Cancelleria relyeflari
Cancelleria relyeflari — ikkita tugallanmagan bas-reliefdan iborat toʻplam. Ularni Roman Emperor Domitian (milodiy 81–96-yillar) buyurtma qilgan deb taxmin qilishadi. Relyeflarda dastlab Domitsianning hayoti va hukmronligiga oid voqealar tasvirlangan. Imperator Nerva taxtga chiqqanidan soʻng esa tasvirlar qisman qayta oʻyilgan. Hozir ular Vatican Museumsda saqlanadi.
Odatda A friz va B friz deb ataladigan ikki panel tugallanmagan holda topilgan. A friz nisbatan butun saqlangan, biroq uning chap chekkasidagi bir qismi yoʻqolgan. Shu sababli asl asarning aniq uzunligini aniqlash qiyin. B friz esa bir qancha singan boʻlaklardan iborat; olimlarning fikricha, uning eni 597 smga yaqin boʻlgan. Har ikkala relyefning balandligi 210 smni tashkil etadi.[1]
Tarixi
Cancelleria relyeflarini 1930-yillarning oxirida Rimdagi Palazzo della Cancelleria binosi ostidan topishgan; asar nomi ana shu topilgan joydan olingan.[1] Ularni kim yoʻngani va qaysi binoni bezash uchun moʻljallangani nomaʼlum. Shunga qaramay, butun asarni bitta usta Roman Emperor Domitian buyurtmasiga koʻra bajargan deb hisoblashadi.[1] Hozir relyeflar Romedagi Vatican Museumsda turadi.
Cancelleria relyeflarining dastlabki oʻrni haqida bir necha ehtiyotkor taxmin bildirilgan. Koʻpchilikning fikricha, bu haykaltaroshlik asarlari Domitsian davrida qurilgan koʻplab binolardan birini bezagan. Brayan Jons ikkita boʻlishi mumkin boʻlgan joyni koʻrsatadi: biri — Vespasian va Titning harbiy gʻalabalariga bagʻishlangan Templum Divorum ibodatxonasi,[2] ikkinchisi — Domitsian davrida qurilgan, ammo uning oʻlimidan keyin buzib tashlangan tantanavor ravoqlardan biri.[3]
Tavsifi
.jpg)
Maqsadi va uslubi
Cancelleria relyeflarida Domitsianning hayotiga oid voqealar hamda Flavian dynasty tarixi aks etgan. Bu sulolaga Domitsianning otasi Vespasian milodiy 69-yilda asos solgan. Asarlarning mazmuniga koʻra, ular kamida 83-yilda yaratilgan. Tarixiy maʼlumot manbayi sifatida bu relyeflarni Flaviylar sulolasi hokimiyatini qonuniylashtirishga qaratilgan propaganda harakatining bir qismi deb hisoblashadi.[4]
Asarlarning uslubi esa ularni toʻgʻri sanalashda ayrim qiyinchiliklar tugʻdirgan. Domitsian hukmronligi davriga shubhasiz tegishli deb hisoblanadigan shunga oʻxshash barelyeflar (bas-reliefs), masalan, Arch of Titusdagi tasvirlar, koʻproq sunʼiy, barokko uslubida ishlangan. Kansellyeriya relyeflari esa Avgust davrining klassik uslubida oʻyilganga oʻxshaydi.[5]
A frizi
A frizida dastlab Domitsian Chattilarga qarshi yurishga otlanayotgan holda tasvirlangan edi.[6] Suetonius kabi oʻsha davr mualliflari keyinchalik Domitsianning harbiy sayʼ-harakatlarini asosan muvaffaqiyatsiz deb baholagan. Ularning fikricha, imperatorni zaruriyat emas, balki shaxsiy shuhrat istagi harakatga undagan.[7] A frizidagi manzara bunday ayblovlarga javob bergandek koʻrinadi. Unda Domitsian urushni istamagan sarkarda sifatida gavdalanadi. Uni ona yurtini himoya qilishga eng chap tomonda tasvirlangan Mars, Minerva va Roma xudolari ilhomlantiradi.[8] Bu manzarada, shuningdek, Roman Senate va Rim xalqining geniylari, yaʼni homiy ruhlari hamda bir qancha askarlar aks etgan.
