КОФЕ (Сонеаг; араб. — қаҳва), қаҳва дарахти — рўяндошлар оиласига мансуб кўп йиллик доим яшил дарахт. Шарқий ярим шарнинг тропикларида, аксарият Африкада ўсадиган 40 га яқин тури маълум. 5—6 маданий тури Арабистон ярим оролда 14—15-аср дан, Бразилияда 18-аср дан экилади. Европага К. уруғи 1592-йил келтирилган ва К. ичимлиги ичиш одатга айланган. С. арабиcа (Арабистон К.си) ва C.либериcа (Либерия К.си) кўпроқ тарқалган. Кофезорларнинг асосий қисми Бразилия (жаҳон бўйича етиштириладиган К.нинг ярми), Эфиопия, Колумбия, Яманда жойлашган. Индонезия, Ҳиндистонда ҳам экилади. Жаҳон бўйича К. дарахти экилган майдонлар 11,5 млн. га, ўртача ҳосилдорлик 6,16 с/га. К. ўстириш учун етарли миқдорда намлик (йиллик ёғин миқдори 2200–2300 мм) ва ўртача йиллик ҳарорат 18° дан кам бўлмаган табиий-иқлим шароит зарур. К. йил бўйи гуллайди ва мева тугади. Дарахти баландлиги 8–20 м. Гуллари оқ, хушбўй, икки жинсли. Четдан чангланади. Меваси 2 уяли резавор, 9 ойда етилади, тўқ яшил мевалар дастлаб сариқ, пишиш даврида қизил ранг олади.

К. уруғи ва қаламчасидан кўпайтирилади. Ўтқазилган кўчати 5-йили ҳосилга киради. 30—40 йил ҳосил беради. 1 туп дарахтидан 1 кг га яқин уруғ олинади. Уруги таркибида 13—14 % азот моддалари, 0,65—2,7 % кофеин, 2—3 % сахарин ва бошқа мавжуд.

Улардан кофеин ва К. ичимлиги тайёрланадиган кукун олинади. К. ичимлиги тайёрлаш учун К. дони 180—200° хароратда 20—30 мин. давомида қовурилади, янчилади. Қовурилганда ичимликка жигарранг тус, хушбўйлик ва ёқимлик таъм берадиган моддалар ҳосил бўлади. К. кукунини иссиқ сувда эритиб, шакар қўшиб истеъмол қилинади.

Ўстириш ва фойдаланиш

Freshly harvested coffee cherries
Янги ҳосил қилинган кофе гилоси
Қаҳва мевалари, Бали

Қаҳванинг 120 дан ортиқ турлари мавжуд бўлиб, улар уруғлардан етиштирилади. Иккита энг машҳур турлари: Cоффеа арабиcа (одатда оддийгина „Арабика“ номи билан танилган), бу дунё кофе ишлаб чиқаришнинг 60-80 % ни ташкил қилади ва Cоффеа cанепҳора („Робуста“ номи билан танилган) тахминан 20-40 % ни ташкил қилади[1][2]. C. арабиcа ўзининг ширин таъми учун қадрланади, C. cанепҳора эса кўпроқ кофеинга эга. C. арабиcа Эфиопиянинг баланд тоғлари, Суданнинг Бома платосидан келиб чиққан ва C. cанепҳора ва C. эугениоидес ўртасидаги дурагай ҳисобланади[3].

Дарахтлар истеъмол қилиш мумкин бўлган қизил ёки бинафшаранг меваларни ҳосил қилади[4]. Мева кўпинча „қаҳва гилоси“ деб аталади ва у „қаҳва ловия“ деб аталадиган иккита уруғни ўз ичига олади[5]. Ушбу номларга қарамай, қаҳва на ҳақиқий гилос (Прунус туркумидаги баъзи турларнинг меваси), на ҳақиқий ловияга (Фабаcеаэ оиласидаги ўсимликларнинг уруғлари) алоқадор эмас.

Кофе меваларининг тахминан 5-10 фоизида фақат битта ловия топилади. Бу ловия пеаберрй деб аталади, у оддий қаҳва донасидан кичикроқ ва юмалоқроқ.

Тропик иқлим минтақаларида ўстирилган, қаҳванинг бўйи одатда 3–3.5 м (9.8–11.5 фт) гача етади. Кўпинча ўстириладиган кофе турлари юқори баландликларда яхши ўсади, лекин музлаш ҳароратига тоқат қилмайди[6].

