Bayoz sahifasining manbasini koʻrish

'''Bayoz''' ({{Lang-ar|بیاض}} – oq, oqlik) – ikki va undan ortiq [[shoir]]lar sheʼrlaridan tuzilgan sheʼriy [[toʻplam]]<ref>{{Kitob manbasi |title=Музика луғати |author=I. A. Akbarov |location=Toshkent |publisher=Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti |year=1987}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |title=Мусиқа луғати |author=I. A. Akbarov |location=Toshkent |publisher=Oʻqituvchi nashriyoti |isbn=5-645-02422-2 |pages=384 |year=1997}}</ref>.

== Tuzilishi ==
Bayozlar sarbayoz (soʻz boshi), lirik sheʼrlar (asosiy qism), [[xotima]] va [[ilova]]dan tashkil topadi. Ayrim bayozlarda sheʼrlari keltirilgan shoirlar [[nom]]i mundarija sifatida beriladi. Baʼzan Bayozlarga [[xalq ijodi|xalq ogʻzaki ijodi]] namunalari: [[oʻlan]], [[latifa]], [[mutoyiba]], [[maqol]], [[musiqa|musiqiy]] [[asar]]lar (Buxoro [[shashmaqom]]i, [[Xorazm maqomlari]], [[Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari]], [[ashula]] va [[katta ashula]]lar) ham kiritiladi.

== Tarixi ==
Ilk bayozlar, asosan, mashhur shoirlarning [[gʻazal]]laridan tuzilgan, keyinchalik bunga rioya qilinmagan. Bayozlar deyarli [[lirika|lirik]] [[janr]]dagi [[asar]]lardan tashkil topadi, unga nasriy parchalar ayrim hollardagina kiritiladi. Bayozlar biror [[gʻoya]] yoki maʼlum davr [[dunyoqarash]]ini targʻib qilmaydi, umuman saylab olingan asarlarda [[davriylik]] ham boʻlmaydi, ular qatʼiy bob va boʻlimga ajratilmaydi, [[muallif]]lar [[ijod]]i sharhlanmaydi. Kimning sheʼridan qancha kiritish tuzuvchi xohishiga bogʻliq.

Ilk bayozlar arab [[sheʼriyat]]i [[rivojlanish|rivojlangan]] davr ([[750]] – [[1055|1O55]])da yuzaga kelgan (qarang [[Abu Tammom|Tammom]], [[Saolibiy]]). [[Turkiston]]da bayozchilik X-XV asrlar sheʼriyati taʼsirida vujudga keladi. [[XVIII asr|18]]-[[XIX asr|<nowiki>XIX</nowiki> asr]]larga kelib ular mundarija va [[mazmun va shakl|mazmun]] jihatdan ancha boyidi. Ayniqsa, [[Bedil]] ijodiyoti taʼsirida Bayoz tuzish [[anʼana]]viy tus oldi. [[Rasm]]iy va norasmiy Bayozlar bor. Rasmiy Bayoz maxsus [[kotib]], [[naqqosh]], [[sahhof]] tomonidan buyurtmaga yoki muayyan shaxs talabiga mos [[tarz]]da tuziladi. Norasmiy Bayozda [[bezak]] va matnlarning joylashishida muayyan tartib boʻlmaydi. Bundaylari oʻz navbatida yana ikkiga boʻlinadi: a) shoir yoki kotib oʻziga maʼqul shoirlarning asarlaridan tanlab tuzadi; b) tuzuvchining oʻz sheʼriy toʻplamiga boshqa shoirlar asarlaridan namunalar kiritiladi (masalan, „Bayozi [[Miriy]]“, „Bayozi [[Roziy]]“, „Bayozi [[Nodim Namangoniy|Nodim]]“, „Bayozi [[Kamiy]]“ va boshqalar).

Adabiy [[taraqqiyot]] jarayonida bayozlar [[adabiyot]] namunasigina boʻlib qolmay, haqiqiy [[sanʼat]] asariga ham aylandi, oʻziga xos [[maktab]]lar paydo boʻldi. Fargʻona, Buxoro, Xorazm, Toshkent maktablariga mansub bayozlar asosan ikki tilda – [[oʻzbek tili|oʻzbek]] va [[fors tili|fors tillari]]da tuzilgan. <nowiki>XIX</nowiki> asr oxiri – <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida Muhammad Rahimxon Soniy ([[Feruz]]) tashabbusi bilan rasmiy bayozlar tuzish rivoj topdi, yuzlab naqshdor Bayozlar tuzildi va noyoblaridan [[nusxa]]lar koʻchirildi. <nowiki>XIX</nowiki> asr oxirlarida Turkistonda matbaa ishlarining rivojlanishi bilan [[qoʻlyozma]] bayozlar tuzish davom etgani holda, Toshkent va [[Xiva]]da toshbosma bayozlar chop etish yoʻlga qoʻyildi. Bayoz Turkiston [[xalq]]lari adabiyoti tarixini va [[devon]] tuzmagan shoirlar ijodini oʻrganishda muhim [[manbalar|manba]]dir{{OʻzME-B}}.

== Manbalar ==
<references />

== Adabiyotlar ==
* Hamidova M., Qoʻlyozma bayozlar – adabiy manba, T., 1981.

== Havolalar ==

{{OʻzME}}

{{chala}}

[[Turkum:Sheʼriyat]]