Devlar
Девлар, кўплаб турли маданиятларнинг афсоналари, фолклорлари, мифологияси ва эртакларида акс эттирилган ғайритабиий мавжудотдир .
Хусусиятлари
У одатда инсон сифатида тасвирланган, лекин ғайритабиий ўлчамда ва жуда кучли ҳамда улкан деб тасаввур қилинган. Бу эркак ёки аёл бўлиши мумкин. Турли минтақаларнинг мифологияларида уларнинг келиб чиқиши ҳақида турли-хил қарашлар мавжуд. Мисол учун, аксарият ҳинд-эвропа мифологияларида бу тартибсизлик билан боғлиқ бўлган лаънати ирқ бўлиб, ваҳший табиатга эга деб қабул қилинади. Кўпинча худолар билан адоват бор (масалан, юнон мифологиясидаги титанлар). Улар, шунингдек, баъзи ҳикоялар ва афсоналарда одам еювчи йиртқич ҳайвонлар сифатида тасвирланган. Эртакларда улар яшайдиган жойлар одатда ғорлар, ўрмонлар ва тоғлардир.
Жаҳон маданиятларида
Гигантлар кўплаб маданиятларда учрайди. Мисол учун, „дев“ сўзи санскрит (қадимги ҳинд) тилидан келиб чиққан бўлиб, сўзма-сўз „худо“ деган маънони англатади. Дева — худоларни, Деви — маъбудаларни номлаш учун ишлатиладиган сўздир.[1] Бу сўз кейинчалик форс маданиятига ўтиб, ҳозирги кўринишида „гигант“ маъносини касб этган.
Гигант ва шунга ўхшаш жонзотлар бошқа халқларда ҳам учрайди. Масалан; Болгарлар мифологиясида девлар Исполин деб аталади ва инсониятдан олдин дунё уларнинг ҳукмронлиги остида бўлгани айтилади. Улар кўпинча хом гўшт билан озиқланадиган ва аждарларга қарши курашган тоғда яшовчи мавжудотлардир.
Усмонли адабиётида девлар ёвуз махлуқлар сифатида намоён бўлади. Жинлар каби улар ҳам Иблисга тобедирлар. Жинлардан фарқли ўлароқ, девлар Иблис ҳали фаришта бўлганида жинлар билан ер юзида яшаган. Улар қўзғолончилар деб ҳисобланадилар ва ҳар доим айтилганларнинг аксини қиладилар. Уларнинг сеҳрли кучи ҳам бор деб қаралади. Улар фаришталар ва жинлар ўртасидаги урушда сургун қилинганлардир. Баъзилари Иблисга қўшилиб дўзахга кетишади. Яна бир қисми дунёнинг чеккасига туширилади. Улар Ерга қайтганларида, ёқимсиз ҳид уларнинг келишидан хабар бериб туради. Кўп ҳикояларда улар қаҳрамонлар ва пайғамбарларнинг душманлари сифатида намоён бўлганлар. „Кесикбош достони“да Али кесилган бошга дуч келади. Қур’онни ўқишга қодир бўлган Али, кейин одамнинг бошини кесиб, одамни қайтариб олиб келган девни мағлуб этиш учун дўзахга тушиши мажбур бўлади.[2]
Wиллиам Cодй, ўзининг таржимаи ҳолида Паwнеэ ҳиндулари ҳақидаги афсонада кўрган улкан суякларни эслатиб ўтади. Ҳиндуларнинг айтишича, буфалодек тез ва кучли бу одамлар қадимда яшаган, ҳозирги одамникидан уч баробар катта бўлган, бир қўли билан жониворни тутиб ея олишганини айтишган эди.[3]
Самовий динлар деб ҳисобланган динларда ва бошқа қадимий эътиқодларда гигантларга ҳавола қилинган. Кўпинча тасвир бир хил бўлади; Улар биринчи одам яратилишидан олдин яшаб, инсон ўғиллари билан мулоқотда бўлган „Худонинг ўғиллари“ деб номланувчи Худонинг етти фариштасидан келиб чиққан деб қабул қилинади. Ханўх китобига кўра, Нуҳ туғилганда, у зикр қилинган девлар каби хусусиятларга эга эди. Гигантлар ҳақида кўплаб тадқиқотлар, кам ҳужжатли филмлар суратга олинган. Бир нечта афсоналарга кўра, гигантлар жуда катта одам тури бўлиб, одамлар каби яшайди. Баъзи афсоналар (масалан, Скандинавия афсоналари)да гигантлар жангчилар ва ёвуз эканлиги таъкидлаб келинади. Бироқ, баъзи юнон афсоналарида гигантлар тоғларда яшайдиган ва тинч, шаҳарлари одамлардан каттароқ бўлган ирқ эканлиги айтиб келинади.
