Ziyosfera

Beka begim

(Beka Begimdan yoʻnaltirildi)

Бека Бегим (тах. 1511 — 1582-йил 17-январ) 1530-йил 26-декабрдан 1540-йил 17-майгача ва 1555-йил 22-февралдан 1556-йил 27-январгача Бобурийлар империясининг подшоси бўлган Ҳумоюннинг катта хотини эди[1][2][3][4]. Бека ҳаж зиёратини адо этгандан кейин Ҳожи Бегим номи билан ҳам танилган[5].

Бека бегим
Туғилиши 1511-йил
Хуросон, Эрон
Вафоти 1582-йил 17-январ
Деҳли, Ҳиндистон
Дафн этилган жой
Ҳумоюн қабри ёнига, Деҳли
Турмуш ўртоғи Ҳумоюн
Отаси Ёдгор Бек
Дини Ислом

Бекабегим Бобурийлар империясида ёдгорликларни барпо этиш анъанасини бошлаб берган. Эрининг мақбараси, Деҳлидаги Ҳумоюн мақбараси ХВИ аср охирида барпо этилгандан кейин бу аънана бошлаган. Мусулмон Ҳиндистонидаги бу биринчи улкан монументал мақбарани Бобурий архитектурасининг энг юқори нуқтаси бўлган кейинги Тож Маҳалнинг дизайнига қатъий таъсир кўрсатадиган дастлабки дурдона деб ҳисоблаш мумкин[6][7][8][9][10][11][12].

Ёшлиги ва никоҳ

Бека бегим хуросонлик форслардан эди[13]. Ҳумоюннинг амакиси (тоғаси) Ёдгор бекнинг[14] қизи, Ёдгор Бек Султон Али Мирзонинг укаси, Камрон Мирзонинг хотини Гулрух Бегимнинг отаси бўлган. Бека Бегим доно, яхши ўқимишли аёл бўлиб, тиббиёт ва даволашни ҳам чуқур биларди.

Бека 1527-йилда биринчи амакиваччаси[15] шаҳзода Носириддинга (кейинчалик „Ҳумоюн“ номи билан аталган) турмушга чиққан. Никоҳ Ҳумоюн вилоят ноиби сифатида (1527-1529) Бадахшонда эканлигида бўлган. 1528-йилнинг ноябрида у Ҳумоюннинг биринчи фарзанди ва ўғли шаҳзода Ал-омон Мирзони дунёга келтирди. Эр-хотинни подшо Бобур меросхўр туғилгани билан чин дилдан табриклади. Лекин неварасининг исми Бобурга маъқул келмаган. Шаҳзода гўдаклигида вафот этган[16].

Саройнинг бош хоними

Ҳумоюн мақбарасининг олд томонидан кўриниши

1530-йил декабрда Бобур вафот этгач, Ҳумоюн йигирма уч ёшида тахтга ўтирган. Бека эса Ҳумоюн тахтга ўтирганида эндигина ўн тўққиз ёшда эди. Кейинчалик у Ҳиндистонга биринчи марта эри билан бирга келган. Бека умри давомида Ҳумоюннинг ҳурматига сазовор бўлган ва ўлимигача унинг севимли ва бош турмуш ўртоғи бўлиб қолган[17][18].

1531-йилда Бека Кобулдан Аграга келганидан кейин подшо оиласига иккинчи ҳомиладорлигини эълон қилди. Бу ерда у ўзининг охирги фарзанди, қизи Ақиқа Султон Бегимни дунёга келтирди[19]. 1539-йилда Бека эри билан Бенгалиянинг Чауса шаҳрига ҳамроҳлик қилиб йўлга отланди ва у ерда Шер Шоҳ Сури томонидан асирга олинган. Шершоҳ қўшинлари томонидан Ҳумоюн ҳудудига яхши тайёрланган кутилмаган ҳужумдан сўнг[20] подшо ҳарами ШерШоҳга асирга тушади. Асиралар орасида Бека бегим ва қизи Ақиқа Султон бегим ҳам бўлган[21].

1539-йил 26-июн куни эрталаб Ҳумоюн унинг тутқунлигидан хабар топди ва дарҳол йўлга отланди ва Тарди бегим, Бобо бегим, Кўч бегим ва жаноб Бачка Баҳодирдан иборат тўрт нафар зодагондан иборат кичик элчиларни йиғди. Улар подшолик асирларини сақлаб қолишга ҳаракат қилиб, афғон ерларидан ўтишда ҳалокатга учрашди. Бунинг натижасида Тарди бекдан ташқари ҳамма йўқ қилинди. Ҳумоюн ҳузурига тарди Бекнинг ёлғиз ўзи қайтиб келди. "Тазкират-ул-умард"да бир Мир Пеҳлвон Бадахшининг вафоти қайд этилган. Дастлаб, икки содиқ аскар-Бобо Жалойир ва Қуэ Бек — подшонинг амрларини ғайрат билан бажаришга уринишди. Бироқ "Жаноб ҳазратлари қўрғони эшиги олдида шаҳид бўлишди " ва шахсий чодирларнинг кириш қисмида ўлдирилди[22].

