Dalvarzintepa (haroba) sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Dalvarzintepa (maʼnolari)}}
'''Dalvarzintepa''' — qadimgi [[shahar]] harobasi. [[Surxondaryo viloyati]] [[Shoʻrchi tumani]] markazi — [[Shoʻrchi]] sh.dan 10&nbsp;km shim.-sharkda joylashgan. [[Maydon|Mayd.]] 47 ga. D. 2 qismdan: qudratli [[mudofaa devorlari|mudofaa devori]] (qalinligi 10 m.gacha) bilan oʻrab olingan shoh [[saroy (qasr)|saroy]] qalʼasi va [[shahar]]ning oʻzidan iborat. Shahar ham [[mudofaa]]ning istehkomli tizimiga ega boʻlib, bu yerda aslzodalar, [[hunarmand]]lar, kulollar, savdogarlar va ruhoniylar istiqomat qilishgan. Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutining sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi D.da 1962 y. dastlabki tekshiruv ishlarini va 1967 y.dan buyon muntazam arxeologik qidiruv ishlarini olib boradi. [[Dushanba]] sh.da „Kushonlar davrida Markaziy Osiyo“ mavzuida oʻtgan xalqaro simpoziumi (1968) da ekspeditsiya topilmalari (haykallar, kulolchilik buyumlari, shahar mudofaa inshootlarini oʻrganish natijalari va hokazo) asosida [[Kushon podsholigi]]ning dastlabki [[poytaxt]]i D.oʻrnida boʻlgan, degan faraz oldinga surilgan edi. [[Mil. av. II asr|Mil.

av. <nowiki>II</nowiki> asr]] oxiri —<nowiki>I</nowiki> asrlarda hozirgi D. oʻrnida kichik [[manzilgoh]] paydo boʻlgan. Kushon podsholaridan [[Kanishka I|Kanishka]] davrida D. shahar sifatida shakllangan<ref>{{Veb manbasi |url=https://tarix.sinaps.uz/lugat/kushon-davlati/ |sarlavha=KUSHON DAVLATI |sana=2024-yil |qaralgan sana=2026-yil}}</ref>. Mil. av. <nowiki>I</nowiki> asr oxiri — mil. boshlarida [[Shimol|Shim.]] [[Baqtriya]] hududida D.dan boshqa bunchalik yirik shahar manbalarda qayd etilmagan. Shahar hududida uni bir qancha mahallalarga ajratgan shohkoʻchalar, shuningdek, torkoʻchalar boʻlgan. Kengligi 12 m.ga yaqin shoh koʻchalardan biri badavlat fuqarolarning uylaridan ikkitasiga (dala belgisi: DT-5 va DT-6) borib taqaladi. 1972 y. ekspeditsiya shu uylarning biridan vazni salkam 36&nbsp;kg chamasi keladigan oltin bezaklardan va yombilardan iborat noyob xazinani va fil suyagidan ishlangan, dunyoda eng qad. boʻlgan shaxmat donalarini topdi (qarang [[Dalvarzintepa xazinasi]]). Badavlat fuqarolarning mahallasidan tashqari shaharda, arkka ([[qoʻrgʻon]]ga) yaqin yerda hunarmandlar va kulollarning uylari joylashgan. Shu yerda koʻp xonali uy, kulolchilik buyumlarini quritish may-donchasi va 11 xumdon ochildi. Qad. sharobpazlar yashab, ishlagan uylar va musallasxonalar shaharning qarshi tomonida joylashgan. D.ning shim.-gʻarbiy qismidan Kushon maʼbudalaridan biriga bagʻishlangan ibodatxona topilgan. Shahar devori tashqarisida esa budda ibodatxonasi va aslzodalar dafn etilgan daxma topildi. Asosiy shohkoʻchalardan biri oʻtgan shahar markazida budda majmuasi — ulugʻvor haykallari boʻlgan ibodatxona qad koʻtargan (dala belgisi: DT-25). Mil. <nowiki>III</nowiki> asr oxiri — <nowiki>IV</nowiki> asr boshlarida Kushon podsholigi eftaliylar tomonidan zabt etilgandan keyin D. vayron kilinib hayot faqat uning bir qismidagina (hoz. qalʼa (hisor) shoh saroyi oʻrnida) saqlanib kelgan.

Arablar istilosidan soʻng shahar batamom vayron kilinib, hayot D.dan 10&nbsp;km chamasi sharqsa, [[Budrochtepa]] oʻrniga koʻchgan. 1989 y. D.ni oʻrganishda yangi bosqich boʻldi — Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi bilan Yaponiyaning Tokiodagi Soka universiteti va Kashiharadagi Arxeologiya institutining prof. Kyudzo Kato rahbarligidagi ekspeditsiyasi qamkorlikda ish olib borishmoqda. Markaziy Osiyo buddaviylik tarixini oʻrganish, buddaviylik personajlari ikonografiyasi, shaqarsozlik jarayonining oʻziga xos jihatlari va qonuniyatlari, davlatchilikning shakllanishi, Buyuk ipak yoʻli izlari, Ku-shonlar davridagi diniy eʼtiqodlarning oʻzaro taʼsiri va ular Baqtriya-Tohariston sanʼatida aks ettirilishi yapon va oʻzbek olimlari oldidagi eng dolzarb ilmiy muammolar qatorida turadi.

Ly.;Dalverzintepe [Kollektiv], T., 1978; Pugachenkova G. A., Rtveladze E. V., Dalverzintepe — Kushanskiy gorod na yuge Oʻzbekistana, T., 1978; Rtveladze E., Velikiy shelkoviy put. Ensiklopedicheskiy spravochnik, T., 1999.

Bahodir Turgʻunov.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyot ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}

[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]
[[Turkum:Surxondaryo viloyati]]
[[Turkum:Kushon podsholigi shaharlari]]