Boʻkon sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Boʻkon
| asl nomi = {{lang-fa|بوکان}}
| image_skyline = Bukan_summer_2012.jpg
|tasvir_eni=280px
| mavqe = Shahar
| mamlakat = Eron
| mintaqa turi = Eron ustonlari{{!}}uston
| mintaqa = 
| jadvalda mintaqa = Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni{{!}}Gʻarbiy Ozarbayjon
| tuman turi = Eron shahristonlari{{!}}shahriston
| tuman = Boʻkon shahristoni{{!}}Boʻkon
| jadvalda tuman =
| jamoat turi = [[baxsh]]
| jamoat = [[Markaziy tuman (Boʻkon shahristoni)|Markaziy tuman]]
| jadvalda jamoat =
| qaram =
|lat_deg= 36|lat_min= 30|lat_sec=54
|lon_deg= 46|lon_min= 12|lon_sec=27
|CoordAddon = type:city(10034830)_region:IR
| CoordScale =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 260
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = Hokim
| rahbar = 
| asos solingan =
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari =
| qachondan beri =
| maydon = 
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi = 1365
| iqlim =
| rasmiy til = fors tili
| aholi = 193 501<ref name="2016 census"/>
| sanalgan yil = 2016
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +3:30
| DST =
| telefon kodi = +98 44-462
| pochta indeksi = 
| pochta indekslari =
| avtomobil kodi =
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
|sayt = {{URL|http://www.boukan.ir}}
| Commons turkumi = Bukan
}}
'''Boʻkon''' ({{lang-fa|بوکان}}){{efn|'''Bukân''' shaklida ham [[romanizatsiya]] qilinadi; '''Bokan''' ({{lang-ku|بۆکان}}) nomi bilan ham mashhur<ref>{{GEOnet3|-3057083}}</ref>}} [[Eron]]ning [[Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni]] Boʻkon shahristoni Markaziy tumandagi shahar boʻlib, ham shahriston, ham tuman markazi vazifasini bajaradi<ref name="West Azerbaijan Structure">{{cite web |title = Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the country divisions of West Azerbaijan province, centered in the city of Urmia |language = fa |website = Lamtakam |url = https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113037 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231220192713/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113037 |publisher = Ministry of Interior, Council of Ministers |last = Habibi |first = Hassan |date = 7 July 1369 |archive-date = 20 December 2023 |access-date = 20 December 2023}}</ref>.

2006-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 32 588 xonadonda yashovchi 149 340 kishini tashkil qilgan<ref name="2006 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | access-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110920094514/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | format = Excel | archive-date = 20 September 2011}}</ref>. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 43 269 ta xonadondan iborat 170 600 kishi bor edi<ref name="2011 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = Syracuse University | url = https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-url = https://web.archive.org/web/20230115211527/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-date = 15 January 2023 | access-date = 19 December 2022 | format = Excel}}</ref>. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 56 944 ta xonadonga boʻlingan 193 501 kishi istiqomat qilgan<ref name="2016 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | access-date = 19 December 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190322123220/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | format = Excel | archive-date = 22 March 2019}}</ref>. Shahar Siminarud daryosining sharqida joylashgan. Butun shahristonda soroniy kurd tilida gaplashadigan shofiiy kurdlar yashaydi<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hassanpour|first=Amir|date=1989|title=BŪKĀN|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/bukan-COM_7182?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-iranica-online&s.q=kurd|journal=Encyclopedia Iranica|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_7182|doi-access=free|access-date=2024-05-21|archivedate=2022-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117122029/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/bukan-COM_7182?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-iranica-online&s.q=kurd}}</ref>.

[[Qojarlar sulolasi]] davrida Azizxon Mukri va oilasining eʼtibori va qarorgohi tufayli Boʻkon muhim ahamiyat kasb etadi<ref>{{Cite web|date=Jan 17, 2023|title=Bukan, Great Islamic Encyclopaedia‌|url=https://www.cgie.org.ir/fa/article/229083/%D8%A8%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%86}}</ref>. Bu shaharning tarixi Sardor Azizxon oilasi nomi bilan mashhur boʻlgan toʻrtta davlat arbobi bilan bogʻliq. Boʻkon boshqaruv markazi va ularning qarorgohi edi. [[Eron inqilobi|1978-yilgi inqilobdan]] keyin u ijtimoiy, madaniy, sport, iqtisodiy va siyosiy koʻrsatkichlarda gullab-yashnadi. Bu shahar Eronning eng muhim va samarali shaharlaridan biridir<ref>{{Cite web|date=Jan 17, 2023|title=Bukan, Hanakhabar|url=https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=25AB2626&news=%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C%20%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C%20%D8%A8%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%9B%20%D8%AF%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%8C%20%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%8C%20%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7|qaralgan sana=2024-05-21|arxivsana=2021-10-31|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211031225441/https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=25AB2626&news=%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C%20%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C%20%D8%A8%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%9B%20%D8%AF%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%8C%20%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2%D8%8C%20%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7}}</ref>.

