Dante Aligyeri

Данте Алигери (италянча: Данте Алигҳиэри; май 1265-йил, Флоренсия – 14-сентябр 1321-йил, Равенна) – италян шоири. Кеч ўрта асрлар маданиятининг синтези берилган „Илоҳий комедия“ асарининг яратувчиси. Қадимий дворян наслидан. Дастлабки „Янги ҳаёт“ (1292) асари севгилиси Беатричега бағишланган сонетлардан ва насрий лавҳалардан иборат. 1290-йиллар охирида ҳукмрон гвелфлар партияси „оқлар“ ва „қоралар“га ажралиб чиққач, Флоренсияда ҳокимият „қоралар“ қўлига ўтади. Ўша пайтда Римда бўлган „оқлар“ вакили Дантенинг мол-мулки мусодара этилиб, ўзи ўлимга ҳукм этилади. Шундан кейин Данте Флоренсиядан чиқиб кетади (1302) ва умрининг охиригача дарбадарликда яшайди, сиёсат билан шуғулланмайди. Данте фалсафий рухдаги „Базм“ (1308), „Монархия ҳақида“ (1313), „Ер ва сув ҳақида“ (1320) рисолаларида гуманистик қарашларни илгари суради, даврнинг муҳим ижтимоий-ахлоқий муаммоларига жавоб излайди. Жумладан, „Монархия ҳақида“ асарида Данте бутун жаҳон монархиясини ер юзидаги одамларнинг фаровонлигини таъминлайдиган адолатли давлат шакли сифатида ҳимоя қилади.

Данте Алигери
Таваллуди	май 1265, Флоренсия
Вафоти	14-сентябр 1321-йил(1321-09-14) (56 ёшда) Равенна
Касби	Давлат арбоби, шоир, тил назариячиси
Фуқаролиги	Италия

Илоҳий комедия

„Комедия“ Данте ижодининг чўққисидир (1307-1321). Кейинчалик Боккаччо унга „Илоҳий“ эпитетини берган. Данте вафотидан сўнг қўшилган илоҳий сўзи шоир ижоди мухлислари томонидан асарнинг бадиий жиҳатдан юксаклигини ифодалаш учун қўлланган. Достон 3 қисм („Дўзах“, „Аъроф“, „Жаннат“) дан иборат. Ҳар бир қисмда 33 та қўшиқ бор. Достон Дантенинг шоир Вергилий етакчилигида у дунёга саёҳати тарзида ёзилган. Бу шакл Шарқ обидаси „Меърожнома“ сюжетини эслатади. „Комедия“ анъанавий диний сюжет асосида бўлсада, ундаги гуманизм мағзини реал дунёдаги инсонлар ҳаёти ташкил этади. Данте асарда инсоният тарихининг турли даврларида яшаган кишиларнинг мураккаб фалсафий қарашларига муносабатини билдиради. „Комедия“нинг „Дўзах“ қисмидаги 4-қўшиқда жаҳоннинг буюк донишмандлари Демокрит, Фалес, Гераклит, Эвклид, Птолемей, Гиппократлар қаторида Шарқнинг улуғ мутафаккирлари Ибн Сино ва Ибн Рушдлар тилга олинган. Қўшиқда қадимий Турон подшосининг қизи, афсонавий балиқ танли саркарда аёл Семирамида, Миср маликаси Клеопатра фаолиятига муносабат билдирилади. „Аъроф“да массагетлар маликаси Тўмарис қаҳрамонлиги тасвирланган. „Илоҳий комедия“ бадиий юксак бўлиши билан бирга, кишилик жамияти тараққиётида йиғилган билимларнинг бой хазинасидир. Данте Шарқ ва Ғарб тафаккури меваларини омухта этган. Муаллиф Шарқ донишмандлари Ибн Сино, Ал – Фарғоний, Абу Машъар, Муҳаммад ал – Хоразмий ва бошқаларнинг асарларидан фойдаланган.

Данте италян адабий тилининг яратувчиси ҳисобланади. Унинг достони услубида оддий халқ тили олий табақа кишилари тилига хос тантанаворлик, рангбаранглик ва драматизм билан уйғунлашиб кетган. Данте ўз давридаги ижодкорлардан фарқли ўлароқ бутун италян миллати номидан гапириб, унинг асрий орзу-армонларини ифодалаган. Шунинг учун ҳам уни ўрта асрнинг сўнгги шоири ва айни пайтда, янги даврнинг биринчи шоири, дейишади. Данте ижоди италян адабиёти ва бутун Европа маданияти тараққиётига катта таъсир кўрсатган. Шоир ижоди адабиёцҳунос олимлар томонидан кенг тадқиқ этилган. Данте асарлари жаҳон халқларининг кўпгина тилларига таржима қилинган. „Илоҳий комедия“ достонининг „Дўзах“ қисми ўзбек тилида Абдулла Орипов таржимасида нашр этилган (1978).

Ижоди

Данте 1450-йил фрескасида. (Уффизи галереяси)

• 1306-1321 Илоҳий комедия – Дивина Cоммедиа (ит.):
  • Дўзаҳ
  • Аъроф (Маҳшаргоҳ)
  • Жаннат
• 1304-1307 Cонвивио (ит.) Базм
• 1304-1306 Де вулгари элоқуэнтиа либри дуо (лотинча) Халқ сўзамоллиги ҳақида, трактат (Дубиа)

  

  Де вулгари элоқуэнтиа, 1577

• Эглогҳе (лотинча) Эклоглар
• Эпистулаэ (лотинча) Номалар
• Ил фиоре (ит.) Гул, Роза ҳақидаги Роман (Роман де ла Росе) га асосланган 232 сонетдан иборат эпик достон. ХИИИ асрнинг фр. аллегорик романи
• 1310-1313 Монарчиа (лотинча)
• Детто д’аморе (ит.) Детто д’Аморе Роза ҳақидаги Роман (Роман де ла Росе) га асосланган эпик достон. Монарҳия, трактат
• Қуаэстио де ақуа эт де терра (лотинча) Сув ва ер ҳақидаги савол. Дубиа
• 1295 Вита нуова (ит.) Янги ҳаёт
• Риме (Cанзониэре) (ит.) Шеърлар
  • Флоренсия даврининг шеърлари:
  • Сонетлар
  • Кансонлар
  • Баллада ва станслар
  • Сургунда ёзилган шеърлар:
  • Сонетлар
  • Кансонлар
  • Тош хоним ҳақида шеърлар

Ўлими ва дафн маросими

Равеннадаги Данте қабрининг ташқи кўриниши ва ички қисми 1780-йилда қурилган

Дантенинг сўнгги кунлари Равеннада ўтди. Данте 1321-йил 14-сентябрда Равенна шаҳрида, тахминан 56 ёшида, дипломатик миссиядан Венеция Республикасига қайтаётганда юқтирган квартали безгакдан вафот этди. У Равенна шаҳрида Сан-Пиэр Маггиоре черковида дафн этилган (кейинчалик Сан Франческо Базилика деб аталади). Венеция претори Бернардо Бембо 1483-йилда унга қабр тоши ўрнатган.[65][66]

Қабр тошида Дантенинг дўсти Бернардо Каначионинг Флоренсияга бағишланган бир мисраси келтирилган:

парви Флорентиа матер аморис

Флоренсия, кичик севги онаси

1329-йилда Кардинал ва Папа Иоанн ХХИИ нинг жияни Бертран ду Пуже Дантенинг монархиясини бид’атчи деб таснифлади ва унинг суякларини оловда ёқиб юборишга ҳаракат қилди. Поуженинг иттифоқчилари Остасио И да Полента ва Пино делла Тоса, Данте қолдиқларини йўқ қилишнинг олдини олиш учун ҳаракат қилдилар. Охир-оқибат Флоренсия Дантени сургун қилганидан пушаймон бўлди. Шаҳар унинг қолдиқларини қайтариш учун бир неча бор сўровлар билан чиқди. Равеннадаги жасаднинг қўриқчилари рад этишди ва бир пайтлар суякларни монастирнинг сохта деворига яширишди. Флоренсия 1829-йилда Санта Cроcе базиликасида Данте учун қабр қурди. Ўшандан бери бу қабр бўш, Дантенинг жасади Равеннада қолган. Унинг Флоренсиядаги қабрининг олд томонида Онорате л’алтиссимо поэта ёзилган – бу тахминан „Энг юксак шоирни ҳурмат қилиш“ деб таржима қилинади ва ''Дўзах''нинг тўртинчи кантосидан иқтибосдир.[68]

1945-йилда фашистик ҳукумат Дантенинг қолдиқларини Алп тоғлари водийси Валтеллина Редутга олиб келиш масаласини муҳокама қилди, бу ерда режим иттифоқчиларга қарши сўнгги туртки бермоқчи эди. Фашизмнинг „қаҳрамонлик“ якунида „италянликнинг энг буюк тимсоли“ бўлиши кераклиги тўғрисида гап бор эди.[69]

Дантенинг ўлим ниқоби деб аталадиган нусхаси 1911-йилдан бери Палаззо Веcчиўда намойиш этилган; Бугунги кунда олимлар, бу ҳақиқий ўлим ниқоби эмас ва 1483-йилда, эҳтимол Пиэтро ва Туллио Ломбардо томонидан ўйилган деб ҳисоблашади.[70]

Адабиёт

• Голенишев-Кутузов И ., Творчество Данте и мировая литература, М., 1971
• Комилов Н., Ибн Сино ва Данте, Т., 1983
• Сулаймонова Ф., Шарқ ва Ғарб, Т., 1997
• Комилов Н., Тафаккур карвонлари, Т., 1999

Манбалар

• Божественная комедия, М., 1961.
• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил, Нажмиддин Комилов