Cоффеа арабиcа дарахти 3-5 йилдан кейин мева бера бошлайди, ўртача 50-60 йил давомида ҳосил беради[7]. Оқ гуллар жуда хушбўй ҳидга эга. Мева пишишига тахминан тўққиз ой керак бўлади.

Кофе гули
Қаҳва меваси кесмаси
Раcемоса кофе мевалари
Cоффеа Арабиcа ловиялари униб чиқмоқда
Cоффеа Арабиcа гуллари
Пишган Cоффеа Арабиcа мевалари
Cоффеа Арабиcа меваси ичидаги ловия
Кофе шохлари

Экология

Қаҳва ловиялари таркибидаги кофеин ўсимлик уруғларини ҳимоя қилувчи заҳарли модда бўлиб хизмат қилади. Кофеин бир вақтнинг ўзида чанглатувчиларни, хусусан, асалариларни ўзига жалб қилади[8]. Қаҳванинг барча турлари кофеинни ўз ичига олмайди ва энг қадимги турларида кофеин жуда кам ёки умуман бўлмаган. Кофеинли ўсимликлар туркумнинг узоқроқ қариндошлари Теоброма (какао) ва Cамеллиа (чой) авлодларидан мустақил равишда ривожланган[9]. Бу шуни кўрсатадики, кофеин ишлаб чиқариш қаҳва ва ўсимликлар эволюциясида мослашувчан хусусиятдир. Мева ва баргларида кофеин мавжуд бўлиб, улар кофе гилос чойи ва кофе барги чойини тайёрлаш учун ишлатилиши мумкин. Мева, шунингдек, кўплаб алкоголсиз ичимликлар, шунингдек, олдиндан қадоқланган чойларда ишлатилади[10][11][12][13].

Бир нечта ҳашаротлар зараркунандалар қаҳва ишлаб чиқаришга таъсир қилади, жумладан, кофе қўнғизи (Ҳйпотенемус ҳампеи) ва кофе баргини зарарловчи (Леуcоптера cаффеина).

Қаҳва баъзи Лепидоптера (капалак ва куя) турларининг личинкалари, Далcера абраса, шолғом куя ва Эндоcлита туркумининг айрим вакиллари, жумладан Э. дамор ва Э. малабариcус томонидан истеъмол қилинади.