Асирликда бўлганида, Бека бегимга император Шершоҳ томонидан жуда хушмуомалалик ва ҳурмат билан муносабатда бўлинган ва уни ўзининг энг ишончли саркардаси Ховосхон кузатувида Ҳумоюнга қайтарилган[23][24]. Афсуски, Чаусадаги оғир синов унинг саккиз ёшли қизи Ақиқа Султон Бегимнинг 27-июн куни ўлимига олиб келди[25]. Ҳумоюн жуда хафа бўлди ва биринчи навбатда қизини Чаусага олиб келганига пушаймон бўлди. У ўзини айблаб, укаси Ҳиндал Мирзога: „Аввалги тартибсизликда Ақиқа биби [унинг қизи] ғойиб бўлган эди, у душман қўлига тушиб қолганидан кўра, ўзим ўлдирмаганимдан абадий афсусда эдим“ деб ўзини айблайди[26][27].

Бека ҳам Эрондаги узоқ сургунлиги давомида Сафавийлар сулоласи саройида Ҳумоюн билан бирга эди[28]. Бегим давлат ишлари билан ҳам фаол иштирок этди. Бека бегимнинг қайниси Зоҳид бегим Бенгалияга губернатор этиб тайинланган. Ҳумоюн уни айби учун жазоламоқчи эди, бироқ Зоҳид императордан кечирим сўраб айбини ювди[29].

Доwагер император

1556-йилда Ҳумоюн вафот этганида, Бега бегим эрининг ўлимидан шу қадар қайғурдики, у ўз ҳаётини ягона мақсадга бағишлади: Деҳлидаги Ямуна дарёси бўйида Ҳумоюнни хотирлаш учун империядаги энг муҳташам мақбара қуришга бел боғлади[30]. Бека бегим 1564-йилда қайнсинглиси Гулбадан бегим билан Макка ва Мадинага ҳаж зиёратига борди[31]. У 1567-йилда Ҳаждан қайтди[32] кейин Деҳлида нафақага чиққан ва амалга ошироқчи бўлган лойиҳани бошлаган[33].

Мақбарани қуриш учун подшонинг шахсий меъмори, эронлик Мирак Мирзо Ғиёсни танлаган[34]. Бека бегим маорифга ҳомийлик қилишга қизиқиб, мақбара ёнида мадраса ташкил қилган. У шунингдек, қабр ёнида Араб саройини қуриш учун мас’ул эди[35].

Вафоти

Бека Бегим 1582-йилда Деҳлида касалликдан сўнг вафот этди. Ўгай ўғли подшо Акбар томонидан таъзия маросими ўтказилди. Акбар ҳақиқатан ҳам унга шунчалик боғланган эдики, кўпчилик, Акбарнинг ўзи ҳам тасдиқлаганидек, уни ҳақиқий онаси деб Ҳамида Бону Бегим билан адаштириб юборишган. Абд ал-Қодир Бадаъуний (Бадауний) Бека Бегимни „Подшо [Акбар] нинг иккинчи онаси“ деб атаган[36]. Акбар уни дафн қилиш учун жасадини Ҳумоюн қабрига ёнига қўйди[37].

Мероси

Бобурийлар даврида (ХВИ-ХИХ-асрлар) ёдгорликларни фойдаланишга топшириш амалиёти Бека Бегимнинг саъй-ҳаракатлари ила Ҳумоюн мақбараси қурилиши билан машҳур бўлди. Мусулмон Ҳиндистонидаги бу биринчи улкан монументал мақбарани бобурийлар меъморчилигининг юксак нуқтаси бўлган кейинги Тож Маҳалнинг дизайнига ҳал қилувчи таъсир кўрсатган дастлабки дурдона деб ҳисоблаш мумкин. Мақбара асосан форсча меъморий услубларга асосланган бўлса-да, ақл билан ҳинд меъморчилигига уйғунлаштирилган. Атрофдаги боғ, шунингдек, Ҳиндистондаги форсча „Чаҳар Боғ“ (чоракли боғ) барпо этилган. Мақбара Ҳиндистон пойтахти (Деҳли) Бобурийлар империясининг ҳокимиятининг энг яхши ёдгорлик намунасидир[38].

