Bui
Буи – Хитойда озчиликни ташкил қилади. Уларнинг исмлари – буеуи,буии,буой. Қадимги адабиётда улар Зҳонгжиа, Тузиа, Банди, Шуиҳу, Итзу деб аталади. 1953-йилда энг кенг тарқалган исм Буи – бутун халқнинг умумий номи сифатида қабул қилинди. Аҳоли сони 2,7 миллион киши (1992)[1]. Асосан Қианнан ва Сзянси автоном округлари (Гуйчжоу вилояти) ҳамда Юннан ва Сичуан провинсияларида яшайди. Шунингдек, Ветнамнинг шимолида (Лао Кай, Хазянг ва Лаитиао провинсияларида) яшайди. Унга Хитойнинг 56 та расман тан олинган халқлари ва Ветнамнинг 54 та расман тан олинган халқлари киради[2].
Тил
Буй, тай тиллари жанубий, марказий ва ғарбий диалектларга бўлинган. У хитой тилида ҳам кенг қўлланади. Хитой тилида ҳам кенг тарқалган. 1956-йил ноябр ойида Гуянг шаҳрида буй ёзувини яратиш бўйича илмий конференция бўлиб ўтди ва унда лотин ёзувига асосланган буй ёзуви лойиҳаси қабул қилинди. Ҳуишуи округи диалектини стандарт сифатида қабул қилишга қарор қилинди.
Дин
Асосан анъанавий эътиқодлар,19-асрнинг охиридан бошлаб баъзи диндорлар христианлар (католиклар).
Тарих
Буйларнинг этногенези ва тарихи ҳали тўлиқ ўрганилмаган. Энг кенг тарқалган назария шуки, буи чжуанлар билан бирга ҳозирги Наннинг ҳудудидаги Граней провинсиясидан кўчиб келган. Буй ва Зҳуангнинг этник қариндошлиги ҳам аниқ. Янцзи дарёсидан жанубда жойлашган ҳудудда яшовчи юэ қабилалари этногенезининг асосий қатлами эди. Буй ва Чжуан ўртасидаги қариндошлик уларнинг барча моддий ва маънавий маданиятини таҳлил қилиш билан тасдиқланади. Шубҳасизки, ҳозирги Гуанси Чжуан автоном вилояти ҳудудида чжуан халқи истиқомат қилиб, чжуандун гуруҳига мансуб халқларнинг шаклланиш зонаси таркибига кирган. Буи-тубжой халқ, ҳеч бўлмаганда Гуйчжоунинг жанубий ҳудудларида маълум бўлган энг қадимги одамлар. Шундай қилиб, чжуан-донг халқлар гуруҳининг шаклланиш кўлами ҳозирги Гуйчжоу провинсиясидаги буйлар томонидан босиб олинган ҳудудларни ўз ичига олди. Шундай қилиб,Буйнинг дастлабки тарихи, барча кейинги тарихлар каби, Буи ва Зҳуангнинг қўшма тарихи деб айтиш мумкин. Бу халқларнинг номлари – Зҳуанг ва Зҳонгжиа, ўша пайтда Хитой адабиётида замонавий Буи деб аталган, Хитой йилномаларида тахминан бир вақтнинг ўзида пайдо бўлган.
Касблар
Асосий машғулоти суғорма деҳқончилик ва қўлда деҳқончиликдир. Тоғ ёнбағирларида маккажўхорининг турли навлари, ширин картошка,сабзавот,буғдой, арпа, колза, шакарқамиш,пахта, рами экилган. Катта майдонларни тамаки эгаллайди. Бу ерларда буғдой, арпа, колза асосий кузги экинлар ҳисобланади. Чорвачилик (буқа, буқа, чўчқа), паррандачилик, тўқимачилик, тош ва ёғочга ишлов бериш, темирчилик[3]. Ҳунармандчилик сезиларли даражада ривожланган. Ҳар бир қишлоқнинг ўз дурадгорлари, дурадгорлари ва усталари бор. Аёллар йигириш ва тўқишни яхши билади, деярли ҳар бир оилада тўқув дастгоҳи бор. Бамбукдан тўқиш ҳам кенг тарқалган. Каштачилик (одамлар, гуллар, ҳайвонлар тасвирлари), тош ўймакорлиги (қабр тошлари ва бошқалар). б.) ва ёғоч ўймакорлиги санъати ривожланган[4].
