Botagay
Бўтағай мақбараси (шунингдек Бйтиғай, Татагай ва бошқалар; қозоқча: Ботағай кесенесі) Қозоғистоннинг Оқмўла вилояти Қўрғалжин туманидаги ХИ-ХИИ-асрларга оид меъморий ёдгорлик. Нура дарёсининг чап қирғоғида, Қўрғалжин кўлига қўшилиш жойидан 30 км узоқликда, Қўрғалжин қишлоғидан 1 км шимоли-шарқда жойлашган.
| Харита |
|---|
Исм
Бўтағай мақбараси номининг Батўғай, Бўтақай, Бўтақай, Татақай, Татақай, Тотўғай каби турли талқинлари бор. Маҳаллий аҳоли Бйтигай деб талаффуз қилади (қозоқча: Бытығай). Бўтағай ҳақида 1974-йилнинг ёзида Қўрғалжин қишлоғида яшовчи Эрмек Нурпеисов (1937-1995) сўзларидан ёзиб олинган ривоят бор. Афсонага кўра, қадимда бу ерда моҳир қурувчи, дев Бйтигай яшаган. У камбағал бўлган ва фақат ўз ҳунари билан яшаб ўтди. Бйтигай шундай кучга эга эдики, қўлтиғига икки дўнг тутиб Нура дарёсидан сакраб ўта оларди. Бир хон тириклигида ўзи учун мақбара қуришга қарор қилиб, Бйтигай бу ишга таклиф қилади. Бйтигай дарҳол қурилишга киришади ва тез орада нафис безатилган мақбарани яратади. Мазор шунчалик катта эдики, унинг сояси бинодан 1 км узоқликда оқиб ўтадиган дарёга етиб борарди. Хон эса устани маҳорати учун севиб қолди.
Мақбара қурилгандан сўнг, Бйтигай дарё бўйлаб кўприк қурдирди, у ҳозирги Бйтигай ўтиш жойи деб аталади (қозоқча: Бытығай өткелі). Кўприк қурилиши пайтида бахциз ҳодиса юз берди, тўсинлардан бири қулаб тушди ва уста ҳалок бўлди. Хон қайғуга ботиб, хотири абадий сақланиб қолиши учун устани ўзи учун қурдирган мақбарага дафн этишга қарор қилди.
Ёдгорликнинг тавсифи
Гумбазнинг тузилиши 10,67×8,53 м, баландлиги 10,67 м (Алексей Шахматов сўзларига кўра) ёки 9,24 м (Ч. Валихонов сўзларига кўра) тўртбурчакли иншоот. Материал: куйган ғишт. 1 м баландликдаги саккиз бурчакли барабан устида диаметри 7 м, баландлиги 3,5 м бўлган гумбаз ўрнатилган. Мақбаранинг асосий фасади ва ички деворлари кубик нақшлар билан безатилган. Мақбара атрофи ғишт билан қопланган.
Тадқиқот ва сақлаш
Бу ҳақда биринчи марта 1762-йилда Пётр Ричков тилга олиб, некропол харобаларини шаҳар қолдиқлари, вайрон бўла бошлаган мақбарани эса шаҳар масжиди деб адашган: Андоза:Цитата 19-асрдан бошлаб у Қозоғистоннинг чўл ҳудудларини ўрганган турли тадқиқотчилар, шу жумладан 1815-йилда Георгий Генс экспедицияси томонидан бир неча бор текширилган. 1816-йилда Иван Шангин экспедицияси томонидан мақбаранинг биринчи қисқача тавсифи. 1831-йилда Алексей Шахматов томонидан ўрганилган. Ч. Валихонов, С. Б. Броневский, Н. И. Красовский, Алексей Левшин (1832), Иосиф Кастанер (1910) асарларида ҳам қайд этилган.
1949-йилда мақбарани Қозоғистон ССР Фанлар академиясининг Марказий Қозоғистон археологик экспедицияси Алкей Марғулон бошчилигида ўрганиб чиқди, у Татигай (Тотўғай, Ботагай) шаҳрини йирик тепаликлардан бирининг ўрнида маҳаллийлаштирди. Нура дарёсининг чап қирғоғи, уни Каталония харитасида(1375) Нура дарёсининг қуйи оқимида кўрсатилган Ахсикет шаҳри билан аниқлаган.