Манбалар

  1. ↑ Аннемариэ Счиммел. Тҳе Эмпире оф тҳе Греат Мугҳалс: Ҳисторй, Арт анд Cултуре. Реактион Боокс, 2004 — 149-бет. 
  2. ↑ Банержи, С.К.. Ҳумаюн Бадшаҳ. Охфорд Университй Пресс, 1938 — 97, 232-бет. 
  3. ↑ Неэру Мисра. Тҳе гарден томб оф Ҳумаюн: ан абоде ин парадисе. Арян Боокс Интернатионал, 2003 — 1-бет. 
  4. ↑ Натҳ, Р.. Ҳисторй оф Мугҳал арчитеcтуре, 1. публ., Атлантиc Ҳигҳландс, Н.Ж.: Ҳуманитиэс Пресс, 1982. ИСБН 9780391026506. 
  5. ↑ „Ҳумаюн'с Томб“. 25-январ 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-январ 2013-йил.
  6. ↑ Аннемариэ Счиммел. Тҳе Эмпире оф тҳе Греат Мугҳалс: Ҳисторй, Арт анд Cултуре. Реактион Боокс, 2004 — 149-бет. Аннемариэ Счиммел; Бурзине К. Wагҳмар (2004). Тҳе Эмпире оф тҳе Греат Мугҳалс: Ҳисторй, Арт анд Cултуре. Реактион Боокс. пп. 149.
  7. ↑ Камия. „ҲУМАЙУН'С ТОМБ ин ДЕЛҲИ“. УНЕСCО. Қаралди: 12-июл 2013-йил.
  8. ↑ Бурке, С. М.. Акбар, тҳе Греатест Могул. Мунширам Маноҳарлал Публишерс, 1989 — 191-бет. 
  9. ↑ Эралй, Абраҳам. Тҳе Мугҳал wорлд: Лифе ин Индиа'с Ласт Голден Аге. Пенгуин Боокс, 2007 — 369-бет. ИСБН 9780143102625. 
  10. ↑ Смитҳ, Винcент Артҳур. Акбар: Тҳе Греат Могул 1542-1605. Cларендон Пресс, 1919 — 125-бет. 
  11. ↑ Ҳендерсон, Cарол Э.. Cултуре анд Cустомс оф Индиа. Греэнwоод Пресс, 2002 — 90-бет. ИСБН 9780313305139. 
  12. ↑ „Маусолеум тҳат Ҳумаюн невер буилт“. Тҳе Ҳинду (28-апрел 2003-йил). 6-декабр 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-январ 2013-йил.
  13. ↑ Бҳалла, А. С.. Монуменц, Поwер анд Повертй ин Индиа: Фром Ашока то тҳе Раж. И.Б.Таурис, 2015 — 74-бет. ИСБН 978-1784530877. 
  14. ↑ Банержи, С.К.. Ҳумаюн Бадшаҳ. Охфорд Университй Пресс, 1938 — 97, 232-бет. Банержи, С.К. (1938). Ҳумаюн Бадшаҳ. Охфорд Университй Пресс. пп. 97, 232.
  15. ↑ Лал, К.С.. Тҳе Мугҳал ҳарем. Неw Делҳи: Адитя Пракашан, 1988 — 19-бет. ИСБН 9788185179032. 
  16. ↑ Лал, Муни. Ҳумаюн. Викас Публ. Ҳоусе, 1978 — 81, 212-бет. ИСБН 9780706906455. 
  17. ↑ Б. П. Саҳа. Бегамс, Cонcубинес, анд Мемсаҳибс. Викас Пуб. Ҳоусе, 1997 — 7-бет. 
  18. ↑ Фазл, Абул. Акбар Нама, Волуме 1. Тҳе Асиатиc Соcиэтй, 1907 — 340-бет. 
  19. ↑ Гулбадан Бегам. Тҳе Ҳисторй оф Ҳумаюн (Ҳумаюн-Нама). Биллинг анд Сонс, 1902 — 14, 112-бет. 
  20. ↑ Лал, Муни. Ҳумаюн. Викас Публ. Ҳоусе, 1978 — 81, 212-бет. ИСБН 9780706906455. Лал, Муни (1978). Ҳумаюн. Викас Публ. Ҳоусе. пп. 81, 212. ИСБН 9780706906455.
  21. ↑ Индиан wоман Аграwал: . Делҳи: Индиан Публишерс Дистрибуторс, 2001 — 247-бет. ИСБН 9788173412127. 
  22. ↑ Лал, Муни. Ҳумаюн. Викас Публ. Ҳоусе, 1978 — 81, 212-бет. ИСБН 9780706906455. Лал, Муни (1978). Ҳумаюн. Викас Публ. Ҳоусе. пп. 81, 212. ИСБН 9780706906455.
  23. ↑ Бурке, С. М.. Акбар, тҳе Греатест Могул. Мунширам Маноҳарлал Публишерс, 1989 — 191-бет. Бурке, С. М. (1989). Акбар, тҳе Греатест Могул. Мунширам Маноҳарлал Публишерс. п. 191.
  24. ↑ Эрскине, Wиллиам. А Ҳисторй оф Индиа Ундер тҳе Тwо Фирст Совереигнс оф тҳе Ҳоусе оф Таимур, Бáбер анд Ҳумáюн, Волуме 2. 1854: Лонгман, Броwн, Греэн, анд Лонгманс — 445-бет. 
