Bayʼat: Versiyalar orasidagi farq

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Bayʼat (arabcha: بَيْعَة‎‎ bayʿa), islom terminologiyasida rahbarga qasamyod qilishdir. Bu islom paygʻambari Muhammad tomonidan amalga oshirilganligi maʼlum. Baʼzan qabila yetakchilari, agar rahbar oʻz qavmiga nisbatan maʼlum talablarga amal qilsa, ular unga boʻlgan bayʼatlarini saqlab qolishlari lozimligini anglagan holda, xalq nomidan yozma ahd asosida bayʼat qilinadi. Saudiya Arabistoni, Sudan kabi mamlakatlarda ham bayʼat amalda^[1]. Marokashda bayʼat monarxiya asoslaridan biri hisoblanadi^[2].

Etimologiya

Bay’at savdo bilan bogʻliq boʻlgan B-Y-' semitik trikonsonant ildizidan olingan boʻlib, xalifa va xalq oʻrtasidagi aloqaning shartnomaviy xususiyatini koʻrsatadi^[3]. Bay’at dastlab sotuvchi va xaridor oʻrtasida shartnoma tuzish uchun qoʻl urishni nazarda tutgan^[4]^[5].

Islom tarixida

Bay’at anʼanasi Muhammad paygʻambar davriga borib taqaladi. Oʻsib borayotgan Islom jamoasiga qoʻshilishni istagan har bir kishi, Allohning birligiga va Muhammadning paygʻambarligiga ishonishni ifodalovchi asosiy eʼtiqodni oʻqish orqali buni amalga oshirgan. Biroq, bu alohida musulmon boʻlish uchun zarur boʻlgan eʼtiqodni eʼlon qilishdan farq qiladi. Bundan tashqari, Paygʻambar alayhissalom xalq va qabilalardan rasman bay’at oldilar. Bu rasmiy xatti-harakati orqali ular jamoaga singib ketishdi va Muhammadga itoat qilishga tayyor ekanliklarini koʻrsatdilar. Qasamyod matni turli anʼanalarda farqlanadi, lekin koʻpincha shahodat va tavba ibodatlarini oʻz ichiga oladi.

Xabar qilinishicha, Makkadan tashqarida har yili oʻtkaziladigan yigʻinlarda Muhammad Yasriblik odamlari bilan uchrashgan, ular uning Islomga daʼvatini qabul qilganlar. Keyin Muhammad ulardan bay’at oldi^[6].

Sunniy islomda bay’at marosimi xalifaning taxtga kelishini nishonlash uchun tarix davomida, avvaliga Rashidun xalifaligida (Abu Bakrning shia — sunniy bo‘linishiga sabab bo‘lgan bay’ati), so‘ngra butun sulola xalifaliklarida davom etgan (Umaviylar, Abbosiylar va Usmonli). Xalifalikning bekor qilinishi bilan bayʼat Saudiya Arabistoni va Marokash kabi baʼzi zamonaviy musulmon qirolliklari tomonidan bugungi kunda qoʻllanilmoqda.

Qur’onda

Fayl:Bay'ah Ceremony of the Commanders of Islamic Revolution Committees with Ali Khamenei, 8 June 1989 (video).webm

Hudaybiya ahdiga sabab boʻlgan Daraxt bayʼatidan soʻng Qurʼoni Karimda bayʼat va uni qilganlarni xotirlash va qadrlash uchun quyidagilar nozil boʻldi:

Batahqiq, Alloh mo‘minlardan daraxt ostida sеnga bay’at qilayotganlarida rozi bo‘ldi. Bas, ularning qalblaridagini bildi, ularga sokinlikni tushirdi va yaqin fath ila mukofotladi.
— Fath surasi, Andoza:Cite quran

Fath surasi 18-oyat^[7].

Tarix

Qur’onda Muhammadning qoʻli bilan minglab musulmonlarning ommaviy tashabbusi boʻlgan Rizvon bay’ati eslatib oʻtilgan. Bu anʼana xalifalar tomonidan davom ettirilgan.

Keyingi asrlarda u soʻfiylik tariqatlari bilan bogʻliq boʻlib, maʼnaviyat ustalari oʻz izdoshlarini boshlab berishdi. Bu amaliyot dunyo bo‘ylab so‘fiylik tariqatlarida hamon mavjud.

