Bayʼat
Байъат (арабча: بَيْعَة байʿа), ислом терминологиясида раҳбарга қасамёд қилишдир. Бу ислом пайғамбари Муҳаммад томонидан амалга оширилганлиги маълум. Баъзан қабила етакчилари, агар раҳбар ўз қавмига нисбатан маълум талабларга амал қилса, улар унга бўлган байъатларини сақлаб қолишлари лозимлигини англаган ҳолда, халқ номидан ёзма аҳд асосида байъат қилинади. Саудия Арабистони, Судан каби мамлакатларда ҳам байъат амалда[1]. Марокашда байъат монархия асосларидан бири ҳисобланади[2].
Этимология
Бай’ат савдо билан боғлиқ бўлган Б-Й-' семитик триконсонант илдизидан олинган бўлиб, халифа ва халқ ўртасидаги алоқанинг шартномавий хусусиятини кўрсатади[3]. Бай’ат дастлаб сотувчи ва харидор ўртасида шартнома тузиш учун қўл уришни назарда тутган[4][5].
Ислом тарихида
Бай’ат анъанаси Муҳаммад пайғамбар даврига бориб тақалади. Ўсиб бораётган Ислом жамоасига қўшилишни истаган ҳар бир киши, Аллоҳнинг бирлигига ва Муҳаммаднинг пайғамбарлигига ишонишни ифодаловчи асосий эътиқодни ўқиш орқали буни амалга оширган. Бироқ, бу алоҳида мусулмон бўлиш учун зарур бўлган эътиқодни эълон қилишдан фарқ қилади. Бундан ташқари, Пайғамбар алайҳиссалом халқ ва қабилалардан расман бай’ат олдилар. Бу расмий хатти-ҳаракати орқали улар жамоага сингиб кетишди ва Муҳаммадга итоат қилишга тайёр эканликларини кўрсатдилар. Қасамёд матни турли анъаналарда фарқланади, лекин кўпинча шаҳодат ва тавба ибодатларини ўз ичига олади.
Хабар қилинишича, Маккадан ташқарида ҳар йили ўтказиладиган йиғинларда Муҳаммад Ясриблик одамлари билан учрашган, улар унинг Исломга даъватини қабул қилганлар. Кейин Муҳаммад улардан бай’ат олди[6].
Сунний исломда бай’ат маросими халифанинг тахтга келишини нишонлаш учун тарих давомида, аввалига Рашидун халифалигида (Абу Бакрнинг шиа — сунний бўлинишига сабаб бўлган бай’ати), сўнгра бутун сулола халифаликларида давом этган (Умавийлар, Аббосийлар ва Усмонли). Халифаликнинг бекор қилиниши билан байъат Саудия Арабистони ва Марокаш каби баъзи замонавий мусулмон қиролликлари томонидан бугунги кунда қўлланилмоқда.
Қур’онда
Ҳудайбия аҳдига сабаб бўлган Дарахт байъатидан сўнг Қуръони Каримда байъат ва уни қилганларни хотирлаш ва қадрлаш учун қуйидагилар нозил бўлди:
Батаҳқиқ, Аллоҳ мўминлардан дарахт остида сенга бай’ат қилаётганларида рози бўлди. Бас, уларнинг қалбларидагини билди, уларга сокинликни туширди ва яқин фатҳ ила мукофотлади.
Фатҳ сураси 18-оят[7].
Тарих
Қур’онда Муҳаммаднинг қўли билан минглаб мусулмонларнинг оммавий ташаббуси бўлган Ризвон бай’ати эслатиб ўтилган. Бу анъана халифалар томонидан давом эттирилган.
Кейинги асрларда у сўфийлик тариқатлари билан боғлиқ бўлиб, маънавият усталари ўз издошларини бошлаб беришди. Бу амалиёт дунё бўйлаб сўфийлик тариқатларида ҳамон мавжуд.
Таркиб
Бай’ат турли вақтлар, жойлар ва шароитларда фарқланади, лекин одатда қуйидаги каби нисбатан стандартлаштирилган формулани ўз ичига олади:
„Биз Расулуллоҳга, қийинчилигу осонликда, ғайрат келиб тургандаю малол келиб турганда, ўзимиздан бошқани устун қўйилганда ҳам қулоқ осиб, итоат қилиш, ишни ўз аҳлидан низо қилмаслик, қаэрда бўлса ҳам Аллоҳ учун маломатчининг маломатидан қўрқмасдан ҳақни гапириш ҳақида байъат қилдик“[8].
Манбалар
- ↑ Лесч, Анн М. (Марч 22, 2001). "ТҲЕ ИМПАССЕ ИН ТҲЕ CИВИЛ WАР". Араб Студиэс Қуартерлй. Арчивед фром тҳе оригинал он 9 Новембер 2007. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20071109235847/ҳттп://www.энcйcлопедиа.cом/доc.аспх?ид=1Г1:77384488. Қаралди: 14 Деcембер 2019.Байъат]]
- ↑ Ал Кҳамличи, Аҳмед. "Тҳе релатионшип бетwеэн религион анд тҳе стате: тҳе институтион оф 'Cоммандмент оф тҳе Фаитҳфул' ин Мороccо". Cонтемпорарй Араб Аффаирс 7 (1): 54–81. дои:10.1080/17550912.2013.869991. ҳттпс://онлине.уcпресс.эду/cаа/артиcле-абстраcт/7/1/54/26014/Тҳе-релатионшип-бетwеэн-религион-анд-тҳе-стате. Қаралди: Фебруарй 1, 2023.Байъат]]
- ↑ „Ҳизб ут Таҳрир“. www.ҳизб-ут-таҳрир.орг.
- ↑ Шīрāзī. „Тҳе Cовенант ин тҳе Қуръâн: Тҳе Кей то Унитй оф тҳе Версес Cонтаинед ин Қуръаниc Сураҳс“. Оффиcе фор Диффусион оф Исламиc Cултуре (1977-йил 9-март).
- ↑ Бравманн, Меïр Мах. Тҳе Спиритуал Баcкгроунд оф Эарлй Ислам: Студиэс ин Анcиэнт Араб Cонcепц. БРИЛЛ, Марч 9, 2009. ИСБН 978-9004172005.
- ↑ Дескер, Баррй. Перспеcтивес он тҳе Сеcуритй оф Сингапоре: Тҳе Фирст 50 Еарс, 2015 — 243-бет.
- ↑ „Фатҳ сураси 18-оят“ (2023-йил 6-апрел). Қаралди: 2023-йил 6-апрел.
- ↑ „Бай'ат“ (2023-йил 6-апрел). Қаралди: 2023-йил 6-апрел.