Bayon — arabcha soʻz boʻlib, “aniqlik”, “ravshanlik”, “tavsiflash”, “ifodalash” kabi maʼnolarni anglatadi. Taʼlim jarayonida bayon diktant va insho oraligʻidagi ijodiy yozma ish turi hisoblanadi. Unda oʻquvchi eshitgan yoki oʻqigan matn mazmunini oʻz soʻzlari bilan yozma ravishda qayta ifodalaydi.

Bayon oʻquvchilarning tinglab tushunish, xotira, tafakkur va yozma nutq koʻnikmalarini rivojlantirishda muhim oʻrin tutadi. Shuningdek, u oʻquvchilarni mustaqil insho yozishga tayyorlash vositasi sifatida ham xizmat qiladi.

Metodik adabiyotlarda bayon bir necha mezonlarga koʻra tasniflanadi.

Bayon ogʻzaki va yozma shakllarda amalga oshiriladi. Yozma bayon esa oʻz navbatida quyidagi turlarga boʻlinadi:

• Taʼlimiy bayon — oʻquvchilarga bilim va koʻnikma berishga qaratilgan bayon turi.
• Tekshiruv bayoni — oʻquvchilarning egallagan bilim va malakalarini nazorat qilish maqsadida oʻtkaziladi.

Ijodiy bayon taʼlimiy bayonning murakkab turlaridan biri hisoblanadi. Unda oʻquvchi matnga tasviriy unsurlar qoʻshadi, ayrim lisoniy topshiriqlarni bajaradi yoki matnni boshqa shaxs tilidan qayta bayon qiladi. Baʼzan oʻqituvchi boshlab bergan hikoyani mustaqil davom ettirish ham ijodiy bayon tarkibiga kiradi.

Matn mazmunini barcha tafsilotlari va izchilligini сақлаган holda qayta hikoya qilishga asoslanadi. Bu tur xotirani mustahkamlashga xizmat qiladi.

Matndagi asosiy fikr va muhim oʻrinlarni ajratib olib, qisqa va mazmunli shaklda bayon qilishni nazarda tutadi.

Matnning faqat maʼlum bir qismi yoki kerakli jihatlarini tanlab yozishdan iborat.

Voqea-hodisalar ketma-ketligini bayon qilishga asoslangan oddiy yozma ish turi. Unda shaxslar, shaharlar, xalq hayoti yoki muayyan faoliyat haqida maʼlumot beriladi.

Narsa-buyum, hodisa yoki shaxsning tashqi belgilarini batafsil tasvirlashga qaratilgan bayon turi. Bunda tasviriy vositalardan unumli foydalanish talab qilinadi.

Matndagi asosiy fikrlarni tahlil qilish, sabab va oqibatlarni mantiqiy asoslashga qaratiladi. Oʻquvchi nafaqat voqeani bayon qiladi, balki unga oʻz munosabatini ham bildiradi.

Matnni yozuvchi uslubiga xos tasviriy vositalar, iboralar va sintaktik qurilmalarni сақлаган holda qayta tiklashni nazarda tutadi.

Bayon yozishda quyidagi tavsiyalarga amal qilish muhim hisoblanadi:

1. Matnni diqqat bilan eshitish yoki oʻqish.
2. Tushunarsiz soʻzlar maʼnosini aniqlash.
3. Asosiy mazmun va tayanch fikrlarni ajratib olish.
4. Matnni mantiqiy qismlarga boʻlib, reja tuzish.
5. Fikrlarni izchil va ravon bayon qilish.
6. Yozilgan matnni qayta oʻqib, imlo va tinish belgilarini tekshirish.

Bayon oʻquvchilarning yozma nutqini rivojlantirish, fikrni mantiqiy va izchil ifodalash, matn bilan ishlash koʻnikmalarini shakllantirishda muhim metodik vosita hisoblanadi. U ona tili va adabiyot darslarida keng qoʻllanilib, oʻquvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi.

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. k m t Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak.

Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.