Tarkib

Bay’at turli vaqtlar, joylar va sharoitlarda farqlanadi, lekin odatda quyidagi kabi nisbatan standartlashtirilgan formulani oʻz ichiga oladi:

„Biz Rasulullohga, qiyinchiligu osonlikda, gʻayrat kelib turgandayu malol kelib turganda, oʻzimizdan boshqani ustun qoʻyilganda ham quloq osib, itoat qilish, ishni oʻz ahlidan nizo qilmaslik, qaerda boʻlsa ham Alloh uchun malomatchining malomatidan qoʻrqmasdan haqni gapirish haqida bayʼat qildik“^[8].

Manbalar

↑ Lesch, Ann M. (March 22, 2001). "THE IMPASSE IN THE CIVIL WAR". Arab Studies Quarterly. Archived from the original on 9 November 2007. https://web.archive.org/web/20071109235847/http://www.encyclopedia.com/doc.aspx?id=1G1:77384488. Qaraldi: 14 December 2019. Bayʼat]]
↑ Al Khamlichi, Ahmed. "The relationship between religion and the state: the institution of 'Commandment of the Faithful' in Morocco". Contemporary Arab Affairs 7 (1): 54–81. doi:10.1080/17550912.2013.869991. https://online.ucpress.edu/caa/article-abstract/7/1/54/26014/The-relationship-between-religion-and-the-state. Qaraldi: February 1, 2023. Bayʼat]]
↑ „Hizb ut Tahrir“. www.hizb-ut-tahrir.org.
↑ Shīrāzī. „The Covenant in the Qurʼân: The Key to Unity of the Verses Contained in Qurʼanic Surahs“. Office for Diffusion of Islamic Culture (1977-yil 9-mart).
↑ Bravmann, Meïr Max. The Spiritual Background of Early Islam: Studies in Ancient Arab Concepts. BRILL, March 9, 2009. ISBN 978-9004172005.
↑ Desker, Barry. Perspectives on the Security of Singapore: The First 50 Years, 2015 — 243-bet.
↑ „Fath surasi 18-oyat“ (2023-yil 6-aprel). Qaraldi: 2023-yil 6-aprel.
↑ „Bay'at“ (2023-yil 6-aprel). Qaraldi: 2023-yil 6-aprel.

[1] Lesch, Ann M. (March 22, 2001). "THE IMPASSE IN THE CIVIL WAR". Arab Studies Quarterly. Archived from the original on 9 November 2007. https://web.archive.org/web/20071109235847/http://www.encyclopedia.com/doc.aspx?id=1G1:77384488. Qaraldi: 14 December 2019. Bayʼat]]

[2] Al Khamlichi, Ahmed. "The relationship between religion and the state: the institution of 'Commandment of the Faithful' in Morocco". Contemporary Arab Affairs 7 (1): 54–81. doi:10.1080/17550912.2013.869991. https://online.ucpress.edu/caa/article-abstract/7/1/54/26014/The-relationship-between-religion-and-the-state. Qaraldi: February 1, 2023. Bayʼat]]

[3] „Hizb ut Tahrir“. www.hizb-ut-tahrir.org.

[4] Shīrāzī. „The Covenant in the Qurʼân: The Key to Unity of the Verses Contained in Qurʼanic Surahs“. Office for Diffusion of Islamic Culture (1977-yil 9-mart).

[5] Bravmann, Meïr Max. The Spiritual Background of Early Islam: Studies in Ancient Arab Concepts. BRILL, March 9, 2009. ISBN 978-9004172005.

[6] Desker, Barry. Perspectives on the Security of Singapore: The First 50 Years, 2015 — 243-bet.

[7] „Fath surasi 18-oyat“ (2023-yil 6-aprel). Qaraldi: 2023-yil 6-aprel.

