Botay madaniyati sahifasining manbasini koʻrish

{{coord|53.303|67.645|type:city|display=title}}

'''Botay madaniyati''' — miloddan avvalgi [[Arxeologik madaniyat|arxeologik madaniyat]] (miloddan avvalgi taxminiy 3700–3100-yillar)<ref name="MairHickman">{{cite book |last1=Mair |first1=Victor H. |author-link1=Victor H. Mair |last2=Hickman |first2=Jane |date=8 September 2014 |title=Reconfiguring the Silk Road: New Research on East-West Exchange in Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=mflvBAAAQBAJ |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |page=15 |isbn=978-1-934536-69-8 |access-date=13 June 2015}}</ref> boʻlib, [[Markaziy Osiyo|shimoliy Markaziy Osiyo]] hududida joylashgan. U bugungi shimoliy Qozogʻistondagi [[Botay]] qishlogʻi nomi bilan atalgan. Botay madaniyatining yana ikki yirik manzili bor: [[Krasniy Yar]] va [[Vasilkovka]]<ref name="Olsen-2006">{{Cite book|last1=Olsen |first1=Sandra  |last2=Bradley |first2=Bruce |last3=Maki |first3=David |last4=Outram |first4=Alan |year=2006 |chapter=Community organisation among Copper Age sedentary horse pastoralists of Kazakhstan |editor-last1=Peterson |editor-first1=D. L. L.M. |editor-last2=Popova |editor-first2=L. M. |editor-last3=Smith |editor-first3=A. T. |title=Beyond the Steppe and the Sown: proceedings of the 2002 University of Chicago Conference on Eurasian Archaeology |series=Colloquia Pontica #13 |location=Leiden |publisher=Brill |pages=89–111 |isbn=978-90-04-14610-5 |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/31517383/Peterson_et_al__eds__-_Beyond_the_Steppe_and_the_Sown___Proc_(1)-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1659203849&Signature=a8rAoWL~sZN6HoFmMpRY8PwcJPdE8N1T5A~NCJOaQgZaPTd304NvwQZAY8e6oc3F-RkKCBLcyCeqzve-caETlZKGST2LY0chpJ9LcAsRo1C4TJaS0gu1HF3eHShoHtfZOJIkZmr1wk2Tv8uLU8KTd6sRJPa8xRoqk1NZnJTm9cPgGGE~-BpmVOXHxzUWzu~Bg4cN1zpuckPbgbnITesB3wremTN7mBwjXWwrWJkSR9GEcrYPiRRTLP2NubHzOKsuEajhEkLmPFW8CUasPH8jkRBxKFRA~rpzm~RK4QxMAItT8HOYW~LrMCcH33sMY~cKZnJQOSDugOCdXF61H0BNNg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=114}}</ref>.

Botay manzili [[Ishim]] daryosining irmogʻi boʻlgan [[Imanburliq]] boʻyida joylashgan. Bu yerda kamida 153 ta uy aniqlangan. Manzilgohning bir qismi daryo eroziyasi (hali ham davom etmoqda) va oʻrmonzor hududlarini oʻzgartirish ishlari natijasida vayron boʻlgan.

