Budapest sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox Shahar
| rasmiy_nomi          = Budapesht
| laqabi               = |
| mamlakat             = Budapesht
| bayroq               = Flag of Budapest (2011-).svg
| gerb                 = Coa Hungary Town Budapest big.svg
| xarita               = BudapestMontage.jpg
| xarita_izohi         = Yuqori chap burchakdan oʻngga: Shaharning Dunay daryosi bilan koʻrinishi, Széchenyi koʻprigining qorovul sherlaridan biri, Qahramonlar Maydoni, Mojariston Parlamenti binosi, Baliqchi Bastioni, Muqaddas Stefan Bazilikasi va shaharning Gellert tepaligidan koʻrinishi (chapda Buda Saroyi)
| subdivision_type     = [[mamlakatlar roʻyxati|Mamlakat]]
| subdivision_name     = [[Vengriya]]
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 200
| subdivision_type1    = 
| subdivision_name1    = 
| subdivision_type2    = 
| subdivision_name2    = 
| subdivision_type3    = 
| subdivision_name3    = 
| rahbar_unvoni        = mer
| rahbar_ismi          = 
| maydon_miqyosi       = 
| maydon_jami_km²      = 525,16
| maydon_yer_km²       = 
| maydon_suv_km²       = 
| balandlik_m          = 
| aholi_yil            = 2011
| aholi_ilova          = 
| aholi_jami           = 1,737,000
| aholi_zichlik_km²    = 
| timezone             = CET
| utc_farqi            = +1
| timezone_DST         = CEST
| utc_farqi_DST        = +2
| kenglik              = 
| uzunlik              = 
| vebsayt              = [http://english.budapest.hu/ budapest.hu]<br/> '''Sayyohlar uchun''': [http://budapest.com/ budapest.com]
| ilovalar             = |
}}
'''Budapesht''' ([[Venger tili|mojarcha]] ''Budapest'') — [[Vengriya]]ning (Mojaristong) eng katta shahri va poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Oʻrta Dunay pasttekisligida, [[Dunay daryosi]]ning har ikki sohilida joylashgan. Mamlakatning 20 foiz aholisi Budapeshtda yashaydi<ref>''Budapesht'', Microsoft® Student 2009 [DVD]. Redmond, WA: Microsoft Corporation, 2008</ref>. [[Buda]], [[Obuda]] va [[Pesht]] shaharlari 1873-yil birlashib oʻsha paytda endigina mustaqil boʻlgan Mojaristoning poytaxti qilib belgilangan. Mojaristonliklar Budapeshtni „Pesht“ deb atashadi.

== Tarix ==
Budapesht 1872-yilda [[Buda]], [[Obuda]] va [[Pesht]] shaharlarining birlashishidan paydo boʻlgan. Manbalarda Buda va Pesht 1148-yildan tilga olinadi. Qadimdan bu yerlarga [[keltlar]] joylashgan. Budapesht <nowiki>I—IV</nowiki> asrlarda [[Rim]]ga qaram boʻlgan. Mojarlar kelgan paytda (taxminan 895-yil) Peshtda [[slavyan]] qishloqlari bor edi. <nowiki>XI—XIII</nowiki> asrlarda Pesht muhim savdo markazi boʻlgan. 1241-yilda [[moʻgʻul]]-[[tatar]] bosqinchilari Buda, Obuda va Peshtni vayron qildilar. 1350-yildan boshlab Buda mojarlar qirollarining doimiy qarorgohi boʻlgan. Budapesht 1541-1686-yillari [[turk]]lar tasarrufida boʻlgan. <nowiki>XVIII</nowiki> asr boshida har uch shahar [[gabsburglar]]ga oʻtdi. Buda va Pesht 1848-1849-yillarda Vengriyada boʻlib oʻtgan xalq gʻalayonlarining muhim markazlaridan boʻlgan. [[Avstriya-Vengriya]] tashkil etilganidan soʻng (1867) Budapesht Vengriyaning poytaxti qilib belgilangan. 1944-yil martda nemis qoʻshinlari Budapeshtni bosib oldi. 1945-yil 13-fevralda shahar ulardan ozod qilindi.

== Iqtisod ==
Budapeshtda [[kommunizm]]da mamlakat [[sanoat]] mahsulotining yarmiga yaqini ishlab chiqarilgan. Oʻsha paytlarda Budapesht sanoatining asosiy tarmogʻi [[mashinasozlik]] boʻlgan. Shaharda [[transport]] va [[elektrotexnika]] mashinalari, stanoksozlik, [[qishloq xoʻjaligi]] mashinalari va asboblari ham keng miqyosda ishlab chiqarilgan. 1990-yillarda boshlangan siyosiy va iqtisodiy oʻzgarishlargacha „[[Ikarus]]“ avtobuslari keng miqyosda chiqarilgan. Yana toʻqimachilik (asosan ip gazlama), [[kimyo]], [[farmatsevtika]], [[oziq-ovqat]], [[poligrafiya]] sanoati ham yaxshi rivojlangan boʻlgan.

