Bugʻdoy

Буғдой
Биологик классификация
Олам: Ўсимлик

Тритиcум аэстивум

Буғдой (лотинча: Тритиcум) — ғалладошлар оиласига мансуб ўцимон ўсимликлар туркуми; энг қадимий ва ҳозирги дунёнинг кўпгина мамлакатларда экиладиган асосий дон экини. Соматик ҳужайраларида хромосомаларнинг сонига кўра фарқ қиладиган 3 (диплоид, тетраплоид, гексаплоид) қаторга кирадиган 30 га яқин ёввойи ва маданий турлари бор. Жаҳон деҳқончилигида асосан юмшоқ буғдой ёки оддий буғдой (Тритиcум. аэстивум, Тритиcум. вулгаре) ва қаттиқ буғдой (Тритиcум. дурум) экилади. Қолган турлари кам экилади ёки бутунлай экилмайди. Кўпгина буғдой турлари (арарат, маха, Тимофеэв буғдойи, урарту, форс буғдойи ва бошқалар)нинг ватани Закавказ еридир.

Буғдой Олд ва Ўрта Осиё мамлакатларида милоддан аввалги 7—6 минг йилликларда маълум бўлган. ХВИИ асрдан бошлаб Шим. Америкада экила бошлади. Буғдой Ер шарида шим.да 66° шаҳри к.да (Швесия), Россияда эса тажриба майдонларида 76*44’ шимолий кенглигида (Мурманск вилояти); жанубидада Австралия, Жанубий Америка, Африканинг жанубий чегараларигача экилади. Жаҳонда Буғдой экиладиган майдонилар 250 млн. гектарга яқин бўлиб, етиштириладиган доннинг қарийб 30% Б.га тўғри келади (ўртача 360 млн. т дан ортиқ). Асосий ғаллакор мамлакатлар — Россия, Қозоғистон, Хитой, АҚСҲ, Ҳиндистон, Канада. Ўзбекистонда 90- йилларнинг бошидан республиканинг ғалла мустақиллигини таъминлаш учун Буғдой экиладиган майдонлар кенгайтирилди (1,2 млн. га; 1999).

Ботаник тавсифи. Буғдойнинг илдиз системаси попук илдиз бўлиб, асосий қисми ернинг ҳайдалма қатламида ривожланади, айрим илдизлар эса 180 см гача чуқурга кириб боради. Пояси — сидирға бўғимларга бўлинган сомонпоя, бўйи 40—130 см. Буғдойнинг ётиб қолишга чидами ва ҳосилдорлиги поянинг баландлигига боғлиқ. Барги пояни найга ўхшаб ўраб турадиган барг қини ва лента шаклидаги барг пластинкасидан иборат. Тўпгули кўпгулли бошоқчалардан иборат бошоқ. Буғдойда четдан чангланиш кам учрайди, кўпроқ ўзидан чангланади. Меваси — дон. Дони яланғоч (полба Буғдойларда пардали), овалсимон, тухумсимон, чўзиқ ёки шарсимон шаклда, қорин томонида узунасига кетган эгатчали, оқ ёки қизғишқўнғир рангли бўлади. Бўлиқлиги жиҳатидан юмшоқ (урвоқди) ёки қаттиқ (ялтироқ, қайроқи) Буғдойга бўлинади. 1000 та дони вазни 20—70 г. Юмшок Буғдой бошоғи қилтиқли ва қилтиқсиз, қилтиғи бошоғидан калтароқ; дони оқ ёки қизғиш, кўндаланг кесими думалоқ, ичи асосан унсимон. Қаттиқ Буғдой бошоғи зич, асосан қилтиқли, қилтиқлари бошоғидан узун ва тик ўсади.

Хўжалик аҳамияти. Дони тўйимли, таркибида оқсил (селексион навларида 10—12% дан 20—25% гача, ёввойи турларида 25—30% гача), крахмал (60—64%), шунингдек ёғлар (2%), витаминлар, ферментлар, минерал моддалар ва бошқа бор. Дони, кепаги ва бошқа чиқиндилари қимматли ем, аралаш ем саноати учун хом ашё. Сомони ем-хашак ва тўшама, қурилиш материали; пояси қоғоз, картон, ўров материали ишлаб чиқариш, саватлар, қалпоқлар тўқиш учун ишлатилади ва ҳоказо. Кўк массаси молга берилади, шунингдек силос қилинади. Буғдой донидан турли навли унлар, ёрма, спирт, крахмал ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқарилади.