Ҳаёт тарзи
Буи қишлоқлари кўпинча ямаçларда ёки дарёлар бўйида жойлашган.Қишлоқ кўчаларга бўлинмаган. Қишлоқ ва унга туташ ерларнинг (тизма, дарё) табиий чегараси бор. Одатда қишлоқда икки-уч фамилия билан бирлашган 30 га яқин қариндошлар бор. Уйлар бир ёки икки қаватли, деворлари ёғочдан ясалган.Жанубий ҳудудларда бамбук деворлари бўлган уйлар мавжуд. Уйингизда плитка, шифер ёки ўт билан қопланган. Икки қаватли уйнинг биринчи қавати чорвачилик учун мос, иккинчиси турар жой. Бир қаватли уй ва икки қаватли уйда яшаш қаватининг қурилмаси бир хил. Хоналар 3-5, баъзан 7 хонадан иборат бўлиб, ички деворлари ёғоч ёки бамбукдан қилинган. Уйнинг ўртасида яшаш хонаси вазифасини бажарадиган катта хона мавжуд бўлиб, у ҳам кўпинча овқат хонаси сифатида хизмат қилади. Хоналарда стол, стуллар ва шкафлар мавжуд. Аждодлар қурбонгоҳи жойлашган деворнинг орқасида кичик хона мавжуд бўлиб, у одатда оиланинг кекса аъзолари учун ётоқхона бўлиб хизмат қилади. Яшаш хонасининг ён томонларида ички ён хоналар мавжуд. Бир томонда хонада печка мавжуд, баъзи қишлоқ хўжалиги асбоблари ва майдалагичлар сақланади, иккинчи томонда эса ётоқхона бўлиб хизмат қилади.
Овқат аёллар томонидан тайёрланади. Қишлоқ хўжалиги ишларида буғдойлар кунига уч марта (соат 8,12 ва ишдан кейин, кечки соат 7 да), қишлоқ хўжалиги ишларидан бўш вақтларида-кунига икки марта (соат 11 да) озиқланади соат ва кечқурун соат 6 да).Овқат тошдан ясалган темир қозонларда пиширилади ва лойдан ясалган печга ёки темир триподга қўйилади. Улар таёқчалар билан озиқланадилар. Қуритилган қовоқ уй таомлари сифатида кенг қўлланади. Озиқ-овқат турли ўлчамдаги бамбук саватларда сақланади. Улар асосан гуруч, маккажўхори, шунингдек, сабзавот ва ёввойи ўтларни истеъмол қиладилар. Овқат одатда турли зираворлар (айниқса қалампир) қўшиб, ўткир нордон таъмга эга. Буи гуруч маҳсулотларини яхши кўради, мол ва қўй гўштини, айниқса чўчқа гўштини истеъмол қилади. Дастурхоннинг безаги балиқ эди, айниқса, янги, ит гўшти ноз-неъмат эди. Улар гуручдан тайёрланган шароб ичишни яхши кўрадилар, ўтмишда шароб ҳар бир оилада, айниқса байрамларда, тўйларда ва ҳоказоларда ишлатилган. б. тайёрланган.
Буойлар ҳамма жойда бир хил кийим кийишади. Матолар маҳаллий индиго ва кўк рангга бўялган. Аёллар пахта йигиришда уста, деярли барчаси тўқишни билади, ўзлари кийим тикадилар. Эркаклар кийимлари Зҳуанг кийимларидан сезиларли даражада фарқ қилмайди. Аёллар тикилган шим ва енгли иссиқ кийим кийишади. Эркаклар ва аёллар учун энг кенг тарқалган бош кийим-салла шаклида бошга боғланган мато бўлаги. Биандан минтақасидаги Буи аёллар кийимлари бир қатор хусусиятларга эга. Бу ердаги аёллар ҳали ҳам териси кўп бўлган узун юбкалар кийишади. Юбка матолари батик усулида бўялган, свитерларнинг каштаси бойроқ. Бу минтақада аёллар кийими ҳам ёшга қараб фарқланади. Ўсмир қизлар шим ва тиззагача кўйлак кийишади. Бундай кийимларни улар 14-16 ёшгача, 17 ёшдан кейин эса свитер, тикилган юбка, фартук кийиб юришади. Агар қиз 14-16 ёшдан олдин турмушга чиқса, у шим ва чопон кийишда давом этарди, лекин унга катта ёшли аёл кийими берилди.
Эркаклар ва аёллар ялангоёқ юришади ёки гуруч сомони ва ўтдан ясалган сандал ва мато поябзал кийишади. Матодан тикилган аёллар поябзали каштадўзлик билан безатилган. Ҳозир сотиб олинган пояфзал тез-тез ишлатилади. Буйларда энг кенг тарқалган заргарлик буюмлари катта кумуш билагузуклар ва турли хил кумуш сочлардир[5].
Манбалар
- ↑ Словар народов и энсиклопедия националностей ҳттпс://диcлист.ру/словар/народов/б/буи.ҳтмл
- ↑ Буи (народ): определениэ, значениэ, предложения ҳттпс://энглишлиб.орг/дефинитион/%Д0%91%Д1%83%Д0%Б8+%28%Д0%БД%Д0%Б0%Д1%80%Д0%БЕ%Д0%Б4%29.ҳтмл[сайт ишламайди]
- ↑ Әлем халиқтариниң энсиклопедияси. Буи ҳттп://www.этнолог.ру/пеопле.пҳп?ид=БУИC
- ↑ Болшая российская энсиклопедия ҳттпс://бигенc.ру/этҳнологй/техт/1887353 (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-06-16 санасида архивланган)
- ↑ Буй: тіл, этногенез және тарих ҳттпс://www.абирус.ру/cонтент/564/623/624/639/11952/11980.ҳтмл