Hozirgi kunda Budapeshtda deyarli barcha tur sanoat mahsulotlari ishlab chiqariladi. Bugungi kunda [[kommunikatsiya]] mahsulotlari, [[komputer]] moslamalari, ekeltrik mashinalar, [[lampa]]lar (General Electric) chiqariladi.

Sanoat zavodlari shaharning chetida joylashgan. Markazda boʻlsa asosan xizmat koʻrsatish korxonalari va [[moliya]] muassasalari joylashgan. Shaharda joylashgan muhim mahalliy va xalqaro korxonalar qatoriga Hungarian Telekom, General Electric, Vodafone, Telenor, Erste Bank, CIB Bank, K&H Bank&Insurance, [[UniCredit]], Budapest Bank, Generali Providencia Insurance, ING, Aegon Insurance, Allianzlarni kiritish mumkin. Budapeshtda yana [[Volvo Co.]], [[Saab]], [[Ford]], [[GE]], [[IBM]], TATA Consultancy Services Limited kabi kompaniyalarning hudidiy boʻlimlari bor.

== Ilm va madaniyat ==

Mojariston Fanlar Akademiyasiga 1825-yil asos solingan. Shaharda [[politexnika]], [[pedagogika]], [[tibbiyot]] insitutlari, siyosiy, iqtisod va qishloq xoʻjaligi universitetlari, koʻplab [[teatr]] (jumladan 1840-yildan beri ishlayotgan Milliy teatr), Milliy muzey (1802) va boshqa muzeylar, [[kutubxona]]lar, metropoliten bor. Budapeshtda 1991-yil [[Markaziy Yevropa Universiteti]] ochilgan. Hozirgi kunda bu universitetda dunyoning koʻplagan mamlakatlaridan talabalar kelib tahsil olishadi.
[[Fayl:Parlement van Boedapest gelegen aan de Donau.jpg|thumb|right|Mojariston Parlamenti binosi]]

Dunay daryosining past, soʻl sohilidagi Pesht va baland oʻng sohilidagi Buda shaharlari panjarador koʻpriklar orqali bogʻlangan. Peshtda Budapeshtning eng yirik ilmiy, madaniy muassasalari, meʼmoriy ansambllari joylashgan. U yerda keng koʻchalar, zamonaviy binolar koʻp. Budapeshtning tarixiy yadrosi boʻlmish — Budada rimliklar qarorgohi boʻlgan Akvink harobalari (<nowiki>I—IV</nowiki> asrlar), [[gotika]] cherkovi (<nowiki>XIII—XV</nowiki> asrlar), qirol saroyi (<nowiki>XIII—XVIII</nowiki> asrlar) va boshqa obidalar saqlangan.<ref>[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Transport ==
Budapeshtdan xalqaro [[temir yoʻl]] magistrallari, ''yirik avtomobil'', ''suv'' va ''havo yoʻllari'' oʻtgan. Budapeshtda Dunay boʻyida yirik port bor. Shaharning asosiy aeroporti - [[Budapest Liszt Ferenc Xalqaro Aeroporti]]dir.

== Iqlim ==
Budapeshtning [[iqlim]]i moʻtadil. Bahor odatda aprel oyida keladi. Iyul oyida harorat oʻrtacha 22&nbsp;°C. Qishda havo nam va kunlar bulutli boʻladi. Yanvar oyida oʻrtacha harorat 2&nbsp;°C.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Commons|Budapest}}
* http://english.budapest.hu/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20050815082031/http://english.budapest.hu/ |date=2005-08-15 }}
* http://www.budapestinfo.hu/index.php?id=home_en {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120526205856/http://budapestinfo.hu/index.php?id=home_en |date=2012-05-26 }}
* [http://www.bkv.hu/en/ Budapeshtda ommaviy transport {{ref-en}}]
* [http://www.budapestagent.com/ Budapesht haqida maʼlumot {{ref-en}}] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120626012913/http://www.budapestagent.com/ |date=2012-06-26 }}
{{OʻzME}}
{{Yevropa poytaxtlari}}

[[Turkum:Vengriya shaharlari]]
[[Turkum:Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari]]
[[Turkum:Budapesht| ]]