Турлар

Cоффеа бенгҳаленсис
Cоффеа либериcа
Cоффеа раcемоса
Cоффеа стенопҳйлла
Cоффеэ гуллари
Cоффеа арабиcа ловиялари
  1. Cоффеа аббаесии
  2. Cоффеа аффинис
  3. Cоффеа аллеизеттии
  4. Cоффеа амбанженсис
  5. Cоффеа амбонгенис
  6. Cоффеа андрамбоватенсис
  7. Cоффеа анкараненсис
  8. Cоффеа антҳонйи
  9. Cоффеа арабиcа Л.
  10. Cоффеа аренесиана
  11. Cоффеа аугагнеурии
  12. Cоффеа бакоссии
  13. Cоффеа бенгҳаленсис
  14. Cоффеа бертрандии
  15. Cоффеа бетампоненсис
  16. Cоффеа биссетиаэ
  17. Cоффеа боиненсис
  18. Cоффеа боивиниана
  19. Cоффеа бонниэри
  20. Cоффеа брассии (Ж.-Ф.Лерой)
  21. Cоффеа бревипес Ҳиэрн
  22. Cоффеа бридсониаэ
  23. Cоффеа бухифолиа А.Чев.
  24. Cоффеа cанепҳора ("Cоффеа робуста")
  25. Cоффеа cарриссои А.Чев.
  26. Cоффеа чарриэриана
  27. Cоффеа cочинчиненсис
  28. Cоффеа cоммерсониана
  29. Cоффеа cонгенсис
  30. Cоффеа cостатифруcта Бридсон
  31. Cоффеа cоурсиана Ж.-Ф.Лерой
  32. Cоффеа даcтйлифера Роббр. Стофф.
  33. Cоффеа деcаряна Ж.-Ф.Лерой
  34. Cоффеа дубардии Жум.
  35. Cоффеа эбраcтеолата (Ҳиэрн) Бренан
  36. Cоффеа эугениоидес С.Мооре
  37. Cоффеа фадении Бридсон
  38. Cоффеа фарафанганенсис Ж.-Ф.Лерой
  39. Cоффеа флоресиана Боэрл.
  40. Cоффеа фоцоана Стофф
  41. Cоффеа фрагилис Ж.-Ф.Лерой
  42. Cоффеа фрагранс Wалл. Ҳоок.ф.
  43. Cоффеа галлиэнии Дубард
  44. Cоффеа гревеи Драке А.Чев.
  45. Cоффеа ҳеимии Ж.-Ф.Лерой
  46. Cоффеа ҳомоллеи Ж.-Ф.Лерой
  47. Cоффеа ҳорсфиэлдиана Миқ.
  48. Cоффеа ҳумбертии Ж.-Ф.Лерой
  49. Cоффеа ҳумблотиана Баилл.
  50. Cоффеа ҳумилис А.Чев.
  51. Cоффеа жумеллеи Ж.-Ф.Лерой
  52. Cоффеа капаката (А.Чев.) Бридсон
  53. Cоффеа кианжаватенсис Ж.-Ф.Лерой
  54. Cоффеа киҳансиэнсис А.П.Давис
  55. Cоффеа кимбозенсис Бридсон
  56. Cоффеа кивуэнсис Лебрун
  57. Cоффеа лабатии А.П.Давис
  58. Cоффеа ланcифолиа А.Чев.
  59. Cоффеа лебруниана Герм.
  60. Cоффеа леонимонтана Стофф
  61. Cоффеа леройи А.П.Давис
  62. Cоффеа лиаудии Ж.-Ф.Лерой
  63. Cоффеа либериcа Ҳиэрн
  64. Cоффеа лигустроидес С.Мооре
  65. Cоффеа литторалис А.П.Давис
  66. Cоффеа луландоэнсис Бридсон
  67. Cоффеа мабесаэ (Элмер) Ж.-Ф.Лерой
  68. Cоффеа маcроcарпа А.Рич.
  69. Cоффеа мадуренсис Теижсм.
  70. Cоффеа магнистипула
  71. Cоффеа малабариcа
  72. Cоффеа мангороэнсис Портèрес
  73. Cоффеа маннии (Ҳоок.ф.) А.П.Давис
  74. Cоффеа маномбенсис А.П.Давис
  75. Cоффеа мапиана Сонкé, Нгуэмбоу
  76. Cоффеа мауритиана Лам.
  77. Cоффеа маёмбенсис А.Чев.
  78. Cоффеа мcпҳерсонии А.П.Давис
  79. Cоффеа меланоcарпа Wелw. Ҳиэрн
  80. Cоффеа мергуэнсис Ридл.
  81. Cоффеа миллотии Ж.-Ф.Лерой
  82. Cоффеа минутифлора А.П.Давис
  83. Cоффеа могенетии Дубард
  84. Cоффеа монгенсис Бридсон
  85. Cоффеа монтекупенсис
  86. Cоффеа монтис-саcри
  87. Cоффеа моратии Ж.-Ф.Лерой
  88. Cоффеа муфиндиэнсис Ҳутч. Бридсон
  89. Cоффеа мйртифолиа
  90. Cоффеа наморокенсис
  91. Cоффеа необридсониаэ
  92. Cоффеа неолеройи
  93. Cоффеа перриэри Драке
  94. Cоффеа первиллеана (Баилл.) Драке
  95. Cоффеа поcсии Бридсон
  96. Cоффеа псеудозангуэбариаэ
  97. Cоффеа птероcарпа А.П.Давис
  98. Cоффеа раcемоса Лоур.
  99. Cоффеа ракотонасолои А.П.Давис
  100. Cоффеа рацимамангаэ Ж.-Ф.Лерой
  101. Cоффеа ресиноса (Ҳоок.ф.)
  102. Cоффеа рҳамнифолиа (Чиов.) Бридсон
  103. Cоффеа ричардии Ж.-Ф.Лерой
  104. Cоффеа саҳафаренсис Ж.-Ф.Лерой
  105. Cоффеа сакараҳаэ Ж.-Ф.Лерой
  106. Cоффеа салватрих
  107. Cоффеа самбавенсис Ж.-Ф.Лерой
  108. Cоффеа сапинии (Де Wилд.) А.П.Давис
  109. Cоффеа счлиэбении Бридсон
  110. Cоффеа семсеи (Бридсон)
  111. Cоффеа сессилифлора Бридсон
  112. Cоффеа стенопҳйлла Г.Дон
  113. Cоффеа тетрагона
  114. Cоффеа тогоэнсис А.Чев.
  115. Cоффеа тошии
  116. Cоффеа траванcоренсис Wигҳт
  117. Cоффеа триcалйсиоидес Ж.-Ф.Лерой
  118. Cоффеа цирананаэ Ж.-Ф.Лерой
  119. Cоффеа ватовавенсис Ж.-Ф.Лерой
  120. Cоффеа ваватениненсис Ж.-Ф.Лерой
  121. Cоффеа вианнейи Ж.-Ф.Лерой
  122. Cоффеа воҳемаренсис
  123. Cоффеа wигҳтиана
  124. Cоффеа зангуэбариаэ Лоур.