[8] „Bay'at“ (2023-yil 6-aprel). Qaraldi: 2023-yil 6-aprel.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

-#YOʻNALTIRISH [[Bayʼat]]
+{{Islom}}
+'''Bayʼat''' ({{Lang-ar|بَيْعَة}} ''bayʿa''), islom terminologiyasida rahbarga qasamyod qilishdir. Bu islom paygʻambari [[Muhammad]] tomonidan amalga oshirilganligi maʼlum. Baʼzan qabila yetakchilari, agar rahbar oʻz qavmiga nisbatan maʼlum talablarga amal qilsa, ular unga boʻlgan bayʼatlarini saqlab qolishlari lozimligini anglagan holda, xalq nomidan yozma ahd asosida ''bayʼat'' qilinadi. [[Saudiya Arabistoni]], [[Sudan]] kabi mamlakatlarda ham ''bayʼat'' amalda<ref>{{Cite journal|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-77384488.html|title=THE IMPASSE IN THE CIVIL WAR|journal=[[Arab Studies Quarterly]]|last=Lesch|first1=Ann M.|date=March 22, 2001|access-date=14 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109235847/http://www.encyclopedia.com/doc.aspx?id=1G1:77384488|archivedate=9 November 2007}}</ref>. [[Marokash|Marokashda]] ''bayʼat'' monarxiya asoslaridan biri hisoblanadi<ref>{{Cite journal|last=Al Khamlichi|first1=Ahmed|date=|title=The relationship between religion and the state: the institution of 'Commandment of the Faithful' in Morocco|url=https://online.ucpress.edu/caa/article-abstract/7/1/54/26014/The-relationship-between-religion-and-the-state|journal=Contemporary Arab Affairs|volume=7|issue=1|pages=54–81|doi=10.1080/17550912.2013.869991|access-date=February 1, 2023}}</ref>.
+== Etimologiya ==
+''Bay’at'' savdo bilan bogʻliq boʻlgan ''B-Y-''' semitik trikonsonant ildizidan olingan boʻlib, [[Xalifalik|xalifa]] va xalq oʻrtasidagi aloqaning shartnomaviy xususiyatini koʻrsatadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.hizb-ut-tahrir.org/index.php/EN/tshow/1717/|sarlavha=Hizb ut Tahrir|ish=www.hizb-ut-tahrir.org}}</ref>. ''Bay’at'' dastlab sotuvchi va xaridor oʻrtasida shartnoma tuzish uchun qoʻl urishni nazarda tutgan<ref>{{Veb manbasi|url=https://books.google.com/books?id=qPAeAAAAMAAJ&q=+bay'ah|sarlavha=The Covenant in the Qurʼân: The Key to Unity of the Verses Contained in Qurʼanic Surahs|ism=ʻAbd al-Karīm Bīʹāzār|muallif=Shīrāzī|sana=March 9, 1977|nashriyot=Office for Diffusion of Islamic Culture}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=YTXJGu33tBwC&q=etymology+bay%27ah&pg=PA213|title=The Spiritual Background of Early Islam: Studies in Ancient Arab Concepts|first=Meïr Max|last=Bravmann|date=March 9, 2009|publisher=BRILL|isbn=978-9004172005}}</ref>.
+== Islom tarixida ==
+''Bay’at'' anʼanasi [[Muhammad]] paygʻambar davriga borib taqaladi. Oʻsib borayotgan [[Umma|Islom jamoasiga]] qoʻshilishni istagan har bir kishi, Allohning [[Tavhid|birligiga]] va Muhammadning [[Paygʻambar|paygʻambarligiga]] ishonishni ifodalovchi asosiy eʼtiqodni oʻqish orqali buni amalga oshirgan. Biroq, bu alohida musulmon boʻlish uchun zarur boʻlgan eʼtiqodni eʼlon qilishdan farq qiladi. Bundan tashqari, Paygʻambar alayhissalom xalq va qabilalardan rasman ''bay’at'' oldilar. Bu rasmiy xatti-harakati orqali ular jamoaga singib ketishdi va Muhammadga itoat qilishga tayyor ekanliklarini koʻrsatdilar. Qasamyod matni turli anʼanalarda farqlanadi, lekin koʻpincha ''[[Kalimai shahodat|shahodat]]'' va tavba ibodatlarini oʻz ichiga oladi.