Биологик хусусиятлари. Буғдой — бир йиллик ўсимлик, ҳар хил тур ва шаклларни дурагайлаш йўли билан кўп йиллик Буғдой навлари яратилган (қаранг Буғдойбуғдойиқ дурагайлари). Кузги, баҳорги, ярим кузги ва куз ҳамда баҳорда экилганида ҳам ҳосил берадиган (дуоба) турлари ҳам бор. Кузги буғдой баҳоргисидан биологик жиҳатдан фарқ қилади, совуққа ва қурғоқчиликка чидамли, тупроқ ҳарорати 4—5° бўлганда униб чиқади. Айниқса бошоқлаш даврида намга талабчан. Вегетация даврида кузги буғдой учун 2100°, баҳорги буғдой учун камида 1300° самарали ҳарорат талаб этилади. Қурғоқчилик ҳосилдорликни пасайтиради. Кузги буғдойнинг вегетация даври кузда 45—50, баҳор—ёзда 75—100 кун, баҳори буғдойники 90— 100 кун. Кузги буғдой қор қоплами қалин бўлганда —35° гача совуққа чидайди. Баҳори буғдой майсалари —8— 10° даража совуққа бардош беради. Кузги буғдой ҳосиддорлиги сувли ерларда 20— 25 (айрим ҳолларда 70—80) с/га, лалми ерларда баҳорги буғдой ҳосилдорлиги 12—18 с/га боради.

Агротехникаси. Суғориладиган минтақаларда кузги буғдойни маккажўхори, ғўза, картошка ва бошқа дала экинларидан бўшаган унумдор ерларга экиш тавсия этилади. Нордон ва шўрланган тупроқда яхши ўсмайди. Экиш усули ёппасига қаторлаб (қатор ораси 12— 15 см) ёки тор қаторлаб (қатор ораси 7—8 см) экилади. Экиш меъёри — лалми ерларда гектарига 70–110 кг, суғориладиган минтақаларда гектарига 170–200 кг, экиш чуқурлиги 4—6 см; кузги Б. чуқурроқ экилади, экиш меъёри 10—15% ортиқ олинади, уруглик экиш олдидан сараланиб, дориланади. Ўзбекистоннинг суғориладиган шароитида Б. экиладиган ерга экиш олдиндан 10—15 т гўнг, 40–80 кг фосфор, 40–100 кг азот, калий солинади, ўсув даврида ҳам экинзор ўғитланади, сувли ерларда ўсув даврида 2—3-марта суғорилади, Ўзбекистонда пишиб етилган буғдойзорлар ёппасига бир йўла ғалла комбайнлари билан ўрибйиғиб олинади.

Навлари. Ўзбекистонда 1937—96 йилларда Б. бўйича 6-марта (1937—61; 194464; 196065; 196375; 197080; 198085; 199095) нав алмаштирилди. Буғдой бўйича уруғлик ва янги Б. навларини яратишда Милютин (Ғаллаорол) давлат селексия |1937; ҳозирги Сувли ерларда бошоқли ва дуккакли экинлар илмий тадқиқот институти (Андижон шаҳри)нинг Ғаллаорол филиали] муҳим ишларни амалга оширди. Суғориладиган майдонларда Б.нинг Қилтиқсиз (Безостая 1), Унумли буғдой, Сете Серрос, Сангзор 4, Интенсив, Ёнбош, лалми ерларда Кизил буғдой (қад. жайдари нав). Кизил Шалола (Красноводопадская 210), Сурхок 5688, Тезпишар ва бошқа навлари экилади. 1995-йилдан Россиянинг Краснодар ўлкаси, Украинадан келтириб экилаётган Скифянка, Юна навлари суғориладиган майдонларда гектаридан 50—70 с ҳосил бериш имкониятига эга. Буғдой зараркунандалари: дон тунлами, гессен пашшаси, кўккўз, швед пашшаси, ҳасва ва бошқа Касалликлари: қоракуя, қора занг, уншудринг ва бошқа.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
• Казаков Е. Д., Зерноведение с основами растениеводства, 3изд., М., 1983;
• Удачин Р. А., Шахмедов И. Ш., Пшеница в Средней Азии, Т., 1984;
• Пшеници мира, 2изд., Л., 1987.