Ziyosfera

Béla Bartók

(Bartókdan yoʻnaltirildi)

Бéла Виктор Жáнос Бартóк (25-март 1881 — 26-сентабр 1945) — венгер бастакор, пианист ва этномусиколог. У 20-аср энг муҳим бастакорларидан бири ҳисобланади; у ва Франс Лист Венгриянинг энг буюк бастокорлари сифатида тан олинган. Унинг машҳур асарлари орасида Блуэбеард’с Cастле операси, Тҳе Мираcулоус Мандарин балети, Мусиc фор Стрингс, Перcуссион анд Cелеста, Оркестр учун консерт ва олтита торли квартет мавжуд. Халқ мусиқасини тўплаш ва таҳлил қилиш орқали у қиёсий мусиқашуносликнинг асосчилари қаторига кирди, кейинчалик бу соҳа этномусикология номи билан танилди. Унинг ижоди анъанавий деҳқон халқ мусиқаси ва авангард мусиқанинг уйғунлашуви сифатида тавсифланади[1].

Бéла Бартóк
Таваллуди 25-март 1881-йил
Нагйсзентмиклóс, Австрия-Венгрия
Вафоти 26-сентябр 1945-йил(1945-09-26)
(64 ёшда)
Ню-Ёрк, АҚШ
Касби Бастакор, пианист, этномусиколог

Таржимаи ҳоли

Болалик ва дастлабки йиллар (1881—1898)

Бартóк 1881-йил 25-мартда Австрия-Венгрия таркибидаги Венгрия Қироллигининг Банат шаҳри Нагйсзентмиклóсда (ҳозирги Руминия) туғилган[2]. Отаси томонидан Бартóк оиласи Борсодсзирáк, Борсоддан чиққан венгер паст зодагонлар оиласи эди. Бувиси Бунжевcи келиб чиқишли католик бўлган, лекин ўзини венгер деб ҳисоблаган. Бартóкнинг отаси (1855—1888) ҳам Бéла Бартóк деб аталган. Онаси Паула (қизлик фамилияси: Воит, 1857—1939) венгер тилини равон билган. У ҳозирги Словакиянинг Мартин шаҳри бўлмиш Турócсзентмáртондан бўлиб, немис, венгер ва словак ёки поляк келиб чиқишига эга эди.Бéла мусиқа иқтидорини жуда эрта намоён қилган. Онасининг айтишича, у тўлиқ гапира бошлагунга қадар онаси пианинода чалган турли рақс ритмларини ажрата олган. Тўрт ёшида у пианинода 40 та асарни чалишга қодир бўлган ва онаси уни кейинги йили расман ўқита бошлаган.

1888-йилда, у етти ёшида бўлганида, қишлоқ хўжалик мактаби директори бўлган отаси тўсатдан вафот этган. Шундан сўнг онаси Бéла ва синглиси Эрзсéбетни аввал Нагйсзőлőс (ҳозирги Украина), кейин эса Прессбург (ҳозирги Словакия)га олиб кетган. Бéла 11 ёшида Нагйсзőлőсда биринчи очиқ консертини берган ва ижобий танқидий баҳо олган. Ижро этган асарлари орасида икки йил олдин ёзган „Дунайнинг йўли“ номли қисқа асари ҳам бўлган. Кўп ўтмай Лáсзлó Эркел уни шогирд сифатида қабул қилган.

Дастлабки мусиқа фаолияти (1899—1908)

1899-йилдан 1903-йилгача Бартóк Будапешт Қироллик мусиқа академиясида Франс Листнинг собиқ шогирди Иствáн Тҳомáн қўлида пианино ва Жáнос Коэсслер қўлида композиция бўйича таҳсил олган[3]. У ерда у Золтáн Кодáлй билан танишган; Кодáлй унга кучли таъсир кўрсатган ва умр бўйи дўст ва ҳамкор бўлиб қолган. 1903-йилда Бартóк биринчи йирик оркестр асарини — 1848-йилги венгер инқилобининг қаҳрамони Лажос Коссутҳга бағишланган симфоник поэма Коссутҳни яратган.

1902-йилда Будапештда Алсо спрач Заратҳустранинг премерасида учрашган Ричард Страусс мусиқаси унинг дастлабки ижодига кучли таъсир кўрсатган. 1904-йил ёзида дам олиш маскани зиёратида Бартóк Трансилванядаги Кибéддан келган ёш энага Лиди Дóсанинг болаларга халқ қўшиқларини куйлашини эшитиб қолган. Бу воқеа унинг халқ мусиқасига умрбод садоқатини уйғотган.

1907-йилдан бошлаб у Кодáлй Париждан олиб келган француз бастакори Клод Дебюсси асарлари таъсирига тушган. Бартóкнинг йирик оркестр асарлари ҳали Ёханнес Брамс ва Ричард Страусс услубида эди, лекин у халқ мусиқасига қизиқишининг ортиб бораётганини намоён этувчи бир қатор кичик пианино асарлари ҳам ёзган. Бу янги қизиқишнинг аниқ белгиларини биринчи бўлиб намойиш этган асар — халқ мусиқасига хос элементлар ўрин олган ла минор 1-торли квартет (1908) ҳисобланади. У Будапешдаги Лист Мусиқа академиясида пианино профессори сифатида дарс бера бошлаган. Бу лавозим уни Эвропа бўйлаб пианист сифатида гастрол қилишдан озод этган. Унинг таниқли шогирдлари орасида Фритз Реинер, Сир Георг Солти, Гйöргй Сáндор, Эрнő Балогҳ, Гисела Селден-Готҳ ва Лили Краус бор эди. Бартóк АҚШга кўчиб ўтгандан сўнг Жаcк Беэсон ва Виолет Арчерга ҳам дарс берган.

1908-йилда Бартóк ва Кодáлй қадимги Магяр халқ куйларини тўплаш ва тадқиқ қилиш учун қишлоқларга сафар қилган. Уларнинг халқ мусиқасига ортиб бораётган қизиқиши анъанавий миллий маданиятга бўлган замондош ижтимоий қизиқиш билан мос келди. Магяр халқ мусиқаси илгари лўли мусиқаси сифатида таснифланиб келинган. Бунинг классик намунаси — Франс Листнинг ўша даврда Романи тўдалари ижро этган оммабоп санъат қўшиқларига асосланган пианино учун Ҳунгариан Рҳапсодиэс асаридир. Бартóк ва Кодáлй эса қадимги Магяр халқ куйларининг Марказий Осиё, Анадолу ва Сибирнинг Осиё халқ анъаналаридагига ўхшаш пентатоник гаммаларга асосланганини кашф этган[4].

Бартóк ва Кодáлй бундай Магяр деҳқон мусиқаси элементларини ўз асарларига кирита бошладилар. Улар иккаласи ҳам тез-тез халқ қўшиқлари куйларини сўзма-сўз иқтибос келтирган ва бутунлай ҳақиқий қўшиқлардан келиб чиққан асарлар ёзган. Бунга мисол сифатида Бартóкнинг якка пианино учун 80 та халқ куйига жўр куй ёзган Фор Чилдрен икки жилдлик тўпламини келтириш мумкин. Бартóкнинг профессионал мусиқадаги услуби халқ мусиқаси, классицизм ва модернизмнинг синтези эди. Унинг мелодия ва гармония туйғуси Венгрия, Руминия ва бошқа халқларнинг халқ мусиқасидан илҳом олган. У айниқса Болгар мусиқасидаги ассиметрик рақс ритмлари ва кескин гармонияларни яхши кўрган. Унинг дастлабки асарларининг кўпчилиги миллатчилик ва кеч романтизм элементларининг уйғунлигини ўзида мужассам этган.

Ўрта йиллар ва фаолият (1909—1939)

Шахсий ҳаёти

Бартóк ва унинг рафиқаси Дитта Пáсзторй

1909-йилда 28 ёшида Бартóк 16 ёшли Мáрта Зиэглер билан турмуш қурган. Уларнинг ўғли Бéла Бартóк ИИИ кейинги йили туғилган. Қарийб 15 йил бирга яшаганидан сўнг Бартóк 1923-йил июнда Мáртадан ажрашган. Ажрашганидан икки ой ўтиб, у таклифини берганидан ўн кун кейин пианино ўқувчиси Дитта Пáсзторйга уйланган. У 19 ёш, Бартóк эса 42 ёшда эди. Уларнинг ўғли Пéтер 1924-йилда туғилган. Католик тарбиясини олган Бартóк ёшлигида атеистга айланган. Кейинчалик у Унитарианизмга қизиқиб, 1916-йилда шу динни қабул қилган. Бартóк анъанавий маънода диндар бўлмаса-да, ўғли Бéла ИИИнинг сўзларига кўра, „у табиат ошиғи эди: доимо табиатнинг ажойиб тартибини катта ҳурмат билан тилга оларди“. У мусиқадан ташқари асосий қизиқишларидан бири бўлган ҳашаротларнинг катта тўпламига эга бўлган[5]. Бéла ИИИ Венгер Унитарианлар черковининг дунёвий раиси бўлган.

Опера

1911-йилда Бартóк ўзининг ягона операси — Мáртага бағишланган Блуэбеард'с Cастлени ёзган. Унда у онгсиз мотивация ва тақдир ўртасидаги параллелларни кўрсатиш учун рамзийликдан фойдаланган. Опера одамлар ўз тақдирлари устидан назоратни қўлга кирита олмаслигини таъкидлайди[6]. Бартóк уни Венгер Гüзел Санатлар Комиссиясининг мукофоти учун тақдим этган, бироқ улар уни саҳнага яроқсиз деб рад этган. 1917-йилда Бартóк 1918-йилги премера учун партитурани қайта ишлаган ва якунини ўзгартирган. 1919-йилги инқилобдан сўнг, унда фаол иштирок этган Бартóк Хорти режими томонидан либретточи Бéла Балáзснинг исмини операдан олиб ташлашга мажбур қилинган, чунки Балáзс яҳудий келиб чиқишли бўлиб, қора рўйхатга киритилган ва мамлакатни тарк этиб Венага кетган. Блуэбеард’с Cастле Бартóк эмиграциядан олдин фақат бир марта — 1936-йилда қайта саҳналаштирилган. Ҳаётининг қолган қисмида у Венгрия халқи ва маданиятига садиқ бўлса-да, ҳукумат ёки унинг расмий муассасаларига ҳеч қачон кўп содиқлик сезган эмас.

