Тҳе Греат Гацбй
Тҳе Греат Гацбй — америкалик ёзувчи Френсис Сcотт Фитзгералд қаламига мансуб трагедик роман.[1] Неw-Ёрк шаҳрида ёзилиши бошлаган роман Парижда ёзиб тугатилган. Илк бора Чарлес Сcрибнер'с Сонс нашриёти томонидан 1925-йил 10-апрелда 218 бетли қаттиқ муқовада нашр этилган.[2][3] Гацбй о`з навбатида севгиси учун бутун мол-мулкидан воз кеча оладиган, нафақат моддий жиҳатдан балки ма`нан ҳам муҳаббатини асрай олиш қоблиятига эга бо`лган ҳақиқий жентлмен. Бироқ, Даисй Гацбйнинг муҳаббатига лойиқ бо`лолмаган қиз эди. Асар неча йиллардир, энг бесцеллер асарлар қаторида о`з муносиб о`рнига эга бо`либ келмоқда.
 Биринчи нашр муқоваси | |
| Асл номи | Тҳе Греат Гацбй |
|---|---|
| Муаллиф(лар) | Фицжералд Френсис Скотт |
| Мамлакат |
 АҚСҲ |
| Тил | инглизча |
| Жанр(лар)и | Роман трагедия |
| Нашриёт |
|
| Ўзбек тилида нашр этилган санаси |
|
| Саҳифалар сони | 218 (АҚСҲ) |
| ИСБН | ИСБН 978-9943-4149-1-4 |
| Аввалгиси | Тҳе Беаутифул анд Дамнед (1922) |
| Кейингиси | Тендер Ис тҳе Нигҳт (1934) |
Сужет марказида детектив ва фожиали якун билан ишқий воқеалар жойлашган. Роман воқеалари Неw-Ёрк яқинида, Лонг-Айленднинг „олтин соҳилида“ жойлашган бойларнинг виллалари орасида бўлиб ўтади. Романда 1920-йиллардаги тартибсизлик, Биринчи жаҳон урушидан кейинги иқтисодий инқироз ва Америка жамияти равнақининг мисли кўрилмаган даври бадиий ифода этилган.[4]
Фитзгералд гарчи „янги пуллар“ нинг порлашига бефарқ бўлмасада, ўз китобида Америка орзуси тушунчасини танқидий ўрганиб чиқди. Моддий фаровонликка ва пайдо бўлаётган истеъмолчилар жамиятига чуқур эътибор қаратди.[5][6]
Ёзилиши ва нашр этилиши
Фитзгералд атайлаб „Буюк Гацбй“ ни яратишда аввалги ишларидан узоқлашади. 1922-йил январ ойида ушбу романни ёзишни режалаштирди ва 1923-йилда унинг устида иш бошланди. 1922—йил июл ойида у „янги, ғайриоддий, чиройли, содда ва шу билан бирга композицион жиҳатдан нозик бир нарса яратишни“ истаганини айтди.[7]
Унинг олдинги асарларидан фарқли ўлароқ, Гацбй пухта таҳрир қилинган ва такомиллаштирилган, чунки ёзувчи роман унга тан олинишига олиб келиши мумкинлигига ишонган.
Кейинчалик у шундай деб ёзган эди: „Мен ўзимда ҳеч қачон бўлмаган буюк кучни ҳис қилдим“. Ушбу даврда Парижда Фицжералд билан дўстона муносабатларни давом эттирган Э. Хемингуэй кейинчалик шундай деб ёзган эди: "У ёзганлари ҳақида ҳар қандай нафрат билан, аммо ачинмасдан гапирди. Мен унинг янги китоби жуда яхши бўлиши кераклигини англадим, чунки у аввалги китобларнинг камчиликлари тўғрисида аччиқ-аччиқ гапирмайди. "
1925—йилда таниқли журналист ва танқидчи Х. Л. Менскенга ёзган хатида ёзувчи „Гацби“ ни қатъий тарзда ёзганлигини таъкидлаган, чунки у „менинг дастлабки икки романимнинг тартибсиз шаклидан мамнун эмас“ ва унга „эркакча таъсир“ кўрсатган.
Романнинг қўлёзмаси 1923-йил октябр ойининг охирида Скрибнерларга юборилган . Унинг дўсти ва ношири Максвелл Перкинс зудлик билан телеграф орқали жавоб қайтарди: „Бу роман жуда гўзал деб ўйлайман“. Кейинчалик ундан Фицжералд ишлаган камчиликларни ва шарҳларни батафсил таҳлил қилиб, романни қайта ёзган ҳолда хат келди.
Оригинал муқова
Муқовани яратиш таниқли рассом Френсис Кугатга Фицжералд ишини тугатгунига қадар топширилган. Муқова роман ёзилишидан олдин тугатилган эди ва Фицжералд бундан жуда ҳайратда эдики, ноширга ёзганида, муқовасини ҳам китобига ёзиб қўйди. Унда Арт Деcо услубидаги кўнгилочар паркнинг чироқлари устида осилган кўзлар мавжуд. Тасвирланган аёлнинг бурни йўқ, лекин ҳиссий лаблари бор. Ўнг кўздан эса яшил ёш оқади.
