Bering dengizi
Беринг денгизи — Тинч океан шимолидаги ярим берк денгиз. Тинч океанидан Алеут, Командор ороллари ажратиб туради. Майдони 2315 минг км². Энг чуқур жойи 5500 м, шимолида 200 м.дан кам. Кирғоқларининг аксари қисми баланд ва тик ён бағирли қоялардан иборат. Бухта ва қўлтиқ кўп. Энг катта қўлтиқлари: Анадир, Олюторка (РФ соҳилида), Нортон, Бристол (Аласка, АҚСҲ). Беринг денгизида СанЛаврентий, Карага, Прибилов, Нунивак ва бошқа жуда кўп ороллар бор. Беринг денгизи — Узоқ Шарқдаги энг йирик геосинклинал денгиз. Тубининг қарийб ярми континентал шелфдан иборат. Бир неча тизма ва улар орасида чуқур ботиқлар бор. Материк ён бағри нисбатан тик. Сув ости канъонлари учрайди. Тектоник парчаланиш кучли. Чўкиндилар материк ён бағрида асосан терриген жинслардан иборат, шунингдек вулканоген жинслар ҳам бор. Ботикларда чўкиндилар қалинлиги 2,5 км га стали. Беринг денгизининг чуқур қисми Ер пўстининг субокеан типига мансуб. Февралда ҳавонинг уртача температураси шимолда —23°, жанубда 0° дан —4° гача, августда шимолда 5°, жанубда 10°. Йилига шимолда 200-400 мм, жан.да 1500 мм ёғин тушади. Анадир ва Олюторка қўлтиқлари қарийб тўққиз ой музлайди. Анадир ва Юкон дарёлари қуйилади. Сувининг шўрлиги 30—33‰. Беринг денгизи да балиқ, морж, денгиз мушуги, тюлен овланади. Қирғоқлари ва оролларида қушлар бозори бор. Асосий портлари: Провидения (РФ), Ном (АҚСҲ). Денгиз В. Беринг номига қўйилган.
| Беринг денгизи | |
|---|---|
| Жойлашуви | Россия/АҚШ |
| Координаталари | 60.0428/-178.8575 |
| Юзаси | 2 260 000 — 2 310 000[1] |
| Ўртача чуқурлиги | 1640[1] |
| Энг катта чуқурлиги | 4151/4420[1] |
| Сув ҳажми | 3 690 000 — 3 800 000[1] |
Тарихи

Аксарият олимларнинг фикрига кўра, сўнгги музлик даврида денгиз сатҳи одамларнинг шарққий Осиёдан Шимолий Америкага, ҳозирги Беринг бўғози жойлашган қуруқликдаги Берингия орқали пиёда кўчиб ўтишларига имкон берадиган даражада паст бўган[2].
Этимологияи
ХВИИИ аср хариталарида денгиз Камчатка ёки Қундуз денгизи деб аталган. Шу билан бирга, „қундуз“ бу ерда яшайдиган денгиз оттерини (денгиз оттерини) англатади. Денгиз оттерининг қимматбаҳо мўйнаси бор, бу русларнинг Беринг денгизини дастлабки тадқиқ қилишига сабаб бўлган[3].
Кейинчалик денгиз саёҳатчи Витус Беринг шарафига ўзгартирилди. Унинг раҳбарлигида денгиз 1725-1743-йилларда ўрганилди. Денгизни Шимолий Муз океани билан боғлайдиган Беринг бўғози ҳам унинг номи билан аталган.
Беринг денгизи номи биринчи марта ХИХ аср бошларида франсуз географи С. П. Флиориэр томонидан таклиф қилинган, аммо у фақат 1818-йилда рус саёҳи В. М. Головнин томонидан фойдаланишга киритилган. Бироқ, 1833-йилги Россия империясининг янги географик йўл харитасида у Қундуз денгизи сифатида ҳам кўрсатилган.