  25. ↑ Роял Асиатиc Соcиэтй оф Греат Бритаин анд Иреланд. Жоурнал оф тҳе Роял Асиатиc Соcиэтй оф Греат Бритаин & Иреланд. Cамбридге Университй Пресс фор тҳе Роял Асиатиc Соcиэтй, 1917 — 552-бет. 
  26. ↑ Мукҳиа, Ҳарбанс. Тҳе Мугҳалс оф Индиа.. Чичестер: Жоҳн Wилей & Сонс, 2007 — 69-бет. ИСБН 9780470758151. 
  27. ↑ Гулбадан Бегум. Тҳе Ҳисторй оф Ҳумāйūн. Роял Асиатиc Соcиэтй, 1902 — 143-бет. 
  28. ↑ Эдwард Жамес Рап;сон, Сир Wолселей Ҳаиг, Сир Ричард Бурн. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Индиа, Волуме 5. Cамбридге Университй Пресс Арчиве, 1968. „Тҳе томб wас буилт бй Ҳумаюн'с wидоw, Ҳажи Бегум, wҳо шаред ҳис лонг эхиле ат тҳе cоурт оф тҳе Сафавидс.“ 
  29. ↑ Шарма, Судҳа. Тҳе Статус оф Муслим Wомен ин Медиэвал Индиа (эн). САГЕ Публиcатионс Индиа, 2016 — 184-бет. ИСБН 9789351505679. 
  30. ↑ Камия. „ҲУМАЙУН'С ТОМБ ин ДЕЛҲИ“. УНЕСCО. Қаралди: 12-июл 2013-йил.Камия, Такео. „ҲУМАЙУНъС ТОМБ ин ДЕЛҲИ“. УНЕСCО. Ретриэвед 12 Жулй 2013.
  31. ↑ Смитҳ, Винcент Артҳур. Акбар: Тҳе Греат Могул 1542-1605. Cларендон Пресс, 1919 — 75-бет. 
  32. ↑ Лал, Рубй. Доместиcитй анд поwер ин тҳе эарлй Мугҳал wорлд. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2005 — 212-бет. ИСБН 9780521850223. 
  33. ↑ Неэру Мисра. Тҳе гарден томб оф Ҳумаюн: ан абоде ин парадисе. Арян Боокс Интернатионал, 2003 — 1-бет. Неэру Мисра; Танай Мисра (2003). Тҳе гарден томб оф Ҳумаюн: ан абоде ин парадисе. Арян Боокс Интернатионал. п. 1.
  34. ↑ Ҳелланд, Жаниcе. Лоcал/глобал : Wомен Артисц ин тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй Черрй: . Ашгате, 2005 — 70-бет. ИСБН 9780754631972. 
  35. ↑ Cаппер, Жоҳн. Делҳи, тҳе cапитал оф Индиа., АЭС репринт., Неw Делҳи: Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1997 — 81-бет. ИСБН 9788120612822. 
  36. ↑ Шарма, Судҳа. Тҳе Статус оф Муслим Wомен ин Медиэвал Индиа. САГЕ Публиcатионс Индиа, 2016 — 65-бет. ИСБН 9789351505679. 
  37. ↑ „Маусолеум тҳат Ҳумаюн невер буилт“. Тҳе Ҳинду (28-апрел 2003-йил). 6-декабр 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-январ 2013-йил.„Маусолеум тҳат Ҳумаюн невер буилт“. Тҳе Ҳинду. Април 28, 2003. Арчивед фром тҳе оригинал он Деcембер 6, 2007. Ретриэвед 31 Жануарй 2013.
  38. ↑ Ҳелланд, Жаниcе. Лоcал/глобал : Wомен Артисц ин тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй Черрй: . Ашгате, 2005 — 70-бет. ИСБН 9780754631972. Ҳелланд, Жаниcе (2005). Черрй, Дебораҳ (эд.). Лоcал/глобал : Wомен Артисц ин тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй. Ашгате. п. 70. ИСБН 9780754631972.

Адабиётлар

Ҳумоюннинг учта хотира жилди. Биринчи жилд: Ҳумоюннома ва Тазкирату’л-вақíат; Иккинчи жилд: „Тарих-и Ҳумоюн“, Форс тилидан Уилер Текстон томонидан таржима қилинган. Икки тилли нашр, Библиотҳеcа Ираниcа: Интеллеcтуал Традитионс, № 11 (2009-йил 15-март).ИСБН 1-56859-178-0ИСБН 1-56859-178-0 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Beka_begim" dan olindi