== Etimologiyasi ==
Boʻkon nomining kelib chiqishi munozarali. Baʼzilar buni [[Kurd tili|kurdcha]] „''kelinlar''“ soʻzidan olingan deb hisoblashsa-da, bu daʼvoni tasdiqlovchi hech qanday dalil yoʻq. [[Kurd tili]]da shahar nomi Bukan emas, balki „Bokan“ deb talaffuz qilinadi. Shuning uchun u [[Kurd tili|kurdcha]] kelin soʻzi „Bûk“ bilan mos kelmaydi. Boʻkon shahar nomining faqat forscha oʻzgarishi boʻlib, mahalliy kurdlarning talaffuzi emas. Biroq, [[Rashiduddin|Rashiduddin Hamadoniy]] bu nom [[Merkitlar|Merkit]] shahzodasining nomi ekanligini yozgan<ref>{{Cite book|last=Minorsky|first=Vladimir|title=The Turks, Iran and the Caucasus in the Middle Ages|publisher=Variorum Reprints|year=1978|isbn=9780860780281|pages=68}}</ref>. Faqat [[Qojarlar sulolasi|Qojarlar]] davrida bu nom hujjatlashtirilgan<ref name=":0" />.

== Geografiyasi ==
=== Togʻlari ===
* '''Nalishkêne''' togʻi [[Zagros]] togʻ tizmasi tarkibiga kiradi.

== Tarixi ==
=== Islomgacha boʻlgan davr ===
Boʻkonda miloddan avvalgi 4100—4400-yillarga oid bir qancha artefaktlar topilgan. Bu osori-atiqalar Boʻkonda [[Eron togʻligi]]dagi birinchi aholi manzilgohlaridan biri boʻlganligini tasdiqlaydi<ref>{{Cite web|url=http://www.irancities.ir/showcity.aspx?code=65&code2=11|title=بوكان|date=September 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150916061058/http://www.irancities.ir/showcity.aspx?code=65&code2=11|archive-date=2015-09-16}}</ref>.

=== Islom davri ===
Shahar 14-asr oxiridan 19-asrgacha Mukriyon bekligi tarkibida boʻlgan. Beklik tanazzulga uchragach, atrofdagi koʻplab qishloqlarni nazorat qilgan aristokratlar (ogʻa) Dehbokri [[kurdlar]]i shaharni oʻz nazoratiga oldilar. Dehbokrilar Mukriyon bekligiga astoydil qarshi chiqdilar. Kichik boʻlishiga qaramay, Boʻkon mintaqada madaniy va siyosiy jihatdan katta rol oʻynagan. 1940-yillarning oʻrtalarida shahar qisqa umr koʻrgan Mahobod respublikasi tarkibiga qoʻshildi va bosmaxona sotib oldi, kurd tilida kitob va jurnallar chop etila boshlandi. Keyinchalik shaharda [[dehqon]]lar qoʻzgʻoloni koʻtarilib, aristokratlarni quvib chiqarishga muvaffaq boʻlishdi. Qoʻzgʻolon oxir-oqibat qoʻshin tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi<ref name=":0" />.

1950-yillargacha Boʻkon katta qishloq hisoblangan, ammo oʻshandan beri tez oʻsish kuzatilgan<ref name=":0" />. Aholisi 1956-yildagi 5307 kishidan 1976-yilda 20579 kishiga<ref name=":0" /> va 2006-yilda 149340 kishiga koʻpaydi<ref name=":0" />[12].

