Baxtaran sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti|nomi=Kirmonshoh viloyati|asl nomi=استان کرمانشاه|mavqe=Viloyat|tasvir=|asos solingan=|aholi=1952434 kishi|sanalgan yil=2017-yil|vaqt mintaqasi=+3:30|sayt=|mamlakat=Eron}}
'''Kirmonshoh viloyati''' ({{Lang-fa|استان كرمانشاه|Ostān-e Kermanšah}} rimlashtirilgan, {{Lang-ku|پارێزگای کرماشان|Parêzgeha Kirmaşan}} rimlashtirilgan<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=1 October 2018 |title=Li Kirmaşan erdhej |language=ku |url=https://rojnews.news/ku/ekoloji/li-kirmasan-erdhej-25251 |url-status=dead |access-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613185015/https://rojnews.news/ku/ekoloji/li-kirmasan-erdhej-25251 |archive-date=13 June 2020}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |title=بەرپرسانی ڕێژیم بەڵێنی درۆ و بێ بنەما بە خەڵکی لێقەوماوی پارێزگای کرماشان دەدەن |language=ku |url=https://kurdistanmedia.com/so/news/بەرپرسانی-ڕێژیم-بەڵێنی-درۆ-و-بێ-بنەما-بە-خەڵکی-لێقەوماوی-پارێزگای-کرماشان-دەدەن |access-date=18 March 2020}}</ref>) — [[Eron ustonlari|Eronning 31 viloyatidan biri]]. Viloyat 1969-yildan 1986-yilgacha '''''Kirmonshohon''''' (کرمانشاهان) va 1986 yildan 1995 yilgacha '''''Baxtaron''''' nomi bilan tanilgan<ref>[http://www.statoids.com/uir.html Provinces of Iran]</ref>. Ichki ishlar vazirligining 2014-yildagi segmentatsiyasiga koʻra, u [[Eron viloyatlari|4]]-mintaqaning markazi<ref name="hamshahrionline.ir">{{Yangiliklar manbasi |date=22 June 2014 |title=همشهری آنلاین-استان‌های کشور به ۵ منطقه تقسیم شدند (Provinces were divided into 5 regions) |language=fa |work=Hamshahri Online |url=http://www.hamshahrionline.ir/details/263382/Iran/-provinces |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623191332/http://www.hamshahrionline.ir/details/263382/Iran/-provinces |archive-date=23 June 2014}}</ref> boʻlib, mintaqaning markaziy kotibiyati viloyatning poytaxti [[Kirmonshoh]]da joylashgan. Kermanshoh viloyatida aholining aksariyati [[Shialik|shia]], [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] va [[Ahli haq|Yarsaniy]] mazxablari mavjud<ref>[https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/06/11/Kermanshah-Shia%20Kurds.pdf www.justice.gov/sites/default/files]</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.artkermanshah.ir/default.aspx?page=3688|sarlavha=www.artkermanshah.ir|qaralgan sana=16 July 2017|arxivsana=29 September 2018|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180929011317/http://www.artkermanshah.ir/Default.aspx?page=3688}}</ref>.

== Geografiya ==
Kirmonshoh viloyati Eron davlatining gʻarbida joylashgan boʻlib. Qolaversa Eronning [[Kurdiston ustoni|Kurdiston viloyati]], Hamadon viloyati, [[Luriston|Loriston viloyati]] va Ilom viloyatlari bilan<ref>https://www.iraniantours.com/province/kermanshah-province/</ref> Iroqning Halabja, Sulaymoniya va [[Diyala muhofazoti|Diyala]] gubernatorliklari bilan ham chegaradosh hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.krccima.ir/delegation/item/2560-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C.html |qaralgan sana=2022-11-24 |arxivsana=2022-11-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221120113911/https://www.krccima.ir/delegation/item/2560-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C.html }}</ref>. Kirmonshoh viloyatidagi yirik shahar va qishloqlar qatoriga [[Karmonshoh|Eslamabodi]] Gʻarb, Paveh, Harsin, Kangavar, Sonqor, Javanrud, Ravansar, Gilon-Gʻarb, Sahne, Qasr-e Shirin Sarpol-e Zahab kiradi.

