Ziyosfera

Botulizm

Ботулизм (лотинча: ботулус — „колбаса“) — одам ва ҳайвонлар (айрим сут эмизувчилар)да учрайдиган ўткир юқумли касаллик; овқатдан бўладиган токсикоинфексиялар гуруҳига киради. Ботулизм (Cлостридиум ботулинум) бактериялари билан ифлосланган овқатлар истеъмол қилинганда юзага келади. Ботулизм қўзғатувчилари табиатда кенг тарқалган бўлиб, чидамли (спорали) ва чидамсиз (вегетатив) хиллари учрайди. Споралари ташқи муҳитда йиллаб сақланиши мумкин; споралар тупроқдан сув, мева, сабзавот, озиқ-овқат, емхашакка ўтади, кейин одам ва ҳайвонлар ичагига тушиб, сўнгра нажас билан ер юзига тарқалади. Ботулизм микроби фақат анаэроб (ҳавосиз) шароитда ривожланади. Шу сабабдан консерва қилинган, тузланган, дудланган маҳсулотлар ва колбасага тушиб қолган споралар анаэроб шароитда ўсиб, вегетатив шакл (бактериялар)га айланади. Улар ана шу шароитда кучли заҳар (экзотоксин) ҳосил қилади. Бу маҳсулотни истеъмол қилган одам касал бўлади. Ботулизм токсини ичакда тез сўрилади, қонга ўтади ва бутун организмга тарқалиб, асосан нерв системасини зарарлайди. Касаллик тўсатдан бошланади. Беморнинг боши оғрийди, тинкаси қурийди, кўзи тинади, лоҳасланади, кўнгли айниб қусади, уйқуси қочади, қорни оғрийди, оғзи қурийди, ташна бўлади; кўпинча қабзият кузатилади. Кейинчалик боши айланади, кўз хиралашади, қовоқлар салқийди, бемор равон гапира олмайди ютиш, нафас олиш фаолияти бузилади; юрак ва нафас марказлари фалажланиши туфайли ўлим содир бўлиши мумкин. Бемор фақат касалхонада даволанади. Замонавий даво усуллари: ботулизмга қарши зардоб, сунъий нафас олдириш аппаратларини ўз вақтида қўллаш яхши наф беради. Касалликнинг олдини олиш учун консерва тайёрлаш қонун қоидаларига қатъий амал қилиш, уй шароитида консерва ва озиқ-овқат тайёрлашда санитария талабларини ўрнига қўйиш талаб этилади. Давоси: ботулизмга қарши махсус зардоб юборилади; зонд орқали меъдани ювилади, ҳуқна қилинади, юрак дорилари берилади, нафас олиш издан чиққанда сунъий нафас олдирилади ва бошқа Ҳайвонларда ботулизм озуқа (бузилган силос, кепак ва бошқалар)дан заҳарланишдир. Аксарият от, қорамол, парранда ва норкалар касалланади. Касалликнинг яширин даври бир неча соатдан 10—12 кунгача. Касал ҳайвоннинг марказий нерв системаси зарарланади, ҳиқилдоқ, тил ва пастки жағлар фалажланади, бурнидан шилимшиқ оқади, сув юта олмайди. Касалланган ҳайвонларнинг 70—95 % ҳалок бўлади. Касал ҳайвон гўштини истеъмол қилиш ман этилади (гўшти ва териси куйдириб ташланади).

Ботулизм

Cлостридиум ботулинум микропрепаратининг фотографияси, генсианвиолет билан рангланган.
 
Классификацияси ва ташқи линклар
Ихтисос Юқумли касалликлар, Гастроэнтерология
КХК-10 А05.1
КХК-9 005.1

Давоси: касал ҳайвоннинг меъдаси ювилади, сурги дорилар (арекалин, пилокарпин, эзерин) берилади, илиқ ҳуқна қилинади. Ботулизмга қарши махсус зардоб юборилади. Касалликнинг олдини олиш учун молларга сифациз емхашак бермаслик, касаллик чиққан ҳолларда соғлом молларни ҳам ботулизмга қарши зардоб билан эмлаш лозим[1].