Она дев / Дев Она
Эртакларда баҳайбат оналар жуда йирик сутемизувчилар сифатида тасвирланган. Улар кўкракларидан бирини чап елкасига, бирини ўнг томонига ташлаб олар эдилар. Қаҳрамон яширинча келиб, дев онасининг орқасига ташлаган сутини кўкрагидан сўради. Шундай қилиб, дев онасининг „ўғли“ (ёки „қизи“) бўлади ва дев она унга ҳеч қачон ёмонлик қилмайди. Дев оналар эртакларда ижобий қаҳрамон сифатида ҳам жой олиши мумкин. Масалан:
- "У бир оз дам олиш учун ғорга кирганида, бурчакда баҳайбат онани кўрди. Баҳайбат она ўнг кўкрагини чап елкасига, чап кўкрагини ўнг елкасига қўйиб, хамир қорарди". [4]
Ота дев / Дев ота
Аксарият эркак гигантлар ғорларда, олтин саройларда ёки муҳташам саройларда ёлғиз яшайди деб қаралади. Улар кўпинча ёмон қаҳрамонлар сифатида тасвирланган. Улар ҳар доим одамларга зарар етказиб келишади. Бу гигантлар кўпинча қаҳрамон бажариши керак бўлган иш учун энг катта тўсиқ ҳисобланади. Қаҳрамон кўпинча девларнинг аҳмоқлиги ёки аҳмоқлигидан фойдаланиб, уларни мағлуб қилади. Юнон, Европа ва ҳинд ривоятларида, турк фолклорида ҳам шундай тасаввур қилинган. Инглиз халқ адабиёти баъзи девларнинг аҳмоқлигини очиб беради.[5] Баъзан уларнинг заиф томонларидан фойдаланилади. Масалан:
- "У юқорига кўтарилиб, эшикни очади. Ва қарасаки; Белигача ярим яланғоч баҳайбат дев турган эди. Қиз дарҳол югуриб боради-да: „Дада“, дейди ва девнинг бўйнини қучоқлайди, қўлларидан ўпади. Дев эса қизга: Агар сен мени дада демаганингда сени шу ернинг ўзида еган бўлардим. Энди сен менинг фарзандимсан", дейди.[6]
Манбалар
- ↑ „Деви, Тҳе Мотҳер Годдесс: Ан Интродуcтион, Девдутт Паттанаик“. 12 эйлüл 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31 оcак 2012.
- ↑ Тüркисче Фолклоре-Техте аус Чорасан, Wолфрам Ҳесче, Wиэсбаден, 1998. ИСБН 3-447-04111-0. ОCЛC 41560839.
- ↑ Тҳе Лифе оф Буффало Билл (паге 207), бй Wиллиам Cодй
- ↑ Игнаcз Кунос, Тüрк Масалларı, (Çэв: Неcми Серен) İстанбул, 1975, „Öкüз Кıз“, с.33
- ↑ К. М. Бриггс, Тҳе Фаириэс ин Энглиш Традитион анд Литературе, п 63 Университй оф Чиcаго Пресс, Лондон, 1967
- ↑ Пертев Наили Боратав, Аз Гиттик Уз Гиттик, Анкара, 1969, Cан Куşу — Çор Куşу", с.136