=== Okruglar ===
Kirmonshoh 14 ta shahristondan (okrugdan) iborat:{{Historical populations|1996|1778596|2006|1879385|2011|1945227|2016|1952434}} {{div col|colwidth=25em}}
* [[Dalaxu tumani]]
* [[Gilon-e Garb tumani]]
* [[Harsin tumani]]
* [[Eslamabad-e Gharb tumani]]
* [[Javanrud tumani (Eron)]]
* [[Kangavar tumani]]
* [[Kirmonshoh tumani]]
* [[Pave tumani]]
* [[Qasr-e Shirin tumani]]
* [[Ravansar tumani]];
* [[Sahne tumani]]
* [[Salas-e Babajani tumani]]
* [[Salas-e Babajani tumani]]
* [[Sonqor tumani]]
{{div col end}}
Viloyat markazi — [[Karmonshoh|Kirmonshoh]] ({{Coord|34|18|N|47|4|E|}}), Eronning gʻarbiy qismining oʻrtasida joylashgan. Shahar aholisi 822 921 nafar kishi hisoblanadi.

Shahar Sefid Kuh togʻining etagida qurilgan va soʻnggi yigirma yil ichida janubga qarab choʻzila boshlagan. Qurilish maydonlari Sarab daryosi va Sarab vodiysi asosan boʻyida rivojlangan. Shahar dengiz sathidan 1350 metr balandlikda joylashgan.

Kirmonshoh va [[Tehron]] orasidagi masofa 525&nbsp;km. Gʻalla, sholi, sabzavot, meva, moyli oʻsimliklar yetishtiriladigan boy qishloq xoʻjaligining savdo markazi boʻlib, koʻplab sanoat markazlari: yogʻ va shakarni qayta ishlash zavodlari, sement, toʻqimachilik va un zavodlari va boshqalar bor. Aeroport ([[Kirmanshoh aeroporti|Shahid Ashrafi Esfahani aeroporti]]) shaharning shimoli-sharqida joylashgan.

== Tarix ==
Viloyatda boy paleolit merosi mavjud. U yerda [[paleolit]] qoldiqlari boʻlgan koʻplab gʻorlar oʻrganilgan yoki qazilgan. Bu gʻor joylarining baʼzilari Bisetun va Kirmonshoh viloyatining shimolida joylashgan. Eronda [[Neandertallar|Neandertal odamining]] birinchi maʼlum boʻlgan jismoniy qoldiqlari Bisitun gʻorida topilgan. Do-Ashkaft gʻori, Kobeh, Varvasi va Mar Tarik mintaqadagi [[Oʻrta paleolit|oʻrta paleolit davriga]] oid joylardir. [[Karmonshoh|Kirmonshohda]] [[Neolit|neolit davriga oid]] koʻplab joylar mavjud boʻlib, ulardan eng mashhurlari Ganj Dareh, Sarab va Asiabdir. Ganj Darehda echkilarni [[Domestikatsiya|xonakilashtirishning]] dastlabki dalillari hujjatlashtirilgan.

Kirmonshohdan topilgan yodgorliklarda ikki shonli davr, [[Ahamoniylar davlati|Ahamoniylar]] va [[Sosoniylar davlati|Sosoniylar]] davri toʻgri keladi. [[Peshdodiylar|Pishdodiyonning]] afsonaviy hukmdori shaharga asos solgan, Tahmores Divband esa uni qurgan. Muqobil rivoyatga koʻra, qurilish milodiy IV asrda Sosoniylar sulolasidan boʻlgan Baxrom IV tomonidan boshqaruvida qurilgan.

Shahar arab bosqinlari paytida katta zarar koʻradi, ammo [[Safaviylar davlati|Safaviylar]] davrida ancha rivojlanadi va tiklandi. [[Afgʻoniston|Afgʻon]] hujumi va [[Isfahon]]ning qulashi bilan bir vaqtda, Kirmonshoh [[Usmonlilar imperiyasi|Usmonlilar]] bosqinidan keyin shahar deyarli butunlay vayron boʻldi.

Eron-Iroq urushi davrida viloyat janglardan aziyat chekdi. Aksariyat shahar va shaharlar jiddiy shikastlanadi, Sar-e Pol-e Zahab va Qasr-e-Shirin kabi shaharlar deyarli butunlay vayron qilingan yuborilgan.
[[Fayl:Knight-Iran.JPG|thumb|{{Center|Yuqori panelda [[Xosrov II]] bu relefda [[Taq-e Boston]]da turgani taxmin qilinadi. Uning chap tomonida [[Axura Mazda]], o‘ng tomonida [[Anahita]], pastda esa ot mingan fors ritsar.}}]]
2017-yil noyabrida Eron-Iroqda sodir bo‘lgan zilzila oqibatida 600 kishidan ortiq odam halok bo‘ladi.

