Bobotogʻ sahifasining manbasini koʻrish

{{Togʻ bilgiqutisi|nomi=Bobotogʻ|Choʻqqisi=Zarkosa|Balandligi=2290 metr|Uzunligi=125 km|Eni=30-40 km|Joylashuvi=[[Surxondaryo viloyati]] sharqi|tasvir=Bobotog'.jpg|caption=Bobotogʻ tasviri}}
'''Bobotogʻ''' — [[Surxondaryo viloyati]]ning sharqida joylashgan togʻ tizmasi. [[Oʻzbekiston]] va [[Tojikiston]] Respublikalari chegarasida, [[Surxondaryo (daryo)|Surxondaryo]] va [[Kofarnihon]] daryolari oraligʻida shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon [[Amudaryo]] sohiligacha choʻzilgan. Uzunligi qariyb 125 km, eni 30-40 km ga yetadi.
== Choʻqqilari ==
Bu togʻ Surxondaryo geografik okrugining sharqida joylashgan boʻlib, ancha yemirilib, pasayib qolgan.
Eng baland choʻqqisi — [[Zarkosa|(Zarkosa)]]  Zarkosa cho‘qqisi boʻlib, balandligi 2290 m ni tashkil etadi. Bobotog‘ning dengiz sathidan oʻrtacha balandligi 1200-1500 metrga teng. Bobotogʻ okrugi relyefi Hisor-zarafshon okrugi relyefidan tubdan farq qiladi<ref>{{veb manbasi |title=BOBOTOG` OKRUGI |url=https://fayllar.org/buxoro-davlat-universiteti-ozbekiston-tabiiy-geografiyasi-fani.html?page=20 |accessdate=08-2023 |arxivsana=2023-08-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230806141857/https://fayllar.org/buxoro-davlat-universiteti-ozbekiston-tabiiy-geografiyasi-fani.html?page=20 }}</ref>.

Asosan [[paleogen]] va [[Yura sistemasi|yura davri]] [[ohaktoshlar]]i, [[gil]], [[alevrolit]], [[qumtosh]]lardan tarkib topgan. Bobotogʻning sharqiy yon bagʻri tik va ensiz, togʻ oldi tekisliklari Kofarnihon daryosi terrasalarida joylashgan. Gʻarbiy yon bagʻri ancha yotiq va keng boʻlib, asosiy qismi past [[togʻlar]] va bo‘z tuproqli unumdor keng yaylovlardan iborat. Bobotogʻning g‘arbiy yon bagʻirlari koʻplab [[Quruq sonlar|quruq soylar]] bilan parchalangan. Yog‘ingarchilik paytlarida bu soylardan sel kelib Surxon daryosiga quyiladi.  Bu yerda [[karst]] qattiq tog‘jinsi keng tarqalgan. Mazkur hududdagi togʻlar orasida botiqlar mavjud, ular neogen va antropogen davri yotqiziqlari bilan toʻlgan<ref>{{veb manbasi |title=Surxondaryo tabiiy geografik okrugi |url=http://geografiya.uz/ozbekiston-tabiiy-geografiyasi/11611-surxondaryo-tabiiy-geografik-okrugi.html |website=geografiya.uz |accessdate=08-2023 |arxivsana=2023-08-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230806130159/http://geografiya.uz/ozbekiston-tabiiy-geografiyasi/11611-surxondaryo-tabiiy-geografik-okrugi.html }}</ref>.

== Iqlimi ==
Iqlimi quruq va keskin kontinental. Oʻrtacha yillik havo harorati togʻ etaklarida 16° darajani, oʻrtacha balandliklarda 8—10° darajani tashkil etadi.
== Yogʻin miqdori ==
Yillik yogʻin miqdori 170 mm dan 350-400 mm gacha yetishi mumkin.

== Tabiati ==
[[File:Bobotog' tasviri.jpg|thumb|Bobotogʻ koʻrinishi]]
=== Tuprogʻi ===
Togʻ yon bagʻirlarida buloqlar, qish va bahorda toʻlib oqib, yozda qurib qoladigan soylar bor. Boʻz va jigarrang togʻ tuproqlarida xilma-xil [[Efemerlar|efemer]], efemeroid oʻsimliklar oʻsadi. Bobotogʻda lyoss jinslaridan tarkib topgan 600 metrdan pastdagi hududlarda och [[Sur tuproqlar|boʻz tuproqlar]] va lyoss qavati yuvilib ketgan rayonda toshloq shagʻal boʻz tuproqlar tarqalgan.

Dengiz sathidan 600-900 metr balandlikda qumloq va qumloq jinsli hududlarda esa oddiy boʻz tuproq uchraydi. 900 metrdan yuqoriroqdagi joylar esa asosan toshloq yer boʻlib, bu hududda kserofit butalar oʻsadi. Ularning ostida karbonatli jigarrang tuproqlar mavjud.