Ҳозирги замон тарихи
1990-йил 1-июнда Вашингтонда СССР ташқи ишлар вазири Эдуард Шеварднадзе АҚШ Давлат котиби Жеймс Бейкер билан биргаликда Шеварднадзе-Бейкер бўйлаб Беринг денгизи сувларини АҚШга ўтказиш тўғрисида шартнома имзолади.
Жойлашуви
Майдони 2,315 миллион км². Ўртача чуқурлиги 1600 метр, максимали 5500 метр. Денгизнинг узунлиги шимолдан жанубгача 1600 км, шарқдан ғарбгача — 2400 км. Сув ҳажми 3795 минг км³. Сув ҳавзаси 1,7 миллион км.
Беринг денгизи маргиналдир. У Шимолий Тинч океанида жойлашган бўлиб, Евро-Осиё ва Шимолий Америка қитъаларини ажратиб туради. Шимоли-ғарбда Шимолий Камчатка, Коряк тоғлари ва Чукотка қирғоқлари билан чегараланган. Денгизнинг жанубий чегараси Алеут ороллари занжири бўйлаб чизилган бўлиб, жанубга эгилган улкан ёйни ҳосил қилади ва уни Тинч океанининг очиқ сувларидан ажратиб туради. Шимолдаги Беринг бўғози уни Шимолий Муз океани билан, жанубдаги Командор-Алеут занжиридаги кўплаб бўғозлар эса Тинч океани билан боғлайди.
Денгиз қирғоғи кўрфаз ва бурни билан ўралган. Россия соҳилидаги йирик қўлтиқлар: Анадирский, Карагинский, Олюторский, Корфа, Креста; Америка қирғоғида: Нортон, Бристол, Кускокwим.
Ороллар асосан денгиз қирғоғида жойлашган:
АҚСҲ ҳудуди (Аляска): Прибилоф ороллари, Алеут ороллари, Диомед ороллари (шарқида — Крусенстерн ороли), Сент-Лоренс ороли, Нунивак, Кинг ороли, Сент-Метю ороллари. Россия ҳудуди. Чукотка автоном округи: Диомед ороллари (ғарбий — Ратманов ороли). Камчатка ҳудуди:Командир ороллари, Карагинский ороли. Катта дарёлар Юкон ва Анадир, шунингдек, Агиапук денгизга қуйилади.
Сув зонаси устидаги ҳаво ҳарорати ёзда +7 … +10 ° C гача, қишда эса −1 … −23 ° C гача. Шўрлиги 33-34,7‰.
Ҳар йили сентябр ойининг охиридан июл ойида муз ҳосил бўлади ва эрийди. Денгиз юзаси (Беринг бўғозидан ташқари) ҳар йили тахминан ўн ой муз билан қопланган (тахминан беш ой — денгизнинг шимолий ярми, тахминан этти ой, ноябрдан майгача — денгизнинг шимолий учдан бир қисми) . Лоуренс кўрфази баъзи йилларда музлар умуман эриматйди. Беринг бўғозининг ғарбий қисмида оқимлар олиб келган музликлар ҳатто август ойида ҳам пайдо бўлиши мумкин[4].
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Шунтов 2001.
- ↑ „Карта новых открытий в Восточном океане, 1781 г.“ (ру). www.wдл.орг. 2013-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 19-август. на сайте Мировой сифровой библиотеки
- ↑ Новая географическая дорожная карта Российской империи с означениэм 57 губерний, 8 областей, 4 градоначалств, 4 управлений, 8 воэводств, Земли Болшой и Малой Кабарди и Киргиз Кайсаков. С показаниэм учебних округов, городов, примечателних мест, водяних сообщэний, почтових проэзжих дорог, и расстояниэ между оними в верстах. Составлена и издана служащим в Воэнно-типографическом депо капитаном Медниковим. 1833. С.-Петербург. Изданиэ сей карти служит эдинственно руководством преподавающим и учащимся Российской географии по курсу Г. Г. Профессор. Арсенева и Зяславского и для путешествующих по России
- ↑ Леонов А. К.. Региональная океанография. Л.: Гидрометеоиздат, 1960 — 164-бет.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |