Daisan sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi|title=Birinchi darajali shahzoda Li|tasvir=Daishan.jpg|izoh=Noma'lum Sin rassomi chizgan Daisan portreti|reign-type=Birinchi darajali shahzoda Li|reign=1636-1648-y.y.|predecessor=Mavjud emas|successor=Mandahay|tugʻilgan_sanasi={{Birth date|1583|8|19|df=y}}|vafot_sanasi={{Death date and age|1648|11|25|1583|8|19|df=y}}|vafot_joyi=[[Pekin]], [[Xitoy]]|turmush_oʻrtoqlari=Ligiya xonim<br/>Yehe Nara xonim<br/>Yehe Nara Sabunchju|tugʻilgan_paytidagi_ismi=Aisin Gioro Daišan
(愛新覺羅 代善)|qirollik_uyi=Aisin Gioro|otasi=[[Nurxatsi|Nurxachi]]|onasi=Tunggiya Hahana Jacing}}
<span></span><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Daisan''' (Manjurcha:[[File:Daišan1.png|37x37px]]; 1583-yil 19-avgust &#x2013; 1648-yil 25-noyabr) [[Sin (sulola)|Sin sulolasining]] nufuzli [[Manjurlar|manjur]] shahzodasi va davlat arbobi.

== Oila tarixi ==
Daisan [[Manjurlar|Manjurlarning]] Aisin Gioro urug‘ida [[Sin (sulola)|Sin sulolasining]] asoschisi [[Nurxatsi|Nurxachining]] ikkinchi o‘g‘li sifatida tug‘ilgan. Uning onasi Nurhachining birinchi turmush o‘rtog‘i Tunggiya xonim edi. U Nurxachining vorisi [[Hong Tayji|Xong]] Tayjining katta akasi edi.

== Karyera ==

=== Nurhachi hukmronligi ===
1607-yilda Nurxachining Ula qabilasiga va uning ''ittifoqchisi'' Bujantayga qarshi yurishi paytida Daisan jang maydonida Šurxaci va Kuyenga yordam berishi bilan ajralib turdi. Uning sa'y-harakatlari uchun unga "Guyen Baturu" unvoni berildi (so‘zma-so‘z: "qahramonni kashf etuvchi")<ref>中国第一历史档案馆，中国社会科学院历史研究所译注．满文老档．北京：中华书局，1990：1-2</ref>.

1613-yilda Daisan Nurxachining Ula urug‘iga qarshi yurishida yana jang maydonida harakat qildi.

1616-yilda Nurxachi o‘zini [[Xon (unvon)|xon]] deb e'lon qilib, [[Sin (sulola)|So‘nggi Jin sulolasini]] o‘rnatganida, ''Daisan'' Nurxachiy tomonidan ma'muriyatga yordam berish uchun birinchi maxsus unvonga ega bo‘ldi. Bu katta ''beile'' sifatida tanilgan bo‘lib, qolgan joylarni Amin, Manggultay va [[Hong Tayji|Xong]] Tayji to‘ldirardi<ref>《清史稿》卷二百十六 列传三太祖诸子：褚英屡有功，上委以政。不恤众，诸弟及群臣愬於上，上浸疏之。褚英意不自得，焚表告天自诉，乃坐咀咒，幽禁，是岁癸丑。越二年乙卯闰八月，死於禁所，年三十六。</ref><ref>《清史稿》太祖本纪：秋闰八月，帝长子褚英卒。先是太祖将授政於褚英，褚英暴伉，众心不附，遂止。褚英怨望，焚表告天，为人所告，自缢死。</ref>.

1618-yildan boshlangan [[Min (sulola)|Min sulolasiga]] qarshi yurish Nurxachining "[[Yetti shikoyat]]"i e'lon qilinishi bilan boshlanganidan boshlab, 1622-yilgacha Daisan yetakchi general bo‘lgan va [[Sakkiz bayroqlar|Sakkiz bayroqdagi]] Qizil Bayroqning kapitani sifatida Fushunni qo‘lga olishda muhim rol o‘ynagan. 1618-1619-yillarda [[Sarhu jangi|Sarxu jangidagi]] gʻalabada, 1621-yilda Shenyanni bosib olishda jasorat ko‘rsatgan. 1621-yildan boshlab Daisan va qolgan uchta katta ''beile'' so‘nggi Jin sulolasining davlat ishlarini boshqarishda oylik navbat bilan Nurxachining yordamchilari sifatida xizmat qildilar.

=== Xong Tayji hukmronligi ===
1626-yildagi [[Ningyuan jangi|Ningyuan jangida]] Nurxachining o‘limidan so‘ng Daishan o‘z ta'siridan foydalanib, knyazlar va generallar bilan Xong Tayjining xon bo‘lishi to‘g‘risida kelishib olishga muvaffaq bo‘ldi. Biroq, Hong Tayji xon bo‘lgan bo‘lsa ham Daishan Manggultay va Amin bilan birga 1629-yilgacha ma'mur yordamchilari sifatida navbatchilik qilishda davom etdi. Chunki Xong Tayji o‘z hokimiyatini mustahkamlay boshladi.

1629-1634-yillar oralig‘ida Daisan Xong Tayjining [[Min (sulola)|Min sulolasiga]] qarshi yurishlarining aksariyatida qatnashgan. 1636-yilda Xong Tayji o‘zini imperator deb e'lon qildi va So‘nggi Jin sulolasini "Sin sulolasi" deb o‘zgartirdi. Daishanga "Birinchi darajali shahzoda Li" va qo‘shimcha "Keksa birodar" unvoni berildi<ref> Hummel, Arthur W. Sr., ed. (1943). "Daišan" . Eminent Chinese of the Ch'ing Period. United States Government Printing Office.</ref>.