=== Oʻsimlik dunyosi ===
Dengiz sathidan 800-900 m balandliklarda [[naʼmatak]], [[zirk]], [[bodom]] va [[pista]]zorlar uchraydi. Undan baland joylarida ([[Besharcha togʻi|Besharcha]], Zarkosa togʻlari) archazorlar bor. Shuningdek, zarang, qizilquloq, mingbosh, tikanli buta, itburun oʻsimliklarini ham uchratish mumkin.

[[2021-yil]]da Bobotogʻ [[oʻrmon]] xoʻjalik hududidagi oʻsimliklarga 272 million soʻmlik ziyon yetkazilgan. Maʼlum qilinishicha, oʻrmon xoʻjaligining Hazratbobo oʻrmon boʻlimi 7-kvartalida 1812 tup, 3-kvartalida 40 tup kovrak oʻsimligining ildizi kesib shirasi olingan. Bu holat oʻsimlik populyatsiyasiga jiddiy zarar yetkazgan. Shu bilan birgalikda, Oʻzbekiston Respublikasi „Oʻsimlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish toʻgʻrisida“gi qonunning 36-moddasi talablari ham buzilgan<ref>{{yangiliklar manbasi |title=Surxondaryodagi Bobotog‘ davlat o‘rmon xo‘jaligi hududida o‘simlik dunyosiga 272 million so‘m zarar yetkazilgan |url=https://kun.uz/uz/43025902 |accessdate=08-2023 |agency=kun.uz |date=30-06-2021}}</ref>.

=== Hayvonot dunyosi ===
Bobotogʻ togʻlarining hayvonot dunyosi juda xilma-xil hisoblanadi. Bu yerda Respublika hududining boshqa yerlarida uchramaydigan koʻplab endemik hayvon turlari maavjud. Bu hududdagi togʻ etaklarida va qirlarda [[sirtlon]], togʻoldi oʻrmonlarda [[silovsin]], Buxoro togʻ qoʻylari, [[toshsuvsar]], [[jayra]], [[boʻrsiq]], [[kobra]] iloni, qushlardan [[burgut]], [[qora tasqara]], [[lochin]], [[kaklik]] va chil kaklik, [[qumoy]], qora [[tasqara]], [[boltayutar]] singari jonivorlar koʻplab topiladi. Shuningdek, mahalliy aholining soʻzlariga koʻra bu yerda qoplonlar ham uchrab turadi.
Bobotogʻ Oʻzbekistonning yovvoyi togʻ echkilari yashaydigan rayonlaridan biri hisoblanadi<ref>{{veb manbasi |title=Bobotog‘ tog‘larining noyob tabiatini o‘rganish bo‘yicha ekspeditsiya uyushtirildi |url=https://eco.gov.uz/en/site/news?id=1108 |website=eco.gov.uz |accessdate=08-2023 |arxivsana=2023-08-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230806125544/https://eco.gov.uz/en/site/news?id=1108 }}</ref>.

Oʻzbekiston hududida kobralar faqatgina Bobotogʻda, [[Hisor tizmasi]] togʻlarida va Surxondaryo vodiysida koʻproq uchraydi. Bobotogʻda zaharli ilonlar juda koʻp. Jumladan, bu yerda charxilonni ham uchratish mumkin. Mazkur ilon shu hudud uchun endemik hisoblanadi<ref>{{yangiliklar manbasi |title=FVV O‘zbekistonda tarqalgan zaharli ilonlar haqida ma'lumot berdi |url=https://kun.uz/uz/news/2017/07/01/fvv-uzbekistonda-tarkalgan-zaarli-ilonlar-akida-malumot-berdi |accessdate=08-2023 |agency=kun.uz |date=01-07-2017}}</ref>.

=== Chorvachilik va dehqonchilik ===
Togʻ oldilari mol boqiladigan yaylov yastanib yotadi. [[Qumqoʻrgʻon tumani]]ning „Oqqopchigʻay“ jamoa xoʻjaligida dunyoga mashhur sur qorakoʻl terisi olinadigan qorakoʻl qoʻylari boqiladi. Tokchilik xoʻjaliklari ham tashkil qilingan. Bobotogʻning Kofarnihon vodiysida sugʻoriladigan dehqonchilik rivojlangan. Bobotogʻda inson xoʻjalik faoliyati taʼsirida eroziya, yaylov degressiyasi (yemirilishi) keng tarqalgan. Alohida muhofaza qilinishi zarur boʻlgan landshaftlar miqdori serob{{OʻzME-B}}.

== Yana qarang ==
* [[Hisor]] togʻ tizmasi
== Adabiyotlar ==
* {{OʻzME manba|maqola=[[Bobotogʻ]]|jild=2}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Tojikiston togʻ tizmalari]]
[[Turkum:Oʻrta Osiyo]]
[[Turkum:Surxondaryo togʻlari]]
[[Turkum:Hisor togʻ tizmasi]]