2017-yilning 28-dekabrida Kirmonshoh norozilik namoyishlari boshlagan Eronning bir necha viloyatlaridan biri hisoblanadi. Eronning oliy rahbari G‘arb aralashuvini ayblanadi. Eronning Milliy Qarshilik Kengashi (NCRI) kabi baʼzi ayollar tashkilotlari ushbu norozilik namoyishlarini tashkil qilishda qisman qarz oldilar.

== Iqlim ==
Kirmonshohning iqlimi sovuq va issiq mintaqa oʻrtasida joylashganligi sababli u moʻtadil iqlimga ega. Qishda eng koʻp yomgʻir yogʻadi va yozda oʻrtacha issiq. Yillik yogʻingarchilik 500mm ni tashkil qiladi. Eng issiq oylarda oʻrtacha harorat 22&nbsp;°C dan yuqori.

== Iqtisodiyot ==

=== Xalqaro va chegaraviy savdo ===
Kirmonshoh viloyati Iroq bilan umumiy 371&nbsp;km masofada chegaradosh. Viloyatda beshta rasmiy chegara bozori mavjud. Ulardan uchtasi Iroqning kurdlar yashaydigan qismiga, qolgan ikkitasi Iroq markaziy hukumatiga (Xusraviy, Sumar)ga toʻgʻri keladi. 2021-yil 9-noyabrdagi maʼlumotlarga koʻra, Kermonshoh viloyati 5,7 foizdan 6 foizgacha boʻlgan ulush Eronning noneft mahsulotlarini eksport qiluvchi bilan birinchi beshtaligidan biri. Tezislar [[eksport]]ining 30-35 foizini viloyatning oʻz mahsulotlari tashkil etdi. Eksportning eng yuqori ulushi Iroq Kurdistoni bilan chegaradosh Parviz Xonga tegishli, undan keyin Xosravi va Sumar<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.isna.ir/news/1400081814031/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D8%B2%D9%88-5-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|sarlavha=کرمانشاه جزو 5 استان اول ایران از نظر صادرات غیرنفتی است|sana=9 November 2021}}</ref><ref name="financialtribune.com">{{Veb manbasi|url=https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/113303/with-27b-kermanshah-accounts-for-12-of-iran-s-goods-export|sarlavha=With $2.7b, Kermanshah Accounts for 12% of Iran's Goods Export|sana=26 April 2022|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2022-11-01|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221101070947/https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/113303/with-27b-kermanshah-accounts-for-12-of-iran-s-goods-export}}</ref>.

Mahalliy rasmiylarining soʻzlariga koʻra 2021-2022 yilida Kermanshoh viloyatidan eksport 2,7 milliard dollarni tashkil etib, oʻtgan yilga nisbatan 15 foizga oʻsgan.

Viloyat Eronning umumiy eksportidagi ulushi tonna boʻyicha 10% ni va qiymat boʻyicha 12% ni tashkil etdi.

Kermanshoh viloyati Iroqqa boʻlgan umumiy eksportdagi ulushi 53 foizni, noneft mahsulotlaridagi ulushi esa 43 foizga yetdi.

Kirmonshohdan noneft eksporti asosan pomidor va tomat pastasi, konditsionerlar, pishloq, sanoat moyi va ularning hosilalari, qovun, tarvuz, kafel va kulolchilik maxsulotlari, polietilen paketlar, marmar, yogurt, sut, qaymoq, bodring, baqlajon, olma va melaminli idishlar<ref name="financialtribune.com"/>.

== Tarixiy diqqatga sazovor joylar ==
Kohne koʻprigi kabi qadimiy islomdan oldingi davrdan tortib, zamonaviy bogʻlar va muzeylargacha boʻlgan turli diqqatga sazovor joylar mavjud hisoblanadi. Eng mashhur saytlardan baʼzilari quyidagilar:

* Bisotun :[[Fayl:Darius_I_the_Great's_inscription.jpg|right|thumb|200x200px| [[Doro|Buyuk Doroning]] Behistun yozuvi]]