Ном
Фицжералд нафақат ўзи яратган образларга, балки асар номига ҳам катта шубҳа билан қараган. Илгари рад этилган вариантлар қуйидагилардир: Ахлат ва Миллионерлар атрофида, Гацбининг Олтин Шляпаси, Ақлсиз ошиқ ва Ғарбий Тухум йўлида. Кейинчалик у „Буюк Гацбй“ деб ном беришга қарор қилди ва энг сўнгги дақиқада номни Америка орзусининг рамзлари билан боғлашга қарор қилиб, ёзувчи „Қизил, кўк ва оқ ранг остида“ (Америка байроғининг ранглари) номини топди .
Фицжералд ўз қаҳрамонини буюк деб атаган деган фикр бор, чунки муаллиф шу тариқа қаҳрамонга нисбатан кинояли муносабатини кўрсатмоқчи эди: бир томондан, Гацбй жуда ажойиб ва буюк қобилиятларга эга бўлган ва ғайритабиий ҳаётга эга бўлган инсон. Аммо бошқа томондан у ўзини сохта мақсадларга интилиш — бойлик ва аҳамияциз, бузуқ аёлларга беҳуда сарфлаган.[8]
Мазмуни
Қаҳрамон Ниcк Кервею ўз ҳикоясини бир пайтлар бой отаси унга берган маслаҳатидан бошлаган, у ундан афзалликлари бўлмаган бошқа одамларни ҳукм қилмасликни сўраган. Ниcкнинг ушбу маслаҳатга амал қилиш одати бор эди, Гацбй мисолидан ташқари. Ниcк Неw-Ёркни тарк этади, у ерда 1922-йилда ҳали бир воқеа ўқувчиларга айтилмаган, туғилган жойи Мидwестга қайтиш учун.
Ниcк ўз ҳикоясини Лонг Исланддаги Ғарбий Эггда қандай қилиб ижарага олганлигини эслаш билан бошлайди, у ерда Шарқий Эггдан фарқли ўлароқ, аслзодалар эмас, балки кам бўлмаган бадавлат одамлар яшаган. Ниcк ҳашаматли Том ва Даисй Бучанан кўчмас мулкига ташриф буюради. Том Ниcкни ирқчилик қарашлари ва кучли жисмоний қиёфасига эга бўлган мағрур одам, Даисй эса уч яшар қизининг онаси бўлган мафтункор, аммо хомуш аёл сифатида тасвирланган. Ушбу уйда Ниcк Дейзининг севгилиси ва жуда таниқли голфчи Жордан Бейкер билан учрашади. Жордан Ниcкга Неw-Ёркда Томнинг маъшуқаси борлигини маълум қилади.
Кутилмаган ҳолда Ниcк ҳар шанба куни юзлаб одамлар ташриф буюрадиган улкан мулкида замонавий кулгили зиёфатлар уюштириши билан машҳур бўлган Жей Гацбйнинг энг яқин қўшнисига айланади. Кўп ўтмай Гацбининг ҳайдовчиси Ниcкга ушбу партиялардан бирига расмий таклифнома олиб келади. Гацбй — сирли одам, унинг катталиги ва улкан бойлик манбаи ҳақида миш-мишлар тарқалган. Ниcк билан учрашган меҳмонларнинг ҳеч бири Гацбйнинг кўринишини ҳам билишмайди. Базм пайтида бир киши Ниcкни танийди ва улар ўртоқ аскарлар эканлиги аниқланди. Кейинчалик, Никнинг биродар-аскари жаноб Гацбйнинг ўзи эканлиги маълум бўлди. Тезда улар ўртасида дўстона муносабатлар ўрнатилади.
Ниcк Гацбй уни Ню-Ёркка олиб келганида ҳайрон қолади ва унинг ҳаракатининг сабабларини тушунтирмасдан, унга ижтимоий зинапояга кўтарилганлиги ҳақида ҳикоя қилади. У ерда Ниcк Гацбйнинг шериги бизнесмен Меер Волфшим билан учрашади.
Ниcкнинг юқорида айтиб ўтилган таниши Жордан Бейкер унга Гацбй ўзининг собиқ севгилиси Дайсининг тасодифан унинг ёнига тушиб қолишидан умидвор бўлиб, унинг ўрнига жуда кўп меҳмонларни йиғаётганини айтади. Иордания орқали Гацбй Никдан Даисй билан учрашув ташкил қилишни илтимос қилади. Ник буни бажаришга ваъда беради. Севишганлар яна бирлашадилар.
