Qorachoy-bolqor tili: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Til | |||
|nom = Qorachoy-Bolqor tili | |||
|milliy nom = къарачай-малкъар тил, | |||
|mamlakatlar = {{flagcountry|Russia}} | |||
|biluvchilar = 305 364 Rossiyada 2010-yilgi sanoq<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Perepis-2010]</ref>) | |||
|tartiblovchi tashkilot = | |||
|oʻrni = | |||
|yozuv = [[Kirill alifbosi|kirill]] | |||
|rasmiy = {{flagcountry|Kabardino-Balkaria}} <br />{{flagcountry|Karachay-Cherkessia}} | |||
|turkum = [[Yevroosiyo tillari]] | |||
|til oilasi = [[Oltoy tillari]] | |||
: [[Turkiy tillar|Turkiy tarmoq]] | |||
:: [[Qipchoq tillari|Qipchoq guruhi]] | |||
|iso1= | |||
|iso2=krc | |||
|iso3=krc | |||
|sil= | |||
|lc2= | |||
|lc3= | |||
|turkumlanishi = Turkumlanishi | |||
|til_kodlari = Til kodlari | |||
|xarita=Turkic-speaking peoples of Karachay-Cherkess Republic and Kabardino-Balkar Republic.jpg}} | |||
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --> | |||
'''Qorachoy-bolqor tili''' - turkiy tillarning qipchoq guruxiga mansub til; asosan, Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkasiya Respublikasi, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Turkiya, Suriya, AQShda yashovchi qorachoylarning hamda Rossiya Federatsiyasining Kabarda-Balkariya Respublikasi va unga qoʻshni hududlarda yashovchi bolqorlarning tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 235 ming (qora-choylar 150 ming, bolqorlar 85 ming) kishidan ortiq (<nowiki>XX</nowiki> asr oxirlari). | |||
Q.-b.t., asosan, fonetik, qisman leksik-morfologik tafovutlarga ega boʻlgan 2 ta: "ch" lovchi - "j" lovchi (qorachoy) va "s" lovchi — "z" lovchi (bolqor yoki molqor) lahjalariga boʻlinadi. Mas, quchuk > kutsuk, bichaq > bitsaq (pichoq), juz > zuz (yuz), jil > zil (yil) va boshqa Q.-b.t.ning uziga xosligi sifatida yana baʼzan soʻz boshidagi "y" undoshining tushib qolishi (yaxshi > axshi, Yaxya — Axya), dona va tartib sonlar hosil qilishning alohida usuli (bir on — oʻn, eki on — yigirma yuch on — oʻttiz; bir jiyirma — yigirma, yeki jiyirma — qirq, yuch jiyirma — oltmish) kabilarni koʻrsa-tish mumkin. Leksikasida rus, osetin. adigey tillaridan oʻmashgan soʻzlar mavjud. | |||
Oʻtgan asrning 20-yillarida "ch" lovchi lahja asosida adabiy Q.-b.t. shakllandi. Yozuvi 1924—26 yillarda arab grafikasi, 1926—37 yillarda lotin grafikasi, shundan keyin rus grafikasi asosida shakllantirilgan. | |||
== Adabiyot == | |||
* Baskakov NA.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Aliyev U. B., Sintaksis karachevo-balkarskoyu yazika, M., 1973; Problemm semantiki i stilistiki karachevo-balkarskogo yazmka, Nalchik, 1987. | |||
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --> | |||
'''Qorachoy-Bolqor tili''' — [[qorachoylar]] bilan [[bolqorlar]]ning gaplashuvchi tili. Uning ikki dialekti bor, ularning ajralishi — qorachoylar {{IPA|/tʃ/}} va {{IPA|/ʒ/}}, bolqorlar esa {{IPA|/ts/}} va {{IPA|/z/}} degan ikki tovushni qoʻllanadi. [[Turkiy tillar]]ining qipchoq guruhiga kiradi. Asosan [[Rossiya]]ning Qorachoy-Cherkes va Kabardin-bolqor respublikalarida keng tus olgan. Shu ikki respublikada davlat tili boʻlib hisoblanadi. [[Rossiya]]da 303 ming kishi gaplashadi (2002-yilgi sanoq). Alifbosi 1920—24 yillarda [[arab alifbosi]], 1924—36 yillarda [[lotin alifbosi]], 1936-yildan buyon — [[kirill alifbosi]]ga asoslangan<ref name="ReferenceA">Voprosi sovershenstvovaniya alfavitov tyurkskix yazikov SSSR. M., 1972</ref>. | |||
== Alifbosi == | |||
===Hozirgi qorachoy-bolqor alifbosi=== | |||
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.3em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | |||
|- | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | |||
|- | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Нг нг | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | |||
|- | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ | |||
|- | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | |||
|} | |||
===lotin alifbosi=== | |||
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.3em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | |||
|- | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ğ ğ | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I ı | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | İ i | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | |||
|- | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ñ ñ | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | |||
|- | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | W w | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | |||
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | |||
|} | |||
==Sonlar== | |||
{| class="wikitable" | |||
|- align=center | |||
| 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 | |||
|- | |||
| ноль (nol) || бир (bir) || эки (eki) || юч (üç) || тёрт (tört) || беш (beş) || алты (altı) || джети (ceti) || сегиз (segiz) || тогъуз (toğuz) || он (on) | |||
|} | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{turkiy tillar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Qorachoy-bolqor tili | |
|---|---|
|
| |
| Milliy nomi | къарачай-малкъар тил, |
| Mamlakatlar |
|
| Rasmiylik holati |
|
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 305 364 Rossiyada 2010-yilgi sanoq[1]) |
| Turkumlanishi | |
| Turkum | Yevroosiyo tillari |
| Til oilasi | |
| Alifbosi | kirill |
| Til kodlari | |
| ISO 639-2 | krc |
| ISO 639-3 | krc |
Qorachoy-bolqor tili - turkiy tillarning qipchoq guruxiga mansub til; asosan, Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkasiya Respublikasi, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Turkiya, Suriya, AQShda yashovchi qorachoylarning hamda Rossiya Federatsiyasining Kabarda-Balkariya Respublikasi va unga qoʻshni hududlarda yashovchi bolqorlarning tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 235 ming (qora-choylar 150 ming, bolqorlar 85 ming) kishidan ortiq (XX asr oxirlari).
Q.-b.t., asosan, fonetik, qisman leksik-morfologik tafovutlarga ega boʻlgan 2 ta: "ch" lovchi - "j" lovchi (qorachoy) va "s" lovchi — "z" lovchi (bolqor yoki molqor) lahjalariga boʻlinadi. Mas, quchuk > kutsuk, bichaq > bitsaq (pichoq), juz > zuz (yuz), jil > zil (yil) va boshqa Q.-b.t.ning uziga xosligi sifatida yana baʼzan soʻz boshidagi "y" undoshining tushib qolishi (yaxshi > axshi, Yaxya — Axya), dona va tartib sonlar hosil qilishning alohida usuli (bir on — oʻn, eki on — yigirma yuch on — oʻttiz; bir jiyirma — yigirma, yeki jiyirma — qirq, yuch jiyirma — oltmish) kabilarni koʻrsa-tish mumkin. Leksikasida rus, osetin. adigey tillaridan oʻmashgan soʻzlar mavjud.
Oʻtgan asrning 20-yillarida "ch" lovchi lahja asosida adabiy Q.-b.t. shakllandi. Yozuvi 1924—26 yillarda arab grafikasi, 1926—37 yillarda lotin grafikasi, shundan keyin rus grafikasi asosida shakllantirilgan.
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Baskakov NA.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Aliyev U. B., Sintaksis karachevo-balkarskoyu yazika, M., 1973; Problemm semantiki i stilistiki karachevo-balkarskogo yazmka, Nalchik, 1987.
Qorachoy-Bolqor tili — qorachoylar bilan bolqorlarning gaplashuvchi tili. Uning ikki dialekti bor, ularning ajralishi — qorachoylar /tʃ/ va /ʒ/, bolqorlar esa /ts/ va /z/ degan ikki tovushni qoʻllanadi. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Asosan Rossiyaning Qorachoy-Cherkes va Kabardin-bolqor respublikalarida keng tus olgan. Shu ikki respublikada davlat tili boʻlib hisoblanadi. Rossiyada 303 ming kishi gaplashadi (2002-yilgi sanoq). Alifbosi 1920—24 yillarda arab alifbosi, 1924—36 yillarda lotin alifbosi, 1936-yildan buyon — kirill alifbosiga asoslangan[2].
Alifbosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Hozirgi qorachoy-bolqor alifbosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| А а | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Д д | Дж дж | Е е |
| Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Л л |
| М м | Н н | Нг нг | О о | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | ъ |
| Ы ы | ь | Э э | Ю ю | Я я |
lotin alifbosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö | P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | W w | Y y | Z z |
Sonlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| ноль (nol) | бир (bir) | эки (eki) | юч (üç) | тёрт (tört) | беш (beş) | алты (altı) | джети (ceti) | сегиз (segiz) | тогъуз (toğuz) | он (on) |
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Perepis-2010
- ↑ Voprosi sovershenstvovaniya alfavitov tyurkskix yazikov SSSR. M., 1972
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |