Botay madaniyati
53°18′11″Н 67°38′42″Э / 53.303°Н 67.645°Э
Ботай маданияти — милоддан аввалги археологик маданият (милоддан аввалги тахминий 3700–3100-йиллар)[1] бўлиб, шимолий Марказий Осиё ҳудудида жойлашган. У бугунги шимолий Қозоғистондаги Ботай қишлоғи номи билан аталган. Ботай маданиятининг яна икки йирик манзили бор: Красний Яр ва Василковка[2].
Ботай манзили Ишим дарёсининг ирмоғи бўлган Иманбурлиқ бўйида жойлашган. Бу ерда камида 153 та уй аниқланган. Манзилгоҳнинг бир қисми дарё эрозияси (ҳали ҳам давом этмоқда) ва ўрмонзор ҳудудларини ўзгартириш ишлари натижасида вайрон бўлган.
Археология
Ботай маданияти турли ҳайвонларни овлашга асосланган кўчманчи овчи-йиғувчи турмуш тарзидан, асосан от гўштига таянган ўтроқ турмуш тарзига ўтиш жараёнида шаклланган. Ботайларнинг манзиллари ер уйларидан иборат бўлиб, нисбатан йирик ва доимий яшаш жойлари бўлган; энг каттаси — Ботайдаги типик манзил бўлиб, 160 тадан ортиқ уйларни ўз ичига олган. Ботай маданияти аҳолиси от боқишнинг энг қадимий далиллари билан боғланади. Ботай манзили ичида ва атрофига жуда кўп от суяклари, отхонага ўхшаш иншоотлар, шунингдек катта миқдорда от ахлати топилган; бу Ботай аҳолиси отларни боққан ёки ҳатто уларни хонакилаштирганини кўрсатади. Археологик маълумотлар Ботайлар ўтроқ чорвадорлар бўлганини ва итларни ҳам хонакилаштирганини кўрсатади[3].
Қатор тадқиқотчилар отлар хонакилаштирилгани Ботайлар томонидан айнан шу ерда рўй берганини таъкидлайдилар[4][5][4][6][7][8][9][10].
Илгари топилган от қолдиқларининг аксарияти камон, ўқ ва найзалар билан овланган ёввойи тур — Эқуус ферус бўлган деб ҳисобланган. Бироқ 2009-йилда чоп этилган, қулун сути қолган сопол идишлар ва хонакилаштирилгандан кейинги наслчилик излари кўриниб турган от суяклари ҳақидаги далиллар Ботай маданияти милоддан аввалги тахминан 3500-йилларга келиб, уй отларининг йирик фойдаланувчисига айланганини анча кучлироқ тасдиқлади; бу аввалги илмий консенсусдан қарийб 1000 йил олдинроқдир. Ботай отлари аслида Пржевалский отиларнинг асосий аждодлари бўлган ва замонавий хонаки отларга 2,7% генетик улуш қўшган. Шундай қилиб, замонавий отлар бошқа марказларда ҳам хонакилаштирилган бўлиши мумкин[11].

Бироқ, тиш тошини (дентал cалcулус) таҳлил қилган яқин даврдаги тадқиқотлар Ботай маданияти одамлари сут маҳсулотларини истеъмол қилмаганини кўрсатади. Бу топилма сопол идишлардаги ҳайвон ёғларига таяниб илгари сурилган „отлар соғилган“ ҳақидаги хулосаларни шубҳа остига қўяди; бундан мустасно ҳолат — соғиш жараёни, масалан, хонаки ҳайвонларни қўлда парваришлаш каби бошқа мақсадларда қўлланган бўлиши мумкин.[12]
Дамгаард ва бошқа (2018) Ботай отлари кенг тарқалган замонавий от тури — Эқуус cабаллуснинг аждодлари эмаслигини тасдиқлади, бироқ уларнинг барибир хонакилаштирилганини яна бир бор таъкидладилар. Ботай отларининг жағ суягида тиш ва суяк ейилиши уч хил тури аниқланиб, жилов (яъни бўйинбоғ ёки жилов) ёрдамида бошқарилганини кўрсатади; шунингдек, от қолдиқларида ТРПМ1 мўйнанинг ранги локуси аниқланган бўлиб, у леопардсимон доғли жун рангига сабаб бўлади. Бу геннинг иккита нусхасига эга отларда „турғун тунги кўрлик“ кузатилади. Бундай ҳайвонларнинг хира ёруғликда кўра олмаслиги кенг даштларда ёввойи шароитда катта камчилик бўлиб, леопардсимон доғли отлар одамлар томонидан қадрланиб, ҳимоя қилинмаган тақдирда популяцияда мустаҳкам ўрнашиб қолиши эҳтимоли жуда паст[13]. Мўйна рангининг ўзгариши хонакилаштиришнинг илк белгиларидан бири бўлиб, бу ҳодиса Э. cабаллусда ҳам хонакилаштириш билан боғланган[14].
Ботай маданияти бошқа Евроосиё даштларидаги мис даври ва илк бронза даври металлга ишлов бериш маданиятлари билан замондош бўлса-да, Ботай манзилларида металлургия излари аниқланмаган. Асбоблар тош ва от суякларидан ясалган; тош қуролларида эса аввалги кўчманчи овчи маданиятларга хос микролитлардан йирикроқ бифасларга ўтиш кузатилади[7]. Маданият сополлари содда шаклли бўлиб, намуналарининг аксарияти кулранг рангда ва сирланмаган. Безаклари геометрияга асосланган: штрихланган учбурчаклар ва ромблар, шунингдек, зинапоя нақшлари учрайди. Нуқтали нақшлар ва доиралар ҳам безак сифатида қўлланган[15].
Манбалар
- ↑ Маир, Виcтор Ҳ.; Ҳиcкман, Жане. Реcонфигуринг тҳе Силк Роад: Неw Ресеарч он Эаст-Wест Эхчанге ин Антиқуитй. Университй оф Пеннсйлваниа Пресс, 8 Септембер 2014 — 15-бет. ИСБН 978-1-934536-69-8. Қаралди: 2015-йил 13-июн.
- ↑ Олсен, Сандра; Брадлей, Бруcе; Маки, Давид; Оутрам, Алан „Cоммунитй органисатион амонг Cоппер Аге седентарй ҳорсе пасторалисц оф Казакҳстан“, . Беёнд тҳе Степпе анд тҳе Соwн: проcеэдингс оф тҳе 2002 Университй оф Чиcаго Cонференcе он Эурасиан Арчаэологй, Cоллоқуиа Понтиcа #13. Леиден: Брилл, 2006 — 89–111-бет. ИСБН 978-90-04-14610-5.
- ↑ Олсен, Сандра „Тҳе Эарлй Ҳорсе Ҳердерс оф Ботаи“ (эн). КУ Биодиверситй Институте & Натурал Ҳисторй Мусеум (2014-йил 27-июн). 2015-йил 1-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-сентябр.
- ↑ 4,0 4,1 Оутрам, Алан К. эт ал. (6 Марч 2009). "Тҳе Эарлиэст Ҳорсе Ҳарнессинг анд Милкинг". Сcиэнcе 323 (5919): 1332–35. дои:10.1126/сcиэнcе.1168594. ИССН 0036-8075. ПМИД 19265018. ҳттпс://www.сcиэнcе.орг/дои/10.1126/сcиэнcе.1168594.
- ↑ Оутрам, А.К.. Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф тҳе Арчаэологй анд Антҳропологй оф Ҳунтер-Гатҳерерс. Охфорд Университй Пресс, 1 Април 2014 — 749–66-бет. ДОИ:10.1093/охфордҳб/9780199551224.001.0001. ИСБН 978-0-19-955122-4.