Boʻkon xalqi 1979-yilgi [[Eron inqilobi]]da va undan keyin kurdlarning muxtoriyat uchun harakatida qatnashgan<ref name=":0" /><ref name="2016 census"/>. U kurd muxolif guruhlari nazorati ostiga oʻtdi, biroq 1984-yil 1-yanvarda Eron armiyasi tomonidan qayta qoʻlga kiritildi. [[Islom inqilobi gvardiyasi korpusi]]ga koʻra, Boʻkon Erondagi kurdlarning oxirgi qoʻlga kiritilgan shahri boʻlgan<ref>{{Cite web|date=September 16, 2015|title=Fars News Agency : بازسازی تمام عملیات‌‌های دفاع مقدس‌/ نقش خراسانی‌ها ‌در آزادسازی بوکان‌|url=http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13910701001266|archive-url=https://web.archive.org/web/20150916062004/http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13910701001266|archive-date=2015-09-16}}</ref>. 1988-yil 15-aprelda Boʻkon [[Iroq]] havo kuchlari tomonidan bombardimon qilindi, buning natijasida 19 kishi halok boʻldi, 160 kishi yaralandi<ref>{{Cite web|date=April 10, 2016|title=برگزاری جلسه هماهنگی به منظور یادواره شهدای بمباران شهدای بوکان|url=http://ziryan.ir/NewsDetail.aspx?itemid=13653|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410021425/http://ziryan.ir/NewsDetail.aspx?itemid=13653|archive-date=2016-04-10}}</ref>.

== Tarixiy joylari ==
=== Sardor qasri ===
Fors taqvimi boʻyicha 1247-yilda Sardasht viloyatidan boʻlgan Sardor Azizxon Mukri Boʻkonning katta suv ombori yonida qasr qurdirdi va bu qasr hozir ham uning asoschisi Sardor Azizxon qasri nomi bilan ataladi. Qasrning diametri 50x60 metr, balandligi 13 metr boʻlgan tepalik ustiga qurilgan boʻlib, uning asosiy qurilish materiali 20x20 sm oʻlchamdagi gʻisht, gil ohak va yogʻochlardan iborat. Qasrning oʻlchami 25x30 metr boʻlib, balandligi 2 metr va diametri 1 metr boʻlgan 9 qavatli ustunlar ustiga oʻrnatilgan 6 ta gulxandan iborat.

1325-1351 (hijriy) yillarda qasr politsiya qarorgohi, pochta boʻlimi va maktabga aylantirildi va nihoyat hijriy 1361-yilda butunlay vayron boʻldi va uning oʻrniga Basidj (mobilizatsiya) stansiyasi sifatida foydalanilgan yangi bino qurildi.

== Sporti ==
[[Futbol]] shahardagi eng mashhur sport turi. 2000-yildan buyon Boʻkon „Sardar Bukan F. C.“ professional klubiga mezbonlik qiladi. Eron 2-ligasida oʻynaydigan (uchinchi daraja). 2017-yilda Sardor Bukan boʻkonliklar tomonidan qoʻllab-quvvatlangani bilan butun mamlakat boʻylab shuhrat qozondi<ref>{{Cite web|url=http://kanipress.ir/index.aspx?siteid=12&fkeyid=&siteid=12&pageid=504&newsview=228471|title=پایگاه خبری تحلیلی کانی پرس - اخبار > وضعیت مالی تیم سردار بوکان نامعلوم است|date=September 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915090543/http://kanipress.ir/index.aspx?siteid=12&fkeyid=&siteid=12&pageid=504&newsview=228471|archive-date=2015-09-15}}</ref>.

== Mashhur kishilari ==
* Sardor Azizxon Mukri
* Faiq Elxoniyzoda
* [[Hasan Zirak]]
* Misbaholdiwan Adab
* Darbadar Haqiqiy
* Sodiq Sharafkandiy
* Abdurahmon Sharafkandiy
* Jamoliy Serqat
* Qodir Abdullazoda
{{Portal|Eron}}
{{clear}}

== Eslatmalar ==
{{notelist}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://antiquity.ac.uk/projgall/hassanzadeh/index.html Boʻkonning Mannaeanli sirlangan gʻishtlari] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110628175706/http://antiquity.ac.uk/projgall/hassanzadeh/index.html |date=2011-06-28 }}

{{Authority control}}

[[Turkum:Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni shaharlari]]
[[Turkum:Boʻkon shahristoni aholi punktlari]]
[[Turkum:Eron Kurdistoni]]
[[Turkum:Gʻarbiy Ozarbayjon ustonidagi kurd manzilgohlari]]