Аломатлар

Ботулизмнинг мушаклар заифлиги одатда тенгка нервлари томонидан та'минланадиган мушакларда бошланади - ко'з ҳаракатлари, юз мушаклари ва масаланишни ва ютиб юбориш назорат қиладиган мушакларни назорат қиладиган о'н икки синирдан иборат гуруҳ. Шу сабабли икки марта ко'риш, ко'з палкаларининг тушиши, юз ифодасини ё'қотиш ва ютиб юбориш муаммолари юзага келиши мумкин. Бу о'з-о'зидан бо'лган мушакларга та'сир қилишдан ташқари, аутоном мизг'ун тизимида ҳам бузилиши мумкин[2]. Бу ог'из ва қо'л қуриганлиги (тухум ишлаб чиқариш камайиши туфайли), постурали ҳипотензия (қуруқ турганда қон босимининг пасайиши, натижада бош ко'тариш ва қора танланиш хавфи билан) ва охир-оқибат қотиб қо'йиш (суюқлик таркибининг олдинга ҳаракатланиши пасайиши туфайли) сифатида бошланади. Ба'зи заҳарлар (Б ва Э) ҳам пичоқлик, қовуриш ва гапиришда қийинчилик келтириб чиқаради. Кейинчалик заифлик қо'ллар (шолардан бошланиб, олтибаракларга) ва оёқлар (қайта чо'ққисидан оёқларгача) тарқалади. Ог'ир ботулизм нафас олиш мушаклари ҳаракатини камайтиради ва шу сабабли газ алмашинуви билан бог'лиқ муаммолар юзага келади. Бу диспноэ(сусулиш қийинлиги) сифатида ко'риниши мумкин, аммо ог'ир бо'лганда нафас олишнинг муваффақияцизлигига олиб келиши мумкин, чунки нафас олмаган карбондиоксид то'планади ва бу мияга тушкунлик та'сирини беради. Бу нафас олиш ё'налишидаги муаммоларга ва даволамаса о'лимга олиб келиши мумкин. Клиниклар ботулизмнинг аломатларини классик триад сифатида ко'пинча ко'риб чиқади: булбар шишиш ва пастга тушиш шишиш, иссиқлик етишмаслиги ва аниқ ҳиссиётлар ва психологик ҳолат ("со'зли ҳиссиёт")[3].

Болаларнинг ботулизми

Болаларнинг ботулизм (шунингдек, "флоппй бабй синдром" деб ҳам аталади) биринчи марта 1976-йилда тан олинган ва Қо'шма Штатларда ботулизмнинг энг кенг тарқалган шаклидир. Болалар ҳаётнинг биринчи йили бо'лганда бола ботулизмга қо'л уришади, бу ҳолатларнинг 90% дан ошиқ қисми олти ойгача бо'лган чақалоқларда содир бо'лади[4]. Болаларнинг ботулизмлари C. ботулинум спораларини исте'мол қилиш ва кейинчалик кичик ичакнинг колонизация қилиниши натижасида содир бо'лади. Болалар ичимлиги бо'шлиқ микрофлора (нормал флора) таркиби C. ботулинумнинг о'сишини рақобатбардош равишда мансуб қилиш учун етарли бо'лмаганида колонизация қилиниши мумкин C. ботулинум даражаси (одатда cлостридиал о'сишни ман қилади) ҳаётнинг охирги даврида камроқ бо'лганида. Спораларнинг о'сиши ботулинум токсин чиқаради, кейин у қон оқимига о'тади ва бутун танадаги организмга қабул қилинади, бу эса нейромускуляр бо'шаш жойида асетилколин чиқарилишини то'сиб, шолликка олиб келади. Болаларнинг ботулизмининг одатий белгиларига қуртуриш, летаргия, заифлик, овқатланишда қийинчилик ва о'згартирилган йиг'лаш киради, ко'пинча то'лиқ пастга тушадиган юмшоқ парализга айланади. Гарчи қандиш одатда чақалоқ ботулизмининг биринчи аломатидир, аммо у одатда э'тиборсиз қолдирилади[5]. C. ботулинум спораларининг озиқ-овқат резервоаридир ва чақалоқ ботулизм билан бог'лиқ. Шу сабабли, бир ёшдан кичик чақалоқлар учун асал тавсия этилмайди[6]. Бироқ, болаларнинг ботулизм ҳолатларининг аксарияти табиий муҳитдан споралар олиш туфайли содир бо'лади деб ҳисобланади. Cлостридиум ботулинум - бу тупроқда яшайдиган ҳамма жойда мавжуд бактерия. Ко'пгина чақалоқ ботулизм беморлари қурилиш майдончаси ёки тупроқнинг бузилиши ҳудуди яқинида яшайдилар деб исботланди. Америка Қо'шма Штатларининг 50 штатидан 49 та (Род-Иландиядан ташқари) чақалоқ ботулизм ҳақида хабар берилган ва беш қит'адаги 26 мамлакатда ҳолатлар аниқланган[7].