+Xabar qilinishicha, [[Makka|Makkadan]] tashqarida har yili oʻtkaziladigan yigʻinlarda Muhammad [[Madina (shahar)|Yasriblik]] odamlari bilan uchrashgan, ular uning Islomga daʼvatini qabul qilganlar. Keyin Muhammad ulardan ''bay’at'' oldi<ref>{{Kitob manbasi|last=Desker|first=Barry|title=Perspectives on the Security of Singapore: The First 50 Years|date=2015|page=243}}</ref>.
+[[Ahl as-Sunna val-Jamoa|Sunniy islomda]] ''bay’at'' marosimi xalifaning taxtga kelishini nishonlash uchun tarix davomida, avvaliga [[Rashidun]] xalifaligida ([[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakrning]] [[Shialik|shia]] — [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy]] bo‘linishiga sabab bo‘lgan ''bay’ati''), so‘ngra butun sulola xalifaliklarida davom etgan ([[Damashq xalifaligi|Umaviylar]], [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar]] va Usmonli). Xalifalikning bekor qilinishi bilan ''bayʼat'' [[Saudiya Arabistoni]] va [[Marokash]] kabi baʼzi zamonaviy musulmon qirolliklari tomonidan bugungi kunda qoʻllanilmoqda.
+== Qur’onda ==
+[[Fayl:Bay'ah_Ceremony_of_the_Commanders_of_Islamic_Revolution_Committees_with_Ali_Khamenei,_8_June_1989_(video).webm|thumb|Islom inqilobi qoʻmitalari qoʻmondonlarining Ali Khamenei bilan bayʼat marosimi, 1989-yil 8-iyun.]]
+[[Fayl:Abu_bakr2.jpg|thumb| Milodiy 632-yildan keyin birinchi musulmon xalifasi sifatida [[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakrga]] bay’at]]
+[[Hudaybiya shartnomasi(sulhi)|Hudaybiya ahdiga]] sabab boʻlgan Daraxt bayʼatidan soʻng [[Qurʼon|Qurʼoni]] Karimda bayʼat va uni qilganlarni xotirlash va qadrlash uchun quyidagilar nozil boʻldi:
+{{Quote|Batahqiq, Alloh mo‘minlardan daraxt ostida sеnga bay’at qilayotganlarida rozi bo‘ldi. Bas, ularning qalblaridagini bildi, ularga sokinlikni tushirdi va yaqin fath ila mukofotladi.|[[Fath surasi]]|{{Cite quran|48|18|s=r|t=s}}}}Fath surasi 18-oyat<ref>{{Veb manbasi|url=https://quronvasunnat.uz/quron?sura=48#gosidebar48|sarlavha=Fath surasi 18-oyat|sana=6.04.2023|qaralgan sana=6.04.2023}}</ref>.
+=== Tarix ===
+Qur’onda Muhammadning qoʻli bilan minglab musulmonlarning ommaviy tashabbusi boʻlgan [[Rizvon]] ''bay’ati'' eslatib oʻtilgan. Bu anʼana [[Xalifalik|xalifalar]] tomonidan davom ettirilgan.
+Keyingi asrlarda u [[Tasavvuf|soʻfiylik]] tariqatlari bilan bogʻliq boʻlib, maʼnaviyat ustalari oʻz izdoshlarini boshlab berishdi. Bu amaliyot dunyo bo‘ylab so‘fiylik tariqatlarida hamon mavjud.
+== Tarkib ==
+''Bay’at'' turli vaqtlar, joylar va sharoitlarda farqlanadi, lekin odatda quyidagi kabi nisbatan standartlashtirilgan formulani oʻz ichiga oladi:
+„Biz Rasulullohga, qiyinchiligu osonlikda, gʻayrat kelib turgandayu malol kelib turganda, oʻzimizdan boshqani ustun qoʻyilganda ham quloq osib, itoat qilish, ishni oʻz ahlidan nizo qilmaslik, qaerda boʻlsa ham Alloh uchun malomatchining malomatidan qoʻrqmasdan haqni gapirish haqida bayʼat qildik“<ref>{{Veb manbasi|url=https://islom.uz/maqola/119|sarlavha=Bay'at|sana=6.04.2023|qaralgan sana=6.04.2023}}</ref>.
+== Manbalar ==
+{{Manbalar}}
+[[Turkum:Islom madaniyati]]
+[[Turkum:Soʻfiylik]]