=== Imperator Shunji hukmronligi ===
1643-yilda Xong Tayji vafot etdi va uning vorisi nomi aytilmadi. Avvaliga Daisan Hong Tayjining to‘ng‘ich o‘g‘li Xugeni merosxo‘r deb atadi. Ammo u otasining o‘rnini egallash taklifini rad etdi. Ajige va Dodo Dorgonning taxtga o‘tirishini xohlashdi, lekin Dorgon uni ko‘targan marhum imperatorga xiyonat qilish bo‘ladi, deb taklifni rad etdi. Nihoyat, Xong Tayji generallari Xong Tayjining o‘g‘illaridan biri taxtga o‘tirishini xohlayotganliklarini e'lon qilganlarida, masala hal bo‘ldi. Shunday qilib, Xong Tayjining to‘qqizinchi o‘g‘li Fulin (bo‘lajak [[imperator Shunji]]) olti yoshida imperator deb e'lon qilindi. Dorgon va Jirgalang regent sifatida harakat qilishdi. Shunga qaramay, butun Sin saroyi taxtga sodiqlik uchun qasamyod qilgandan keyin ba'zi zodagonlar Dorgonni Fulin o‘rniga taxtga chiqarish uchun fitna uyushtirdilar. Daisan nizoni Fulinni qo‘llab-quvvatlash va fitnachilarni fosh qilish orqali hal qildi. Fitnachilar orasida o‘z o‘g‘li Shoto va nabirasi Adali (Sahaliyenning to‘ng‘ich o‘g‘li) bor edi. Dorgon va Daisan ularning ikkalasini ham qatl etishdi.

=== Oʻlimi va merosi ===
Tarixiy ma'lumotlarga ko‘ra, Daisan hech qachon o‘zi shaxsan hokimiyatni egallashga urinmagan. Buning o‘rniga faqatgina Aisin Gioro urug‘i manfaati uchun ishlagan. 1643-yilda u Jirgalang va Dorgonni [[Imperator Shunji|imperator Shunjining]] yordamchilari etib tayinlash uchun knyazlar kengashini boshqargan. 1644-yilda u Dorgonning ortidan [[Pekin|Pekinga]] bordi va u yerda to‘rt yil yashab vafot etdi.

Oʻlimi vaqtida ham, vafotidan keyin ham unga maxsus mukofotlar berilmagan. Faqat dafn marosimi uchun oilasiga odatdagidek 5000 tael o‘rniga 10000 tael berilgan va xotira taxtasi o‘rnatilgan. Keyinchalik Sin sulolasining imperatorlari uning sulola va imperator urug‘i uchun qilgan ishlarini tan olishadi va qadrlashadi. [[Kansi|Imperator Kansi]] 1671-yilda Daisanga vafotidan keyin "Liye" nomini berdi. 1754-yilda [[imperator Syanlun]] Daishanga Mukdendagi knyazlar ibodatxonasidan joy berishni buyurdi va 1778-yilda uni Jirgalang, Dorgon, Xuge va Yotoni kabi sulolaning dastlabki davridagi ajoyib yutuqlari uchun maqtab, ularning nomlarini abadiylashtirishni buyurdi. Ular imperator ajdodlari ibodatxonasida ro‘yxatga olindi.

Shu bilan birga ushbu besh kishining unvonlari, shuningdek, Dodo, Šurxaci va Lekedexunlarga abadiy meros huquqi berildi. Daisan unvoni o‘limidan so‘ng o‘g‘li Mandaxai va nabirasi Giyesu davrida ikki marta o‘zgartirilgan. Keyinchalik shahzoda Liga qaytarilgan va merosxo‘r hukumat marosimlarida boshqa shahzodalarga qaraganda yuqori o‘rinni egallagan.

Daisanning jami sakkiz o‘g‘li bor edi. Yettinchisi Mandaxay birinchi darajali shahzoda unvonini meros qilib oldi. Unvon uning o‘g‘liga o‘tdi. Biroq, 1659-yilda unvon Mandaxay avlodlaridan olinib, Daishanning nabirasi Giyesuga berildi. Uning avlodlari Sin sulolasi qulaguniga qadar uni saqlab qolishdi.

Katta o‘g‘li Yoto "Ikkinchi darajali shahzoda Keqin" unvoniga sazovor bo‘ldi, uchinchisi Sahaliyen esa "Birinchi darajali shahzoda Ying" unvoniga ega edi. Sahaliyenning o‘g‘li Lekedexun 1648-yilda "Ikkinchi darajali shahzoda Shuncheng" nomini oldi. Daisanning to‘rtinchi o‘g‘li Vakda "ikkinchi darajali shahzoda Qian" unvoniga ega edi. Vakda Xiang  sifatida kanonizatsiya qilingan. Ammo bu unvon abadiy meros huquqiga ega emas edi.

== Shajarasi ==
{{Ahnentafel-compact5|Daišan (1583–1648)|[[Nurhaci]] (1559–1626)|Hahana Jacing (1560–1592)|[[Taksi]] (1543–1583)|Empress Xuan (d. 1569)|Tamu|8=[[Giocangga]] (1526–1583)|9=Imperatritsa Yi|10=Agu|16=[[Fuman]]|17=Imperatritsa Chji|20=Cancha}}

== Manbalar ==

{{Manbalar}}

[[Turkum:1648-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1583-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Sin sulolasi imperiya shahzodalari]]
[[Turkum:Shahzoda Li]]
[[Turkum:Nurxachining o‘g‘illari]]