.jpg|200px]]||[[-]]|| ''Pedionomidae''||
+*
+|-
+|[[File:Thinocorus_orbignyianus.jpg|200px]]||[[-]]|| ''Thinocoridae''||
+*
+|-
+|[[File:Rostratula_benghalensis_small.jpg|200px]]||[[-]]|| ''Rostratulidae''||
+*
+|-
+|[[File:Irediparra_gallinacea_-_Comb-crested_Jacana.jpg|200px]]||[[Yakanalar]]|| ''Jacanidae''||
+*
+|-
+|[[File:Gallinago_gallinago_1_(Marek_Szczepanek).jpg|200px]]||[[Loyxoʻraklar]]|| ''Scolopacidae''||
+*
+|-
+|[[File:Turnix sylvatica.jpg|200px]]||[[-]]|| ''Turnicidae''
+|-
+|[[File:Reiherläufer.jpg|200px]]||[[-]]|| ''Dromadidae''||
+*
+|-
+|[[File:Small_pranticole.jpg|200px]]||[[Jiqtoqlar]]|| ''Glareolidae''
+|-
+|[[File:Subantarktikskua01.jpg|200px]]||[[Pomorniklar]]|| ''Stercorariidae''||
+*
+|-
+|[[File:Uria lomvia1.jpg|200px]]||[[Chistiklar]]|| ''Alcidae''||
+*
+|-
+|[[File:Larus_argentatus_ad.jpg|200px]]||[[Baliqchilar]]|| ''Laridae''||
+*[[Suvkesarlar|Suvkesar]] (''Rynchops'') — 3 tur
+*(''Gygis'') — 3 tur
+*(''Anous'') — 5 tur
+*(''Onychoprion'') — 4 tur
+*(''Sternula'') — 7 tur
+*Katta-tumshuq chigirtchi (''Phaetusa'') — 1 tur
+*[[Chegrava]] (''Hydroprogne'') — 1 tur
+*(''Gelochelidon'') — 2 tur
+*(''Larosterna'') — 1 tur
+*(''Chlidonias'') — 4 tur
+*(''Thalasseus'') — 7 tur
+*[[Chigirtchilar|Chigirtchi]] (''Sterna'') — 13 tur
+*(''Creagrus'') — 1 tur
+*(''Hydrocoloeus'') — 1 tur
+*(''Rhodostethia'') — 1 tur
+*(''Rissa'') — 2 tur
+*(''Xema'') — 1 tur
+*(''Pagophila'') — 1 tur
+*(''Saundersilarus'') — 1 tur
+*(''Chroicocephalus'') — 10 tur
+*(''Leucophaeus'') — 5 tur
+*(''Ichthyaetus'') — 6 tur
+*[[Baliqchi]] (''Larus'') — 25 tur
+|}
+== Adabiyotlar ==
+* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
+{{chala}}
+{{OʻzME}}