Бéла Бартóк фонограф ёрдамида Зобордарáзсда (Драžовcе (словак тили), ҳозирги Нитра, Словакия) деҳқонлар куйлаган словак халқ қўшиқларини ёзиб олмоқда

Халқ мусиқаси ва композиция

Гüзел Санатлар Комиссияси танловидаги муваффақияцизликдан сўнг Бартóк икки-уч йил давомида деярли асар язмай, халқ мусиқасини тўплаш ва тартибга солишга эътибор қаратган. У бу вазифани катта маҳорат ва қатъият билан бажарган; халқ мусиқаси олими Чарлес Сеэгер уни „20-асрнинг биринчи ярмининг энг буюк дала тўпловчиларидан бири“ деб атаган[7]. Бартóк фонографни халқ мусиқасини тўплашнинг муҳим воситаси деб ҳисоблаган — унинг аниқлиги, обективлиги ва бошқарувчанлик хусусиятлари учун. У биринчи навбатда Карпат ҳавзасида (ўша вақтда Венгрия Қироллиги) венгерча, словакча, руминча ва болгарча халқ мусиқасини ёзиб олган. Золтáн Кодáлй билан биргаликда фономотор орқали халқ мусиқасини тўплаш ва юзлаб силиндрларни ёзиб олиш муҳим ютуқ бўлди. У шунингдек Молдова, Валахия ва (1913-йилда) Жазоирда ҳам тўплаш ишларини олиб борган. Биринчи жаҳон урушининг бошланиши экспедицияларни тўхтатишга мажбур этди, бироқ у Дебюсси таъсирида ёзилган Тҳе Wооден Принcе балети (1914—1916) ва 2-торли квартет (1915—1917) билан ижодига қайтди.

Бартóкнинг яна бир балети Тҳе Мираcулоус Мандарин партитурасига Игор Стравински, Арнолд Шенберг ва Ричард Страусс таъсир кўрсатган. 1918-йилда бошланган бўлса-да, асарнинг жинсий мазмуни уни 1926-йилгача саҳналаштирилишига тўсқинлик қилди. Кейинчалик у гармония ва тузилиш жиҳатидан энг мураккаб асарлари қаторига кирувчи икки та скрипка сонатасини 1921 ва 1922-йилларда ёзган[8].

Манбалар

  1. ↑ „Ренауд Cапуçон : "Бéла Бартóк эст парадохал : брутал эт éлéгиақуэ à ла фоис"“. Радиофранcе.фр (2018-йил 19-май). Қаралди: 2026-йил 25-март.
  2. ↑ „Бела Барток (1881–1945)“. Маҳлерфоундатион.орг (2015-йил 16-октябр). 2022-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-феврал.
  3. ↑ 2018. "Бéла Бартóк". Боосей & Ҳаwкес wебсите (аccессед 27 Септембер 2018).
  4. ↑ „Бéла Бартóк (1881–1945)“ (эн-УС). Маҳлерфоундатион.орг (2015-йил 16-октябр). 2023-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 4-июл.
  5. ↑ Ротҳенберг, Давид. Буг Мусиc: Ҳоw Инсеcц Гаве Ус Рҳйтҳм анд Ноисе. Маcмиллан + ОРМ, 16 Април 2013. Қаралди: 2026-йил 25-март. 
  6. ↑ Антоколетз, Эллиотт (21 Аугуст 2006). "Мусиcал Сймболисм ин Бартóк'с Блуэбеард: Траума, Гендер, анд тҳе Унфолдинг оф тҳе Унcонсcиоус". Студиа Мусиcологиcа Аcадемиаэ Сcиэнтиарум Ҳунгариcаэ 47 (3–4): 281–282. дои:10.1556/смус.47.2006.3-4.5. ИССН 0039-3266. ҳттпс://акжоурналс.cом:443/виэw/жоурналс/006/47/3-4/артиcле-п279.хмл. 
  7. ↑ Сеэгер’с ремаркс аппеар ин а лаудаторй ревиэw оф тҳе боок Бартóк cоаутҳоред wитҳ Алберт Лорд, Сербо-Cроатиан фолк сонгс (Cолумбиа Университй Пресс, 1951). Тҳе ревиэw аппеаред ин Жоурнал оф тҳе Америcан Мусиcологиcал Соcиэтй; 1 Жануарй 1952; 5.
  8. ↑ „Бела Барток (1881–1945)“ (эн-УС). Маҳлер Фоундатион (2015-йил 16-октябр). 2022-йил 27-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-май.

Ҳаволалар

Викиомборда „Бéла Бартóк“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k" dan olindi