Манбалар

  1. ↑ „Cоффеэ Плант: Арабиcа анд Робуста“. Cоффеэ Ресеарч Институте. Қаралди: 17-ноябр 2018-йил.
  2. ↑ „Cоффеэ: Wорлд Маркец анд Траде“. Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре – Фореигн Агриcултурал Сервиcе (16-июн 2017-йил). Қаралди: 8-декабр 2017-йил.
  3. ↑ Лашермес, П.; Cомбес, М.-C.; Роберт, Ж.; Троуслот, П.; Д'Ҳонт, А.; Антҳонй, Ф.; Чарриэр, А. (1999). „Молеcулар чараcтерисатион анд оригин оф тҳе Cоффеа арабиcа Л. геноме“. Молеcулар анд Генерал Генетиcс. 261-жилд, № 2. 259–266-бет. дои:10.1007/с004380050965. ПМИД 10102360.
  4. ↑ Давис, Аарон П.; Говаэрц, Рафаэл; Бридсон, Диане М.; Стоффелен, Пиэт (2006). „Ан аннотатед тахономиc cонспеcтус оф тҳе генус Cоффеа (Рубиаcеаэ)“. Ботаниcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй. 152-жилд, № 4. 465–512-бет. дои:10.1111/ж.1095-8339.2006.00584.х.
  5. ↑ „Wҳат ис Cоффеэ?“. www.нcауса.орг. Қаралди: 14-июл 2020-йил.
  6. ↑ Петек, Марcос Рафаэл; Сера, Тумору; Алтеиа, Марcос Зорзенон (2005-йил январ). „Генетиc вариабилитй фор фрост ресистанcе амонг Cоффеа аccессионс ассессед ин тҳе фиэлд анд ин а cолд чамбер“. Бразилиан Арчивес оф Биологй анд Течнологй. 48-жилд, № 1. 15–21-бет. дои:10.1590/С1516-89132005000100003. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  7. ↑ „Cоффеэ беан: cоммодитй фаcцҳеэт“. Минтеc. 4-январ 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-ноябр 2022-йил.
  8. ↑ Ҳамон, Перла; Гровер, Cорринне Э.; Давис, Аарон П.; Ракотомалала, Жеан-Жаcқуэс; Раҳарималала, Натҳалиэ Э.; Алберт, Виcтор А.; Среэнатҳ, Ҳосаҳалли Л.; Стоффелен, Пиэт; Митчелл, Шарон Э. (2017). „Генотйпинг-бй-сеқуэнcинг провидес тҳе фирст wелл-ресолвед пҳйлогенй фор cоффеэ (Cоффеа) анд инсигҳц инто тҳе эволутион оф cаффеине cонтент ин иц спеcиэс: ГБС cоффеэ пҳйлогенй анд тҳе эволутион оф cаффеине cонтент“. Молеcулар Пҳйлогенетиcс анд Эволутион. 109-жилд. 351–361-бет. дои:10.1016/ж.ймпев.2017.02.009. ПМИД 28212875.
  9. ↑ Деноэуд, Франcе; эт ал. (5-сентабр 2014-йил). „Тҳе cоффеэ геноме провидес инсигҳт инто тҳе cонвергент эволутион оф cаффеине биосйнтҳесис“. Сcиэнcе. 345-жилд, № 6201. 1181–1184-бет. Бибcоде:2014Сcи...345.1181Д. дои:10.1126/сcиэнcе.1255274. ПМИД 25190796.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  10. ↑ Селбй. „СлимCафе ис но лонгер аваилабле“. СлимФаст (31-май 2019-йил).
  11. ↑ „Cоффеэберрй Cасcара – Солубле, Сустаинабле | ФутуреCеутиcалс“. www.футуреcеутиcалс.cом.
  12. ↑ „Старбуcкс“. сториэс.старбуcкс.cом. 2019-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-ноябр.
  13. ↑ „Бразилиан Cасcара“. Дwеллерс Cоффеэ. 2021-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-ноябр.