Chugach sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Spruce_root_hat,_Chugash_-_Etholén_collection,_Museum_of_Cultures_(Helsinki)_-_DSC04923.JPG|thumb| Boʻylama chigʻanoqlar va boncuklar bilan bezatilgan archa ildizlaridan toʻqilgan shlyapa. [[Helsinki|Xelsinkidagi]] madaniyatlar muzeyi]]
'''Chugach, Chugachlar''', '''Chugachigmyutlar'''<ref name=":0">{{Книга|автор=Берг Лев Семенович|заглавие=Открытие Камчатки и Экспедиции Беринга, 1725-1742|ответственный=|издание=|место=|издательство=Главсевморпути|год=1935|страницы=213-214|страниц=411|isbn=}}</ref> ({{lang-en|Chugach Sugpiaq}} yoki ''Chugachigmiut'') — Alyaskaning janubiy qirgʻogʻining mahalliy aholisi, Kenay yarim orolidagi [[Eskimoslar|eskimos etnolingvistik guruhi]] va shahzoda Uilyam Sound (Chugach koʻrfazi<ref name=":6" />). Ular Alutikning eskimo qirgʻoq xalqlariga mansub va Alutik tilining Chugach tilida gaplashadilar. Ilgari yozuv [[Kirill alifbosi|kirill alifbosiga]] asoslangan boʻlsa, endi lotin tiliga oʻtilgan<ref> Врангель Ф. П. Чугачи и Кадьякцы // Сын Отечества. — 1839. — № 2.</ref>.

== Etnonimlar ==
Oʻzining nomi Sugpiaq (Chugachik<ref name=":6">{{Статья}}</ref>) "''suk''" — „odam“ va "''piaq''" — „haqiqiy“ soʻzlaridan kelib chiqqan.

Tlingit ([[Rus tili|ruscha]] Kolyuji, Kolyusha, Kolyuzhtsy) Chugachlarni Kushek etnonimi deb ''atagan''<ref>{{Книга|автор=Давыдов|часть=2|заглавие=Двукратное путешествие в Америку морских офицеров Хвостова и Давыдова|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Морская типография|год=1812|страницы=234|страниц=|isbn=}}</ref>.

Qabilaning etnonimi atrofdagi joy nomlari tarkibiga kiradi: Chugach togʻlari, Chugach bogʻi, Chugach milliy oʻrmoni. Ilgari, knyaz Vilgelm boʻgʻozi Chugatskiy koʻrfazi<ref name=":6">{{Статья}}</ref> deb nomlangan.

== Tarixi ==
Chugachlar, arxeologik maʼlumotlarga koʻra, ming yil oldin shahzoda Vilgelm boʻgʻozi hududida yashagan. Ular birinchilardan boʻlib 1741-yilda [[Bering Vitus Ionassen|Vitus Jonassen Bering]] bilan uchrashishdi. Bu davrda Chugachlar Eyaklar, Atnaslar va Tlingitlar bilan savdo aloqsida boʻlishgan, yoki jang qilishgan.

1783-yil 17-avgustda ruslar birinchi marta Chugachlar bilan uchrashdilar, ular bir oy oʻtgach, Panov kompaniyasi sanoatchilar lagerini qoʻriqlagan 9 qoʻriqchini oʻldirdilar<ref>{{Книга|автор=Кучин Владимир|заглавие=Всемирная волновая история от 1600 г. по 1799 г.|ответственный=|издание=|место=|издательство=Litres|год=2017|страницы=|страниц=|isbn=5457876179}}</ref>.

1834-yilda ularning soni 471 tani, 1890-yilda esa 433 tani tashkil etgan<ref name=":0">{{Книга|автор=Берг Лев Семенович|заглавие=Открытие Камчатки и Экспедиции Беринга, 1725-1742|ответственный=|издание=|место=|издательство=Главсевморпути|год=1935|страницы=213-214|страниц=411|isbn=}}</ref>.

1964-yilda Alyaskadagi kuchli zilzila tufayli tsunami Chenega qishlogʻini vayron qiladi. 1989-yilda Exxon Valdez tankeridan neftning toʻkilishi Chugach baliqchiligiga katta zarar yetkazdi.

== Madaniyat ==
Afsonaga koʻra, Chugachlar qargʻadan emas, balki Itlardan kelib chiqqan va shimoldan kelgan, ularning vatandoshlari Bristol koʻrfazidan Bering boʻgʻozigacha boʻlgan qirgʻoqda qolgan. Oʻzaro urush natijasida ular [[Kadyak|Kodiak orolidan]] quvilgan<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Справочный энциклопедический словарь|ссылка=https://books.google.ru/books?id=BDGOBQAAQBAJ&pg=PA194&dq=чугачи&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi6xfW5mazVAhUJ4D4KHfo1DPEQ6AEIKzAB#v=onepage&q=%D1%87%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B8&f=false|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Типография К. Крайя|год=1847|том=12|страницы=194|страниц=574|isbn=}}</ref>.

Keyingi sayohatchilar xalq afsonasining oʻzgarishini taʼkidladilar:<blockquote>Kayak orolining shimolida materikda Chilkak degan joy bor. U yerda bir qudratli chol erkak va ayolni yaratdi. Avvaliga chol ularni toshdan yasamoqchi boʻladi, lekin tayyor odamni oyoqqa qoʻyib, bexosdan chap oyogʻini sindirib oladi. Keyin u yer turpogʻidan odamlarni yaratishga qaror qiladi. Shu sababli odamlar oʻladi: yer vayron boʻladi. Agar biz toshdan yasalgan boʻlsak, biz abadiy yashar edik<ref name=":1">{{Статья|автор=Дорошин П. П.|заглавие=Из записок, веденных в Русской Америке|год=1866|страницы=}}</ref>.</blockquote>Chugachlar nasl qoʻlga kiritib, yangi unumdor joylarni izlashga qaror qilishdi. Chugatskiy koʻrfazi orollariga joylashib, Ushugnak (Peregrebnye), Shuyak va Kodiak orollariga joylashdilar.

Chugachlar — dengiz qirgʻogʻida yashaydigan xalq, laxtaklar bilan qoplangan baydarkalarda, kitlar va dengiz qunduzlarini ovlaydi; qishda — tulki va vidralarni itlar va tutun yordamida ovlaydilar. Qazlmalarni esa Chugachlar Konstantinovskiy redutida yoki qoʻshni qabilalardan kerakli mxsulotlarga almashtirardilar. Chugachlar redobutda yollanadigan ishlarning eng muhimi yukola (quritilgan yoki dudlangan baliq) tayyorlash, idishni yuklash yoki tushirish va oʻtin yetkazib berishdir.

Kiyimlar paylar yordamida tikilgan. Parklar va boshqa kiyimlar uchun dengiz, kamroq quruqlikdagi hayvonlarning terilari, shuningdek qush terilari ishlatilgan. Suvga chidamli kamleyalar dengiz hayvonlarining ichaklaridan qilingan<ref name=":6">{{Статья}}</ref>.

Oʻlganlarni, ruslar bilan yaqinlashishdan oldin, Chugachlar marhumning narsalari bilan birga dengiz qirgʻogʻida yondirib, shunda marhum goʻyo suvda yashirinib, oʻziga kerak boʻlgan narsani kuldan olishi mumkin edi<ref name=":1">{{Статья|автор=Дорошин П. П.|заглавие=Из записок, веденных в Русской Америке|год=1866|страницы=}}</ref>.

== Manbalar ==
<references group="" responsive="1"></references>

== Adabiyotlar ==

* {{Статья|title=Чугачи и Кадьякцы|url=}}
* {{Книга|автор=[[Берг, Лев Семёнович|Берг Л. С.]]|заглавие=Открытие Камчатки и экспедиции Беринга 1725—1742|издание=|ответственный=|место=|издательство=Издательство Главсевморпути|год=1935|страниц=411|страницы=213—214|isbn=|ссылка=}}
* {{Книга|автор=[[Лисянский, Юрий Фёдорович|Лисянский Ю. Ф.]]|заглавие=Плавание корабля «Нева» от острова Кадьяк до Ситкинского залива|издание=Путешествие вокруг света на корабле «Нева» в 1803—1806 годах (1812)|ответственный=|место=М.|издательство=Директ-Медиа|год=2014|страниц=274|isbn=|ссылка=}}
* {{Книга|автор=Артемьев А. Р.|заглавие=Русская Америка и Дальний Восток: конец XVIII в. — 1867 г.: К 200-летию образования российско-американской компании|издание=Материалы международной народной научной конференции, Владивосток, 11-13 октября 1999 г.|ответственный=|место=|издательство=Институт истории, археологии и этнографии народов Дальнего Востока ДВО РАН|год=2001|страниц=337|isbn=|ссылка=}}
* {{Книга|автор=[[Сарычев, Гавриил Андреевич|Сарычев Г. А.]]|заглавие=Путешествіе флота капитана Сарычева по сѣверовосточной части Сибири: Ледовитому морю и Восточному океану, в продолженіе осьми лѣт, при Географической и астрономической морской экспедиціи, бывшей под начальством флота капитана Биллингса с 1785 по 1793 год|место=|издательство=Типография Шнора|год=1802|страниц=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rMRDAQAAMAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s}}
[[Turkum:Subarctic Hindulari]]
[[Turkum: shimoli-g'arbiy Sohil hindulari]]
[[Turkum:Alaska Xalqlari]]
[[Turkum:Yupiki]]
[[Turkum:Alaska Hindulari]]