- ↑ Заиберт, В. Ф.. Ботаиская Култура, 2009.
- ↑ 7,0 7,1 Антҳонй, Давид W.; Броwн, Дорcас Р. (2011). "Тҳе Сеcондарй Продуcц Револутион, Ҳорсе-Ридинг, анд Моунтед Wарфаре". Жоурнал оф Wорлд Преҳисторй 24 (2/3): 131–60. дои:10.1007/с10963-011-9051-9.
- ↑ Ҳорсес анд Ҳуманс: Тҳе Эволутион оф Ҳуман-Эқуине Релатионшипс. Анн Арбор, МИ: Университй оф Мичиган Пресс, 2006. ДОИ:10.30861/9781841719900. ИСБН 978-1-84171-990-0.
- ↑ Гаунитз ва бошқ. (2018), Супплементарй Материал пп. 2, 7-9,20-1.
- ↑ Дамгаард ва бошқ. (2018), Супплементарй Материал п. 3.
- ↑ Гаунитз ва бошқ. (2018), Супплементарй Материал пп. 7-9,20-1.
- ↑ Wилкин, Шеван (2021). "Даирйинг энаблед Эарлй Бронзе Аге Ямная степпе эхпансионс". Натуре 598 (7882): 629–633. дои:10.1038/с41586-021-03798-4. ПМИД 34526723. ПМC 8550948. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/с41586-021-03798-4.пдф?пдф=буттон%20стиcкй.
- ↑ Гаунитз ва бошқ. (2018), Супплементарй Материал пп. 8-9.
- ↑ Лудwиг, Арне; Прувост, Меланиэ; Реиссманн, Моника; Бенеcке, Норберт; Броcкманн, Гудрун А; Cастаñос, Педро; Cиэслак, Мичаэл; Липполд, Себастиан эт ал. (2009-04-24). "Cоат Cолор Вариатион ат тҳе Бегиннинг оф Ҳорсе Доместиcатион" (эн). Сcиэнcе 324 (5926): 485. дои:10.1126/сcиэнcе.1172750. ПМИД 19390039. ПМC 5102060. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5102060.
- ↑ „Cарнегиэ Мусеум оф Натурал Ҳисторй: Сандра Олсен“. Cарнегиэмнҳ.орг. 2012-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 27-сентябр.
Адабиётлар
- Жеонг, Чоонгwон; Wанг, Ке; Wилкин, Шеван (12 Новембер 2020). "А Дйнамиc 6,000-Еар Генетиc Ҳисторй оф Эурасиа'с Эастерн Степпе". Cелл 183 (4): 890–904, Фигуре 1 А, Б, C. дои:10.1016/ж.cелл.2020.10.015. ИССН 0092-8674. ПМИД 33157037. ПМC 7664836. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7664836.
- Дамгаард, Петер де Баррос (9 Май 2018). "Тҳе фирст ҳорсе ҳердерс анд тҳе импаcт оф эарлй Бронзе Аге степпе эхпансионс инто Асиа - Супплементарй Материал". Сcиэнcе 360 (6396). дои:10.1126/сcиэнcе.аар7711. ПМИД 29743352. ПМC 6748862. ҳттпс://www.сcиэнcе.орг/дои/суппл/10.1126/сcиэнcе.аар7711/суппл_филе/аар7711_де_баррос_дамгаард_см.пдф.
- Гаунитз, А. (22 Фебруарй 2018). "Анcиэнт геномес ревисит тҳе анcестрй оф доместиc анд Прзеwалски'с ҳорсес". Сcиэнcе 360 (6384): 111–114. дои:10.1126/сcиэнcе.аао3297. ПМИД 29472442. ҳттпс://www.сcиэнcе.орг/дои/суппл/10.1126/сcиэнcе.аао3297/суппл_филе/аао3297_гаунитз_см.пдф.
Ҳаволалар
- „Ботаи дисcоверй анноунcемент“. Cарнегиэ Меллон Университй.