Айни пайтда Жорж Уилсон хотинини хиёнат қилишда гумон қилиб, жанжал чиқарди. Том кундузи ҳайдаб кетаётган машинани кўриб, у уйдан югуриб чиқади. Бу сафар Гацбй ва Дейзи ҳайдаб кетаётган машина, Миртлни уриб кетиб ўлдиради ва воқеа жойидан ғойиб бўлади. Жордан ортида ҳаракатланаётган Ниcк ва Том жабрланувчини пайқашди. Том уни ўз маъшуқаси деб билади. Қайғудан ғамгин бўлган Жорж, Миртлни уриб юборган машина ҳайдовчиси унинг севгилиси бўлган деган фикрга берилиб кетган. У ушбу машинани топиб, эгасидан қасос олишга қарор қилади.
Ниcк Бюкенен уйига қайтиб келади ва Гацбйни яқинидан топади, у беихтиёр Даисй машинани бошқарганини айтади. Гацбй авариянинг ҳақиқий айбдорини яширмоқчи эди.
Жорж Уилсон Гацбйни ҳовузида ўлдиради, кейин ўз жонига қасд қилади. Ниcк Гацбйнинг танишларига қўнғироқ қилади, аммо уларнинг ҳеч бири дафн маросимига келмайди. Том ва Дейзи манзилларини қолдирмасдан кетишди. Бу ерда асосий маъно умидни ҳеч қачон сўндирмасликда. Яъни Гацби учун нариги соҳилдаги мавҳум яшил чироқ шуласи ҳаётидаги умид учқини бўлган. Ва уни яшашга ундаган.
Қаҳрамонлари
- Ник Кервею — воқеаларни бошқарувчи асосий қаҳрамон. Ўрта Ғарбдан келган фаровон оилага тегишли. Таърифланган воқеалар пайтида у 30 ёшга тўлади.
- Жей Гацбй — Никнинг сирли бой қўшниси, тахминан 30 ёшда, унинг машғулоти ва ўтмиши барча меҳмонлар ва танишлар учун сир тутилган.
- Даисй Бучанан — Ниcкнинг қариндоши, тахминан 23 ёшда. Бой оиладан.
- Томас „Том“ Бюкенен — Дейзининг эри, тахминан 30 ёшда. Бой оиладан.
- Жордан Бейкер — Дейзининг голф бўйича дўсти.
- Миртл Уилсон — Томнинг маъшуқаси.
- Жорж Уилсон — Миртлнинг эри, автоулов дўконининг эгаси.
Муваффақият
Буюк Гацбй Бродвейда саҳналаштирилган ва Голливуд томонидан нашр этилганидан кўп ўтмай суратга олинган бўлса-да, китоб бесцеллерга айланмади (биринчи нашр — қарийб 24000 нусхада). Фицжералднинг ҳаёти давомида роман унчалик яхши танилмаган эди. Иккинчи Жаҳон уруши пайтида у қайта нашр қилинди ва 150 минг нусхадаги китоб фронтдаги америкалик аскарларга юборилди. Бу романга бўлган қизиқишни кучайтирди. Ўшандан бери у дунё бўйлаб 25 миллиондан ортиқ нусхада сотилган.
Кейинги ўн йилликлар ичида роман дунёнинг кўплаб инглиз тилида сўзлашадиган мамлакатларидаги ўрта мактабларда ва университет адабиёти курсларида ўқиш керак бўлган нарсага айланди. 1998—йилда роман ХХ асрнинг 100 та инглиз тилидаги энг яхши романлари рўйхатида Жойснинг Улисс асаридан кейин иккинчи ўринни эгаллади. Ле Мондега кўра асрнинг 100 китоби рўйхатида роман 46-ўринни эгаллади.
Филмлар
- 1926-йил — Тҳе Греат Гацбй
- 1949-йил — Тҳе Греат Гацбй
- 1974-йил — Тҳе Греат Гацбй
- 2000-йил — Тҳе Греат Гацбй
- 2013-йил — Шоввоз Гацбй
Манбалар
- ↑ ҳттпс://эн.м.wикипедиа.орг/wики/Тҳе_Греат_Гацбй#cите_ноте-ФООТНОТЕҲогебаcк2016-1
- ↑ ҳттпс://эн.м.wикипедиа.орг/wики/Тҳе_Греат_Гацбй#cите_ноте-ФООТНОТЕЛаcаёГроссман2010-2
- ↑ „архив нусхаси“. 2016-йил 23-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 11-декабр.
- ↑ ҳттпс://эн.м.wикипедиа.орг/wики/Тҳе_Греат_Гацбй#cите_ноте-ФООТНОТЕБурт2010-3
- ↑ ҳттпс://эн.м.wикипедиа.орг/wики/Тҳе_Греат_Гацбй#cите_ноте-ФООТНОТЕКаролидесБалдСова2011499-5
- ↑ ҳттпс://эн.м.wикипедиа.орг/wики/Тҳе_Греат_Гацбй#cите_ноте-ФООТНОТЕҲоовер2013-6
- ↑ ҳттпс://эн.м.wикипедиа.орг/wики/Тҳе_Греат_Гацбй#cите_ноте-ФООТНОТЕҲоwелл2013-8
- ↑ ҳттпс://эн.м.wикипедиа.орг/wики/Тҳе_Греат_Гацбй#cите_ноте-ФООТНОТЕАндерсен2010-9