Муаммолари

Болаларнинг ботулизмида узоқ муддатли нома'лум та'сирлар ё'қ. Ботулизм нафас олишнинг муваффақияциз тугаши туфайли о'лимга олиб келиши мумкин. Бироқ, со'нгги 50 йилда ботулизм билан касалланган беморларнинг о'лим даражаси яхшилаб ко'рсатилган ёрдам туфайли тахминан 50% дан 7% гача камайган. Ог'ир ботулизмга чалинган беморга механик вентилация (вентилатор орқали нафас олишни қо'ллаб-қувватлаш) ҳамда ба'зан бир неча ой давомида интенсив тиббий ва ҳамширалар ёрдамлари керак бо'лиши мумкин. Шахс касалхонадан чиққанидан кейин реабилитация терапиясига муҳтож бо'лиши мумкин[8].

Ички қисмларнинг колонизация қилиниши

Г'арб мамлакатларида энг кенг тарқалган шакл - чақалоқ ботулизмидир. Бу кичик ичимликдаги бактерия билан о'з ҳаётининг дастлабки босқичларида колонизация қилинган чақалоқларда содир бо'лади. Кейин бактерия токсинни ишлаб чиқаради ва уни қон оқимига о'тказиб юборади. Ҳаётнинг биринчи йили давомида асал исте'моли чақалоқ ботулизмининг хавфли омили сифатида аниқланган; бу барча ҳолатларнинг бешинчисида омил ҳисобланади. Болаларнинг ботулизмининг катталар шакли катталар ичимлик токсемияси деб номланади ва жуда кам учрайди.

Манбалар

  1. ↑ "Ботулисм". Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес 41 (8): 1167–73. Оcтобер 2005. дои:10.1086/444507. ПМИД 16163636. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cлиниcал-инфеcтиоус-дисеасес_2005-10-15_41_8/паге/н146. 
  2. ↑ "Ботулисм". Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес 41 (8): 1167–73. Оcтобер 2005. дои:10.1086/444507. ПМИД 16163636. 
  3. ↑ „Ботулисм“. ОутбреакИД.cом. 2012-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган.
  4. ↑ „Инфант Ботулисм“, Техтбоок оф Педиатриc Инфеcтиоус Дисеасес, 5тҳ, Пҳиладелпҳиа: WБ Саундерс, 2004 — 1758–66-бет. 
  5. ↑ "Cлостридиум ботулинум анд тҳе cлиниcал лабораториан: а детаилед ревиэw оф ботулисм, инcлудинг биологиcал wарфаре рамифиcатионс оф ботулинум тохин". Арчивес оф Патҳологй & Лабораторй Медиcине 128 (6): 653–62. Жуне 2004. дои:10.5858/2004-128-653-CБАТCЛ. ПМИД 15163234. ҳттп://www.арчивесофпатҳологй.орг/дои/10.1043/1543-2165(2004)128%3C653:CБАТCЛ%3Э2.0.CО;2. 
  6. ↑ „Инфант Ботулисм“. кидшеалтҳ.орг. 2016-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-сентябр.
  7. ↑ "Cлостридиум ботулинум анд тҳе cлиниcал лабораториан: а детаилед ревиэw оф ботулисм, инcлудинг биологиcал wарфаре рамифиcатионс оф ботулинум тохин". Арчивес оф Патҳологй & Лабораторй Медиcине 128 (6): 653–62. Жуне 2004. дои:10.5858/2004-128-653-CБАТCЛ. ПМИД 15163234. ҳттп://www.арчивесофпатҳологй.орг/дои/10.1043/1543-2165(2004)128%3C653:CБАТCЛ%3Э2.0.CО;2. 
  8. ↑ "Ботулисм". Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес 41 (8): 1167–73. Оcтобер 2005. дои:10.1086/444507. ПМИД 16163636. 

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  • Шоваҳобов, Шоносир, Юқумли касалликлар ва эпидемиология асослари, Тошкент, 1997.
  • Шопўлатов Ж., Ветеринария асослари, Тошкент, 1993.

Ҳаволалар

Викиомборда „Ботулизм“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Botulizm" dan olindi