Chechak

Бангладешда чечак касаллиги билан касалланган бола

Чечак (сув чечак, чин чечак) — одам ва ҳайвонларда учрайдиган ўткир юқумли касаллик. Ўтмишда ер юзидаги барча мамлакатларда кенг тарқалган бўлиб, у ҳақдаги дастлабки маълумотлар қадимги Миср ва Хитой қўлёзмаларида топилган, кейинроқ Юнон ва Рум табибларининг асарларида қайд этилган. Ўрта асрларда Розий „Чечак ва қизамиқ ҳақида китоб“ („Китоб ал-жударий вал-ҳасба“) номли асар яратиб, тиббиёт тарихида биринчи марта чечакни таърифлаб берган ва чечакка қарши эмлаш керак деган фикрга келиб, уни амалда қўллаган. чечакнинг олдини олиш ҳақидаги фикрлар Ибн Сино асарларида ҳам илгари сурилган. 1796-йилга келиб Европада инглиз врачи Э. Женнер чечакка қарши эмлашни таклиф этганидан сўнггина чечак анча камайди. Скарлатина — бошланғич болалик касаллиги ҳам ҳисобланади. Кўпинча ундан 1 ёшдан 8-9 ёшгача бўлган болалар азият чекади. Катта ёшлиларда касаллик камроқ учрайди, бу клиник жиҳатдан аниқланган ёки ёқотилган шаклдаги касалликдан кейин, шунингдек, бактерия ташувчидан кейин ўзига хос иммунитет ҳосил бўлиши билан изоҳланади.

Чечакни филтрланувчи вируслар қўзғатади. Инфексия манбаи — бемор вирус ҳаво (чанг орқали, бемор аксирганда, йўталганда ҳаводан) ва бемор буюмлари (кийим-кечак ва ҳоказо) дан ўтади. Касаллик ўткир бошланади. Тана ҳарорати бирдан кўтарилиб, бош оғрийди, эт увишиш, кўнгил айниши ва бел, думғаза атрофида оғриқ пайдо бўлади. Беморнинг пулси тезлашиб, тили қуруқлашади, таранглашлади. Томоқ, бурун, ҳалқум шиллиқ қаватлари қизариб яллиғланади. Шу даврда айрим беморларнинг қорин пасти соҳаси, сонининг ички тарафига қизамиқ ёки қизилча тошмасига ўхшаш тошмалар тошади. 3—4 кундан сўнг беморнинг аҳволи бирмунча яхшиланиб, кейин яна оғирлашади. Бу даврда пешона, соч, юз, қўл панжасида ҳақиқий чечак тошма — майда доғга ўхшаш тошмалар пайдо бўлади, эртасига улар қизғиш тугунчалар (папула)га айланиб, бутун баданга тарқалади. Кейин тугунчалардан пуфакчалар (везикула) ҳосил бўлади ва йиринг бошланади. Касалликнинг 10—13 куни йирингли тошмалар қуриб, қорақўтир бўлади. 18—20 куни улар туша бошлайди ва ўрни чандиқлана боради, беморнинг аҳволи бирмунча яхшиланади. Оғир кечадиган аралаш чечакда тошмалар бирбирига қўшилиб кетади. Геморрагик чечак („қора чечак“ ёки чечак пурпураси) да тўқима ва аъзоларга қон қуйилади. Чечакнинг тошма тошмайдиган, иситмасиз кечадиган шакллари фарқ қилинади.

Чечакнинг олдини олиш учун беморга чечакга қарши эмлаш қилинади ва бошқа чора-тадбирлар кўрилади. 1980-йил Жаҳон Соғлиқни Сақлаш ассамблеясининг 33-сессиясида ер юзида чин чечак буткул тугатилганлиги расмий равишда эълон қилинди.

Чорва молларида чечак заҳарланиш, иситма ва терига тошмалар тошиши билан кечади. Чечак қўзғатувчиси Похвиридаэ оиласига мансуб 7 туркум вируслари. Ҳар бир ҳайвон турида чечакни қўзғатадиган ўзига хос вируслари бор. Масалан, қўй чечакда — кўз, бурун зарарланади, сигир чечакда — соғим камаяди, елинда ва тананинг бошқа қисмларида тошмалар пайдо бўлади, қушларда, тери ва ички аъзолар зарарланади. Касал бўлиб тузалган ҳайвонларда турғун иммунитет ҳосил бўлади. Касаллик касал ҳайвон билан соғлом ҳайвон бир жойда сақланганда, вирус билан зарарланган озуқа, сув ва бошқа орқали юқади. Вируслар атроф муҳитда бир неча ойгача сақланади. Қиш ойларида ёш ҳамда нимжон ўсган чорва моллари кўпроқ ва оғирроқ касалланади. Уларнинг махсулдорлиги пасаяди, териси ёрилади, айрим ҳайвонлар нобуд бўлади. Ташхис клиникепизоотологик ва эпидемиологик маълумотлар, лаборатория текширувлари натижалари асосида қўйилади.

Даволаш

Касалликни даволашда гаммаглобулинлар, антибиотиклар, малҳам дорилар, глицерин ёки антисептик воситаларни қўллаш.

Олдини олиш

Олдини олишда умумий санитария ва ветеринария қоидаларига риоя қилиш, ҳайвонларда эмлаш йўли билан иммунитет ҳосил қилиш, касалликка чалинган молларни алоҳида сақлаш ва бошқалар муҳим.