Bilo
Било (қўриқчи тахта ёки пластинка) — болға (таёқ) билан уриладиган ёғоч ёки металл тахта. Қадимда у уй-рўзғор ва товушли мусиқа асбоби эди; кейинчалик ундан асосан черков қўнғироғи сифатида фойдаланилган.
 СР музейидаги мусиқа асбоби | |
| Тури |
Муайян баландликдаги зарбли мусиқа асбоби |
|---|---|
| Ўхшаш асбоблар | |
|
Қонғироқ | |
Келиб чиқиш тарихи (этимологияси)
Ушбу мусиқа чолғуси „било” деб номланиб, сўзнинг ўзагидан келиб чиқадиган бўлсак “урмоқ” деган маънони билдиради. Кўп тонли уришга мўлжаллангани учун мусиқа асбоби „било" деб аталади. синоним сифатида „урмоқ” ва „қурол” (ёғоч болға)ҳам қўлланади.
Било яратилиш тарихи
Дастлаб, у ёғочдан тайёрланган (қалинлиги қирраларга қараб камаяди), бу ерда улар „қурол" ёғоч болғача билан уришади. „Кичик било" ёки „кичик дарахт" - қўл билан ушлаш учун ўртада кесикли икки эшкакли тахтадан ташкил топган. Залворли чўян, пўлат ёки мис билолар фақат осиб қўйишга мўлжалланган бўлиб, бунинг учун махсус минораларнинг ўрнатиш шарт эмас эди - тайёр устунчалар кифоя қилади.
Қуруқ эски заранг дарахтидан қилинган билодан зарбанинг жойлашуви ва кучига қараб ҳар хил товуш чиқаради.
Баъзи манбаларга кўра, Киэв Русида товушли асбобларни ясаш мумкин бўлган ёғоч турлари йўқ эди, шунинг учун қуйма темир, пўлат ёки мис кўпроқ тарқалган. Овоз жиҳатидан юқори сифатли мис зарбаси қўнғироққа жуда ўхшайди, лекин у товушни чиқариш усули жиҳатидан анча яхши ва юмшоқ болға билан урилганда қаттиқ жарангламайди. Шимолда било чолғуси жанубга қараганда секинроқ товуш чиқаради.
Билодан қўллаш усуллари:
- Инсонларда содир бўладиган (аҳоли пунктида, корхона ҳудудида, ҳарбий қисмда ва бошқа жойларда) ҳар қандай ҳодиса: ёнғин, душман ҳужуми, огоҳлантириш учун мўлжалланган овозли сигнализасия воситаси сифатида; яшовчилардан бирининг вафоти, тушлик бошланиши ва ҳоказо;
- Черков қўнғироғи ўрнида фойдаланишган.
Қўлланиши
Россияда биринчи марта билолар Х-асрнинг охирида, Византия ибодатининг бутун тизимини қўлга олиш билан бир вақтда қўлланила бошланди.
Било чолғуси ҳақида биринчи эслатма ғордаги монастирнинг гегумени (1062-1074) авлиё Феодосий Печёрский ўлими билан боғлиқ. У беш кун хасталаниб ётгач, биродарлардан уни ички ҳовлига олиб ўтишни буюради. Оқшом соат еттиларда уни чанага миндириб, ташқарига олиб чиқиб, черков ёнига олиб боришди. Авлиё шунда улардан барча роҳибларни йиғишни сўради. Унинг илтимосини бажариш учун било мусиқа асбобини уришни бошлайдилар.
1066, 1074, 1146 йилларнинг анналистик янгиликларида зарбалар ва қўнғироқлар зикр қилинади. Киэв-Печерск монастирининг монахи Метю Перспиcаcиоус ҳақида Никон йилномасида у черковда „кулранг сочли, қутқарувчи сифатида дам олгани" айтилади. Бу қонун лойиҳаси остида ўтириш мумкин бўлган зинапоялар ёки шкафи бўлган маълум бир платформа борлигини тахмин қилиш имконини беради .
ИХ-асрда Россияда, Х-асрда Ғарбий Европадан кириб келган қўнғироқлар ҳақида сўз борар экан, камдан-кам учрайдиган ва узоқ вақт мобайнида било асбоби билан қўнғироқ чала олишмаган. Била кўпинча адабий эслатмаларда ХВИ-асргача тилга олинган.
ХХ-аср ва ХХИ-аср бошларида у Россияда баъзи бир корхоналарда ва қишлоқларда занжирга, қувурга, газ баллонига ёки огоҳлатириш вазифасини ўташ учун бошқа акс садо берувчи металл буюмларга осилган релс сегменти кўринишида сақланиб қолган.
ХХИ-асрда ушбу мусиқа асбоби ҳали ҳануз ибодатга чорлов вазифасини ўтамоқда.
Адабиётлар
- Агазнанов А.. Русские народные музыкальные инструменты: с приложением образцов наигрышей. Гос. музыкальное изд-во, 1949.
- Било // Православная энциклопедия. — М., 2002. — Т. В : «Бессонов — Бонвеч». — 752 с. — 39 000 экз. — ИСБН 5-89572-010-2.
- Било или Билцо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Банин А. А.. Русская инструментальная музыка фольклорной традиции, М., 1997.
- Бычков В. Н.. Музыкальные инструменты. М.: АСТ-ПРЕСС, 2000 — 165—167-бет. ИСБН 5-7805-0537-3.
- К. Купинский.. Школа игры на ударных инструментах. Москва: Московская Типография №6, 1981. ИСБН 5-7140-0918-5.
- Эдwард В. Wиллиамс // ТҲЕ БЕЛЛС ОФ РУССИА Неw Жерсей. Принcетон Университй — 1985 — в переводе Михаила Курникова, сотрудника Общества Церковных Звонарей (звон.ру)
Ҳаволалар
- Беат товушига мисол (видео)