== Arxeologiya ==
Botay madaniyati turli hayvonlarni ovlashga asoslangan [[koʻchmanchi]] [[Ovchilar va terimchilar|ovchi-yigʻuvchi]] turmush tarzidan, asosan [[Qazi|ot goʻshti]]ga tayangan [[Gipodinamiya|oʻtroq turmush]] tarziga oʻtish jarayonida shakllangan.
Botaylarning manzillari yer uylaridan iborat boʻlib, nisbatan yirik va doimiy yashash joylari boʻlgan; eng kattasi — Botaydagi tipik manzil boʻlib, 160 tadan ortiq uylarni oʻz ichiga olgan. Botay madaniyati aholisi ot boqishning eng qadimiy dalillari bilan bogʻlanadi. Botay manzili ichida va atrofiga juda koʻp ot suyaklari, otxonaga oʻxshash inshootlar, shuningdek katta miqdorda ot axlati topilgan; bu Botay aholisi otlarni boqqan yoki hatto ularni xonakilashtirganini koʻrsatadi. Arxeologik maʼlumotlar Botaylar oʻtroq chorvadorlar boʻlganini va itlarni ham xonakilashtirganini koʻrsatadi<ref name=Olsen>{{Cite web|last=Olsen|first=Sandra |date=27 June 2014 |title=The Early Horse Herders of Botai|url=https://biodiversity.ku.edu/archaeology/research/early-horse-herders|url-status=live|access-date=16 September 2021|website=KU Biodiversity Institute & Natural History Museum|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501205353/https://biodiversity.ku.edu/archaeology/research/early-horse-herders |archive-date=1 May 2015}}</ref>.

{{Multiple image|perrow=2|total_width=500|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| image1   =Историческое поселение Ботай.jpg
| caption1 = 1980-yilda kashf qilingan qadimgi Botay manzilgohi.
| image2   = Illustration-2.png
| caption2 = Botay uy-joyi 3D rekonstruksiyasi
}}
Qator tadqiqotchilar otlar xonakilashtirilgani Botaylar tomonidan aynan shu yerda roʻy berganini taʼkidlaydilar<ref name=Science5919_06032009>{{cite journal |last1=Outram |first1=Alan K. |last2=Stear |first2=Natalie A. |last3=Bendrey |first3=Robin |last4=Olsen |first4=Sandra |last5=Kasparov |first5=Alexei |last6=Zaibert |first6=Victor |last7=Thorpe |first7=Nick |last8=Evershed |first8=Richard P. |display-authors=1 |date=6 March 2009 |title=The Earliest Horse Harnessing and Milking |journal=Science |volume=323 |issue=5919 |pages=1332–35 |doi=10.1126/science.1168594 |issn=0036-8075 |pmid=19265018 |bibcode=2009Sci...323.1332O|s2cid=5126719 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1168594 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Outram |first=A.K. |date=1 April 2014 |editor1-last=Cummings |editor1-first=Vicki |editor2-last=Jordan |editor2-first=Peter |editor3-last=Zvelebil |editor3-first=Marek |title=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers |publisher=Oxford University Press |pages=749–66 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199551224.001.0001 |isbn=978-0-19-955122-4 }}</ref>{{R|Science5919_06032009}}<ref>{{Cite book |last=Zaibert |first=V. F. |title=Botaiskaya Kultura |date=2009}}</ref><ref name=AnthonyB_2011>{{cite journal |last1=Anthony |first1=David W. |last2=Brown |first2=Dorcas R. |title=The Secondary Products Revolution, Horse-Riding, and Mounted Warfare |journal=Journal of World Prehistory |volume=24 |issue=2/3 |date=2011 |pages=131–60 |doi=10.1007/s10963-011-9051-9 |jstor=41289965 |s2cid=39814042 }}</ref><ref>{{Cite book |title=Horses and Humans: The Evolution of Human-Equine Relationships |date=2006 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-1-84171-990-0 |editor-last=Olsen |editor-first=Sandra L. |location=Ann Arbor, MI |doi=10.30861/9781841719900 |editor-last2=Grant |editor-first2=Susan |editor-last3=Choyke |editor-first3=Alice M. |editor-last4=Bartosiewicz |editor-first4=László}}</ref>{{Sfnp|Gaunitz va boshq.|2018|loc=Supplementary Material pp. 2, 7-9,20-1}}{{Sfnp|Damgaard va boshq.|2018|loc=Supplementary Material p. 3}}.

