Bir hujayralilar
Бир ҳужайралилар — танаси битта ҳужайрадан иборат организмлар. Прокариотлар ва эукариотларга бўлинади. Бир ҳужайрали организмлар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ эмас. Улар орасида прокарётлар ҳам, эукарётлар ҳам бор. Бир ҳужайрали ҳужайраларга барча археялар, бактериялар ва кўпчилик протистлар, шунингдек баъзи ўсимликлар ва қўзиқоринлар киради. Баъзида „бир ҳужайрали“ атамаси нотўғри синоним протистлар (лотинча: Протиста) сифатида ишлатилади.
Бир ҳужайрали организмлар шакли ва ўлчамлари бўйича фарқ қилади, улар 0,3 микрондан (баъзи бактериялар, масалан, [микоплазма]]) 20 см гача (баъзи ксенофиофорлар], масалан, „Сйрингаммина фрагилиссима“) фарқ қилади. Кўпгина бир ҳужайрали организмлар инсон кўзига кўринмайди ва уларни кўриш учун микроскоп керак. Бир ҳужайрали ҳужайралар колонияни (биология)|колонияни] ҳосил қилиши мумкин.
Улар 1673-йилда Антони ван Левенгук томонидан кашф этилган[1].
Яралиши ва эволюцияси
Ернинг биринчи тирик организмлари эволюция|бўлган деб ҳисобланади. Улардан энг қадимийлари бактериялар ва архейлар ҳисобланади.
Прокариотлар
Прокарётлар асосан бир ҳужайрали, баъзи сианобактериялар ва актиномицетлар бундан мустасно.
Прокариотлар (бактериялар ва кўкяшил сув ўтлари, яъни сианобактериялар)да ядроси бўлмайди. Эукариотлар (бир ҳужайрали яшил ва бошқа сув утлари, бир ҳужайрали ҳайвонлар) эса митотик усулда бўлинадиган ҳужайра ядросига эга. Бир ҳужайрали эукариотлар тузилиши ва органоидлар мажмуи жиҳатидан кўп ҳужайрали организмларнинг ҳужайраларига ўхшайди. Лекин, физиологик жиҳатдан бир бутун организм бўлиши, яъни кўп ҳужайрали организмлар бажарадиган барча функсияларга эга бўлиши билан фарқ қилади. Бир ҳужайралилар орасида содда тузилган (хлореллалар, амёбалар) билан бир қаторда жуда мураккаб тузилганлари (ацетабулярилар, инфузориялар) ҳам бор. Кўпчилик Бир ҳужайралилар колония ҳосил қилади. Бир ҳужайралилар дан кўп хужайрали организмлар келиб чиққан.
Эукариотлар
Эукариотлар ёки ядро (лотинча: Эуcарёта) ҳужайралари ядроларни ўз ичига олган тирик организмларнинг домени (Шоҳлиги). Эукарётлар орасида бир ҳужайрали тузилиш протозоа, бир қатор замбуруғлар, баъзилари йўсинлар.
Ҳайвонлар, о'симликлар, қо'зиқоринлар, шунингдек, протистлар] деб номланган организмлар гуруҳлари ҳаммаси эукарётик организмлардир. Улар бир ҳужайрали ва кўп ҳужайрали бўлиши мумкин, аммо уларнинг барчаси ҳужайра тузилишининг умумий режасига эга. Бундай ўхшаш бўлмаган организмларнинг барчаси умумий келиб чиқишга эга деб ҳисобланади, шунинг учун ядро гуруҳи энг юқори даражадаги Монофилия (монофилия) таксон сифатида кўриб чиқилади. Энг кенг тарқалган гипотезаларга кўра, эукарётлар 1,5—2 миллиард йил олдин пайдо бўлган. Эукарётлар эволюциясида муҳим рол ўйнади симбиоз — эукарётик ҳужайра ўртасидаги симбиоз, афтидан аллақачон ядрога эга бўлган ва фагоцитоз га қодир ва бу ҳужайра томонидан ютилган бактериялар-прекурсорлар митохондрия ва пластидалар.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
- ↑ Бес қозонхоналар ва ер ижараси. А. М. Прохоров. „Лейвенхук Антонида.“Бу биродар-2-чи, таъмирчи. тугамади., С. яшаган. Бу сўз „Нортй“нинг илдизидир. Санкт-Петербургга саёҳат қилди, 2002 йил. 721-бет. ИСБН 5-85270-160-2, ИСБН 5-7711-0004-8.