: Miloddan avvalgi 522-yilga oid Bisotundagi [[Doro|Buyuk Doro]] yozuvi togʻlarda taxminan 1300 metr balandlikda joylashgan boʻlib, Yaqin Sharq [[arxeologiya]]sining eng mashhur joylaridan biri hisoblanadi. Bu sayt [[UNESCO|YuNESKOning]] [[Jahon merosi|Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan]]<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Iran's Bisotoon Historical Site Registered in World Heritage List|yil=<!-- 14 July,-->2006|muallif=CHN Press release|url=http://www.payvand.com/news/06/jul/1130.html|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2018-12-15|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181215122846/http://www.payvand.com/news/06/jul/1130.html}}</ref> va asrlar davomida tashrif buyuruvchilarni jalb qilmoqda. Behistun yozuvi [[Qadimgi fors tili|qadimgi fors mixxat yozuvi]] uchun [[Rozett toshi|Rosetta toshi]] Misr ierogliflari uchun qanday boʻlsa: uch tilli yozuv (eski fors, [[Elam tili|elam]] va [[Akkad tili|akkad tillarida]]) yozuvni ochishda hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Yozuv ustidagi relyefda Doroning toj kiyishiga eʼtiroz bildirgan toʻqqizta isyonchi yuzma-yuz turgani tasvirlangan. Qirolning oyoqlarida [[Bardiya|Gaumata]] yotadi. Ushbu muhim tarixiy hujjatning joylashuvi tasodifiy emas: Doroning oyoqlari ostida yotgan holda tasvirlangan Gaumata, Midiyalik boʻlgan va Ahamoniylar davrida Behistun Midiya-Parsa magistralida yotardi.

[[Fayl:Bistoon_Kermanshah.jpg|right|thumb|200x200px| Ellinistik davrda Bahromning Gerkules sifatida tasviri.]]

: Behistun tepalikning etagida Parfiya davriga oid uchta relyef bilan ham ajralib turadi. Ular orasida ellinistik davrga oid ilohiy Bahromning qo‘lida qadah, oyog‘ida tayoq, ostida sher terisi bilan yonboshlab o‘tirgan yunon qahramoni Gerkules obrazi tasvirlangan. Qadimgi avtomagistral yoʻlida joylashganligi sababli, bu haqiqiy oʻlchamdagi qoya haykali Bahromning sayohatchilarning homiysi ilohiy maqomini aks ettirishi mumkin.

* [[Toqi boʻston|Taq-e Boston]] :

: Taq-e Bostondagi qoyatosh relyeflari {{Convert|4|mi|km|0|order=flip}} Kermonshohning shimoli-sharqida, u yerda togʻ qoyasidan buloq otilib, katta aks ettiruvchi hovuzga quyiladi. Eng katta grotto (''Ivan'') ichidagi eng taʼsirchan relyeflardan biri bu Sosoniylar shohi Xosrav [[Xusrav II Parviz|II]] (milodiy 591-628 yillar)ning katta hajmdagi tasviri bo‘lib, u o‘zining sevimli zaryadlovchisi Shabdizga o‘rnatilgandek ko‘rinadi. Ot ham, chavandoz ham toʻliq jangovar qurol-aslahalar bilan jihozlangan.
: Ivanning bir-birini toʻldiruvchi tomonlarida ikkita ov sahnasi mavjud: biri imperator choʻchqa ''ovini'', ikkinchisida kiyiklarni taʼqib qilayotgan qirolni tasvirlaydi. Fillar qoʻlida kamon va oʻq bilan tik turgan qirol uchun choʻchqani botqoqli koʻldan chiqarib yuborishadi, u boshqa qayiqlarda ergashayotgan musiqachilar tomonidan serenada oʻynamoqda. Bu qirollik ov sahnalari toshga ishlangan tasviriy suratlar boʻlib, Eron qoyatoshlarining eng yorqin tasvirlari qatoriga kiradi.
: Taq-e Boston relyeflari faqat Sosoniylar davri bilan cheklanmaydi. Yuqori relyefda <nowiki>XIX</nowiki> asrda qajar podshosi Fath-Ali shoh saroyida turgani tasvirlangan.

* Kangavar arxeologik majmuasi:

: Kangavar baland platformada ellin uslubidagi ulkan binoning arxeologik qoldiqlari joylashgan joy. Koʻrinib turgan qoldiqlar oʻsha joyda ilk sosoniylar davriga toʻgʻri keladi<ref name="EI_Kangavar">{{Ensiklopediya manbasi|last=Kleiss|first=Wolfram|title=Kangavar|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|year=2005|location=Costa Mesa|publisher=Mazda|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kangavar-1}}</ref>, lekin majmua platformasi bir necha asrlar katta boʻlishi mumkin. 1968-yilda qazish ishlari boshlanganda, majmua Konkobardagi [[Anaxita]] ibodatxonasini (oʻsha paytda Quyi Medeyada boʻlgan Kangavarning yunoncha nomi) nazarda tutgan Isidor Charaxning izohi bilan bogʻliq edi. Arxeologik topilmalarga qaramay<ref name="EI_Kangavar" /> unumdorlik, shifo va donolikning ilohiyligi bilan bogʻliqlik saytni mashhur sayyohlik maskaniga aylantirdi. Keng bino [[Persepol]]isdagi Apadana tomonidan ilhomlantirilgan boʻlishi mumkin boʻlgan qarama-qarshi zinapoyalarning ajoyib kirishiga ega boʻlgan ulkan tosh bloklardan qurilgan.

== Oliy maʼlumot ==

=== Oliy taʼlim va tadqiqot ===

# Kermanshoh tibbiyot fanlari universiteti <ref>{{Veb manbasi|url=http://www.kums.ac.ir/|sarlavha=Home|ish=kums.ac.ir|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2004-12-06|arxivurl=https://web.archive.org/web/20041206045419/http://kums.ac.ir/}}</ref>
# Roziy universiteti <ref>{{Veb manbasi|url=https://razi.ac.ir/|sarlavha=Home|ish=razi.ac.ir}}</ref>
# Kirmonshoh Islom Azad universiteti <ref>{{Veb manbasi|url=http://www.en.iauksh.ac.ir/|sarlavha=Home|ish=en.iauksh.ac.ir|qaralgan sana=2022-11-24|arxivsana=2022-01-18|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220118100344/http://en.iauksh.ac.ir/}}</ref>

== Taniqli odamlar ==
[[File:Mirza_Ahmad_Khan_Motazed-Dowleh_Vaziri.jpg|right|thumb|267x267px| Mirzo Ahmadxon Motazed-Dovleh Vaziriy]]
Bu mintaqaning taniqli olim va adiblaridan biri [[Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud|Al-Dinavariy]] boʻlib, u [[Karmonshoh|Kirmonshohning]] shimoli-sharqidagi ''Dinavorda'' tugʻilgan hisoblanadi. U <nowiki>IX</nowiki> asrda yashagan va [[astronomiya]], [[botanika]] va tarix boʻyicha koʻplab kitoblar muallifi hisoblanadi. Qolaversa taniqli ingliz yozuvchisi [[Nobel mukofoti]] sovrindori [[Doris Lessing]] bor, uning otasi tugʻilgandaBritaniya armiyasi [[ofitser]]i boʻlgan. Mirzo Ahmadxon Motazed-Dovleh Vaziriy birinchi [[bosmaxona]]ni yaratdi va Kirmonshah viloyatining birinchi xususiy maktabiga asos soladi. Transpressionizm harakatiga asos solgan rassom va grafik dizayner Giti Novin Kermanshoh viloyatida tug‘ilgan. Mashhur so‘fiy olim [[Abduqodir Gʻiloniy|Abdulqodir G‘ayloniy]] ham shu mintaqada tug‘ilgan.

== Shuningdek ==
{{Portal|Iran}}

* Kalhor
* [[Kirmonshoh]]
* [[Kurdlar|Kirmonshohiy]]
* Kirmonshoh bogʻidagi boshpana bombardimon qilindi

== Maʼlumotnomalar ==
{{Manbalar|2}}

=== Manbalar ===

* {{Ensiklopediya manbasi|article=KERMANSHAH i. Geography|last=Borijan|first=Habib|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-01-geography|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|year=2015}}
* {{Ensiklopediya manbasi|article=KERMANSHAH vii. Languages and Dialects|last=Borijan|first=Habib|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-07-languages|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|year=2016}}
* {{Ensiklopediya manbasi|article=KERMANSHAH iv. History from the Arab Conquest to 1953|last=Calmard|first=Jean|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-04-history-to-1953|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|year=2015}}
* {{Ensiklopediya manbasi|article=KERMANSHAH viii. The Jewish Community|last=Pirnazar|first=Nahid|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-08-jews|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|year=2014}}

{{Eronning maʼmuriy-hududiy boʻlinishi}}

[[Turkum:Eron ustonlari]]
[[Turkum:Eron Kurdistoni]]