Ilgari topilgan ot qoldiqlarining aksariyati kamon, oʻq va nayzalar bilan ovlangan yovvoyi tur — ''[[Equus ferus]]'' boʻlgan deb hisoblangan. Biroq 2009-yilda chop etilgan, qulun suti qolgan sopol idishlar va xonakilashtirilgandan keyingi naslchilik izlari koʻrinib turgan ot suyaklari haqidagi dalillar Botay madaniyati miloddan avvalgi taxminan 3500-yillarga kelib, uy otlarining yirik foydalanuvchisiga aylanganini ancha kuchliroq tasdiqladi; bu avvalgi ilmiy konsensusdan qariyb 1000 yil oldinroqdir. Botay otlari aslida [[Prjevalskiy oti]]larning asosiy ajdodlari boʻlgan va zamonaviy xonaki [[Ot (hayvon)|ot]]larga 2,7% genetik ulush qoʻshgan. Shunday qilib, zamonaviy otlar boshqa markazlarda ham xonakilashtirilgan boʻlishi mumkin{{Sfnp|Gaunitz va boshq.|2018|loc=Supplementary Material pp. 7-9,20-1}}.

[[File:Illustration of Botai house structure.png|thumb|Botay uyi tuzilishining tasviri.]]
Biroq, tish toshini (dental calculus) tahlil qilgan yaqin davrdagi tadqiqotlar Botay madaniyati odamlari sut mahsulotlarini isteʼmol qilmaganini koʻrsatadi. Bu topilma sopol idishlardagi hayvon yogʻlariga tayanib ilgari surilgan „otlar sogʻilgan“ haqidagi xulosalarni shubha ostiga qoʻyadi; bundan mustasno holat — sogʻish jarayoni, masalan, xonaki hayvonlarni qoʻlda parvarishlash kabi boshqa maqsadlarda qoʻllangan boʻlishi mumkin.{{R|Wilkin2021_629633}}

Damgaard va boshqa (2018) Botay otlari keng tarqalgan zamonaviy ot turi — ''[[Ot (hayvon)|Equus caballus]]''ning ajdodlari emasligini tasdiqladi, biroq ularning baribir xonakilashtirilganini yana bir bor taʼkidladilar. Botay otlarining jagʻ suyagida tish va suyak yeyilishi uch xil turi aniqlanib, jilov (yaʼni boʻyinbogʻ yoki jilov) yordamida boshqarilganini koʻrsatadi; shuningdek, ot qoldiqlarida TRPM1 moʻynaning rangi lokusi aniqlangan boʻlib, u leopardsimon dogʻli jun rangiga sabab boʻladi. Bu genning ikkita nusxasiga ega otlarda „turgʻun tungi koʻrlik“ kuzatiladi. Bunday hayvonlarning xira yorugʻlikda koʻra olmasligi keng dashtlarda yovvoyi sharoitda katta kamchilik boʻlib, leopardsimon dogʻli otlar odamlar tomonidan qadrlanib, himoya qilinmagan taqdirda populyatsiyada mustahkam oʻrnashib qolishi ehtimoli juda past{{Sfnp|Gaunitz va boshq.|2018|loc=Supplementary Material pp. 8-9}}. Moʻyna rangining oʻzgarishi xonakilashtirishning ilk belgilaridan biri boʻlib, bu hodisa ''E. caballus''da ham xonakilashtirish bilan bogʻlangan<ref>{{Cite journal |last1=Ludwig |first1=Arne |last2=Pruvost |first2=Melanie |last3=Reissmann |first3=Monika |last4=Benecke |first4=Norbert |last5=Brockmann |first5=Gudrun A |last6=Castaños |first6=Pedro |last7=Cieslak |first7=Michael |last8=Lippold |first8=Sebastian |last9=Llorente |first9=Laura |last10=Malaspinas |first10=Anna-Sapfo |last11=Slatkin |first11=Montgomery |last12=Hofreiter |first12=Michael |date=2009-04-24 |title=Coat Color Variation at the Beginning of Horse Domestication |journal=Science |language=en |volume=324 |issue=5926 |page=485 |doi=10.1126/science.1172750 |pmid=19390039 |pmc=5102060 |bibcode=2009Sci...324..485L }}</ref>.

Botay madaniyati boshqa Yevroosiyo dashtlaridagi [[Eneolit|mis davri]] va [[Jez davri|ilk bronza davri]] metallga ishlov berish madaniyatlari bilan zamondosh boʻlsa-da, Botay manzillarida [[Metallurgiya|metallurgiya]] izlari aniqlanmagan. Asboblar tosh va ot suyaklaridan yasalgan; tosh qurollarida esa avvalgi koʻchmanchi ovchi madaniyatlarga xos mikrolitlardan yirikroq [[bifas]]larga oʻtish kuzatiladi{{R|AnthonyB_2011}}. Madaniyat sopollari sodda shaklli boʻlib, namunalarining aksariyati kulrang rangda va sirlanmagan. Bezaklari geometriyaga asoslangan: shtrixlangan uchburchaklar va romblar, shuningdek, zinapoya naqshlari uchraydi. Nuqtali naqshlar va doiralar ham bezak sifatida qoʻllangan<ref>{{cite web |url=http://www.carnegiemnh.org/anthro/olsen-botai4.html |title=Carnegie Museum of Natural History: Sandra Olsen |publisher=Carnegiemnh.org |access-date=27 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128025518/http://www.carnegiemnh.org/anthro/olsen-botai4.html |archive-date=28 January 2012 }}</ref>.

== Manbalar ==
{{reflist|25em|refs=
<ref name=Wilkin2021_629633>{{cite journal |last=Wilkin |first=Shevan |display-authors=etal |date=2021 |title=Dairying enabled Early Bronze Age Yamnaya steppe expansions |journal=Nature |volume=598 |issue=7882 |pages=629–633 |doi=10.1038/s41586-021-03798-4 |pmid=34526723 |pmc=8550948 |bibcode=2021Natur.598..629W |url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-03798-4.pdf?pdf=button%20sticky  }}</ref>
}}

== Adabiyotlar ==
* {{cite journal |last1=Jeong |first1=Choongwon |last2=Wang |first2=Ke |last3=Wilkin |first3=Shevan |title=A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe |journal=Cell |date=12 November 2020 |volume=183 |issue=4 |pages=890–904, Figure 1 A, B, C |doi=10.1016/j.cell.2020.10.015 |pmid=33157037 |pmc=7664836 |issn=0092-8674}}
* {{Cite journal |last1=Damgaard |first1=Peter de Barros |display-authors=etal |date=9 May 2018 |title=The first horse herders and the impact of early Bronze Age steppe expansions into Asia - Supplementary Material |journal=Science |volume=360 |issue=6396 |doi=10.1126/science.aar7711 |pmid=29743352 |pmc=6748862 |ref=CITEREFDamgaard et al.2018 |url=https://www.science.org/doi/suppl/10.1126/science.aar7711/suppl_file/aar7711_de_barros_damgaard_sm.pdf }}
* {{Cite journal |last1=Gaunitz |first1=A. |display-authors=etal |date=22 February 2018 |title=Ancient genomes revisit the ancestry of domestic and Przewalski's horses |journal=Science |volume=360 |issue=6384 |pages=111–114 |doi=10.1126/science.aao3297 |pmid=29472442 |bibcode=2018Sci...360..111G |hdl=10871/31710 |s2cid=3491575 |ref=CITEREFGaunitz et al.2018 |url=https://www.science.org/doi/suppl/10.1126/science.aao3297/suppl_file/aao3297_gaunitz_sm.pdf }}

== Havolalar ==
* {{cite web |url=https://www.andrew.cmu.edu/course/60-427/amanda/discovery.htm |title=Botai discovery announcement |publisher=Carnegie Mellon University}}


{{Tashqi_havolalar}}

{{DEFAULTSORT:Botay madaniyati}}

[[Turkum:Qozogʻiston tarixi]]
[[Turkum:Tarixiy madaniyatlar]]