Biroq 96-yil 18-sentabrda Domitsian suiqasd natijasida oʻldirilgach, senat uning xotirasiga nisbatan damnatio memoriae hukmini chiqardi—imperatorning nomini barcha davlat hujjatlaridan oʻchirdi, haykal va tantanavor darvozalarini esa buzib tashladi. Ayrim haykallarni yangi imperator Nervani tasvirlash uchun qaytadan oʻyib ishladilar. Kansellyeriya relyeflarining A frizi ham shular jumlasidan edi. Nervaning boshi tanasiga sezilarli darajada mutanosib emas. Uning oʻng koʻzi chapidan kichikroq, boʻyni esa haddan tashqari uzun. Bu belgilar boshni ilgari Domitsian uchun tayyorlangan tasvirdan qayta oʻyib ishlanganini aniq koʻrsatadi.[9]
B frizi
B frizida Vespasianning fuqarolar urushidan soʻng, 69-yilda Domitsian bilan yarashuvi tasvirlangan. 68-yilda imperator Nero vafot etgach, Rim imperiyasining eng nufuzli toʻrt sarkardasi—Galba, Otho, Vitellius va Vespasian oʻrtasida urush boshlandi. Galba bilan Oton ketma-ket halok boʻlgandan keyin Vespasian Vitelliyning taxtga daʼvosiga qarshi chiqdi. Oʻsha paytda Vespasian Yahudiyada Quddus shahri qamaliga rahbarlik qilayotgan edi. Biroq u Rimga qaytmadi, balki Vitelliyga qarshi urushni siyosiy ittifoqdoshi Gay Litsiniy Mutsianga topshirdi. Vespasianning oʻzi esa Misr viloyatida tarafdorlar toʻpladi.
Mutsian 69-yil 20-dekabrda Rimga bostirib kirdi va Vitelliy kuchlarini tezda magʻlub etdi. Shundan soʻng muvaqqat boshqaruv tuzildi. Unda Mutsian imperator vazifasini bajaruvchi, Domitian esa Flaviylar oilasining vakili boʻldi. Vespasian 70-yil sentabr oxirida Rimga qaytdi. Tarixchilarning fikricha, B frizida aynan shu manzara tasvirlangan. Tasvirdagi shaxslarning joylashuvi — chapda Domitian, oʻngda Vespasian — quyidagini anglatadi: Domitian otasini uning yoʻqligida Rim yaxshi boshqarilganiga ishontirmoqda, ular oʻrtasidagi munosabat esa yaxshi.[9]
Antik mualliflar Kansellyariya relyeflarida aks etgan voqealarni yana boshqacha tasvirlaydi. Tacitus va Suetoniyning yozishicha, Mutsianning muvaqqat hukumati davrida Domitianning xatti-harakati qoniqarli boʻlmagan. Ularning taʼkidlashicha, u siyosiy lavozimlarni taqsimlashda haddan tashqari shijoat koʻrsatgan hamda asossiz harbiy yurishlarda qatnashishga intilgan.[10] Demak, Vespasianning qaytishiga asosiy sabab Domitianni jilovlash zarurati boʻlgan. Ammo bu davrga oid adabiy manbalarga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak, chunki Tatsit Domitianga nisbatan qattiq biasli boʻlgani maʼlum. Boshqa tomondan, agar Kansellyariya relyeflari haqiqatan targʻibot vositasi boʻlsa, ular boʻlajak imperatorning xatti-harakati haqidagi mish-mishlarni tarqatishga moʻljallangan boʻlishi mumkin. Har ikkala talqinni ham aniq isbotlab boʻlmaydi. Shunga qaramay, Jons oddiyroq izohni maʼqul koʻradi: unga koʻra, Vespasianning Domitian bilan yarashuvi chindan ham samimiy boʻlgan.[11]
Yana qarang
Izohlar
Manbalar
- Last, Hugh (1948). "On the Flavian Reliefs from the Palazzo della Cancelleria". Journal of Roman Studies 38 (1–2): 9–14. doi:10.2307/298163.(subscription required)
- Jones, Brian W.. The Emperor Domitian. London: Routledge, 1992. ISBN 0-415-10195-6.
Tashqi havolalar
- Storage, Bill; Maish, Laura „The Cancelleria Reliefs“. rome101.com (2007). 2008-yil 4-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 8-iyun.
- Häuber, Chrystina. The Cancelleria Reliefs and Domitian's Obelisk in Rome in context of the legitimation of Domitian's reign: with Studies on Domitian's building projects in Rome, his statue of Iuppiter Optimus Maximus Capitolinus, the colossal portrait of Hadrian (now Constantine the Great), and Hadrian's portrait from Hierapydna. Hochschule für angewandte Wissenschaften München, 2024. ISBN 978-3-943872-24-8. Qaraldi: 2024-yil 5-aprel.
Manba
Ushbu maqola Vikipediyaning en.wikipedia.org ulanishidan avtomatik tarjima orqali olingan (CC BY-SA 4.0).