Chetan (buta) sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Chetan (maʼnolari)}}
{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = Cherkez
| image =
| image_width = 240px
| image_caption = 
| regnum = [[Oʻsimlik]]
| divisio = 
| classis = 
| ordo = 
| familia = 
| subfamilia = 
| genus = 
| species = 
| binomial = Salsola richteri
| binomial_authority = 
}}
'''Chetan''' ({{lang|la|''Sorbus'' L.}}) — [[raʼnodoshlar]]ga mansub [[buta]] va [[daraxt]]lar [[turkum]]i. [[Oʻrta Osiyo]]da [[Turkiston tizmasi|Turkiston]], [[Zarafshon tizmasi|Zarafshon]], [[Hisor tizmasi|Hisor]], [[Darvoz tizmasi|Darvoz]], [[Ugom tizmasi|Ugom]], [[Chatqol tizmasi|Chatqol]], [[Pomir-Olay togʻlari|PomirOlay]], [[Fargʻona tizmasi|Fargʻona togʻlari]]da 3 [[tur (biologiya)|tur]]i: kizil Chetan ({{btname|S.tiarischanica}}), turkiston Chetani (jagisi) ({{btname|S. turkestanica}}) va fors Chetan (buta) ({{btname|S. persica}}) uchraydi. Qizil Chetan ko'pincha, [[archa]], oq [[qayin]], [[shilvi]] kabilar bilan birga dengiz sathidan 1800–3000 m balandaikda aralash oʻrmonlar hosil qilib usadi. Bo'yi 3–5 m. [[Ildiz (oʻsimlik)|Ildiz]]i 7–8 m chukurlikkacha tarkaladi. [[Gul]]lari yirik, iyun oyida gullab, avgust-sentabrda meva beradi. Mevasi qizil, taxirachchiq yoki shirin, birinchi sovukdan keyin qoʻngʻir tusga kiradi. Mevasida S. vitamini, 4—13,7% qand moddasi, urugʻida 22% [[moy]], poʻstlogʻida 14% tannid bor. Yogʻochidan mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi. [[Barg]]laridan jigarrang boʻyoq olinadi. Qizil Chetanni [[urugʻ (oʻsimliklar)|urugʻ]]idan, [[ildizpoya]]sidan ko'paytirish mumkin. Chetan 60—100 yil yashaydi. Chetanning hamma turlari qimmatli o'rmon, [[mevali oʻsimliklar|mevali]], [[manzarali oʻsimliklar|manzarali]] va asal beruvchi oʻsimlik hisoblanadi.

Atirguldoshlar oilasiga mansub daraxtlar va butalar turkumi, manzarali va mevali oʻsimlik. Shimoliy yarim sharning moʻtadil mintaqalarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Mevasi 2—5 uyli mayda [[olma]]. Ayniqsa, koʻproq oddiy P. (S.aucuparia) ekiladi. Daraxti (bal. 15 m gacha) yoki butasining poʻstlogʻi silliq, kulrang, mevasi yumaloqsharsimon va qizil. Qushlar uchun oziq hisoblanadi. Mevasi tarkibida 4—8% qand ([[fruktoza]], [[Glukoza|glyukoza]], [[saxaroza]]), 2,7% gacha [[olma]], [[limon]], [[uzum]] va kahrabo ktalari, pektin va [[oshlovchi moddalar]], askorbinka (200 mg% gacha), [[karotin]] (20 mg%) va [[Vitaminlar|vitamin]] RR mavjud. Poʻstlogʻida 14% tanin, urugʻida esa 22% gacha moy mavjud. Sentabr oktabr oylarida pishadi. R. vegetativ usullar (parhish, ildizidan, bachkisidan, payvandlash) bilan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi. Qandolat i.Chetanda, marmelad, pastila, murabbo, shuningdek, [[Sharob|vino]], likyor, [[sirka]], kvas tayyorlashda ishlatiladi.

Yevropaning Shimoli-gʻarbida va [[Sibir|Sibirda]] sibir R.si (S. sibirica) oʻsadi. [[Qrim]], Janubi-gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz atroflarida [[bogʻ]] R.si (S. domestica) bogʻlarga ekiladi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Raʼnodoshlar]]


{{chala}}