Dispers sistemalar sahifasining manbasini koʻrish

'''Dispers sistemalar''' — ikki yoki undan ortiq fazalarning tekis tarqalgan mayda zarralaridan tuzilgan [[Geterogen sistema|geterogen]] sistemalar. Odatda, fazalardan biri uzluksiz dispersion muhit hosil qilib, boshqa fazalar (bir yoki bir nechta dispersion fazalar) esa shu muhitda mayda [[kristallar]], qattiq [[amorf]] zarralar, tomchilar yoki pufakchalar shaklida bir tekis tarqaladi. Dispers sistemalar murakkab tuzilishga ega boʻlishi ham mumkin, uzluksiz dispersion muhit hosil qila oladigan, bir-birining hajmiga singib ketgan ikki fazadan iborat sistema bunga misol boʻla oladi. Dispers sistemalar zarralarning katta-kichikligiga qarab ikki guruhga boʻlinadi: 1) dispers faza zarralari 1 mkm va undan katta boʻlgan dagʻal dispers sistema ([[suspenziya]], tutun, tuman, [[emulsiya]] va boshqalar); 2) dispers faza zarralari 1&nbsp;nm dan 1 mkm gacha boʻlgan [[Kolloidlar|kolloid]] sistemalar. Dispers faza zarralari 1&nbsp;nm gacha ([[Atomlar elektr maydonda|atomlar]] va kichik molekulalar oʻlchamiga teng) boʻlgan zarralardan tuzilgan sistemalar chin eritmalarni tashkil etadi. Dispers sistemalarning fizik-kimyoviy xossalari dispers faza bilan dispersion muhit orasidagi molekulalararo bogʻlanishga hamda ular orasida hosil boʻladigan yuzaga bogʻliq. Dispers sistemalarning xossalari [[Kolloid kimyo|kolloid kimyoda]] oʻrganiladi.

''Suspenziyalar'' — dispers sistemalarning uchinchi xili bo'lib, dagʻal dispers hisoblanadi. Dagʻal dispers sistemalarda dispers faza zarrachalarining oʻlchami 100 mmkm dan katta boʻladi. Dispers faza va dispersion muhitning [[Agregat holat|agregat holatiga]] qarab, dagʻal dispers sistemalar (xuddi [[Kolloid eritmalar|kolloid eritmala]]<nowiki/>r kabi) bir necha xil boʻlishi mumkin, turmush va texnikada eng koʻp uchraydigan dagʻal dispers sistemalar quyidagilardir:

Qattiq dispers faza va suyuq dispersion muqitdai iborat dagʻal dispers sistemalar; ular ''suspenziyalar'' deyiladi: masalan, suvga [[tuproq]] solib chayqatilsa, suspenziya hosil boʻladi.
Suyuq dispers faza va suyuq dispersion muqitdan iborat sistemalar; bular [[Emulsiya|emulsiyalar]] deyiladi; sut emulsiyaga misol boʻla oladi. Agar dispers faza gaz boʻlsa, bunday sistemalar gazsimon emulsiyalar, boshqacha aytganda, [[Koʻpik|koʻpiklar]] deyiladi.
Bir necha xil qattiq jismlardan tuzilgan sistemalar; bu sistemalar turridan-turri aralashma deyiladi.
Suspenziya va emulsiyalar kolloid eritmalardan quyidagi xossalari bilan farq qiladi:

suspenziya bilan emulsiya optikaviy jihatdan bir jinsli emas. Ular yorugʻlik nurini tarqatib yuboradi va hamma vaqt [[loyqa]] va polidispers holda boʻladi. Ular [[Sedimentatsion analiz|sedimentatsion]] jihatdan barqaror emas:
suspenziya bilan emulsiya ikki va uch qavatga boʻlinishi va ularning tarkibiy qismlari bir-biridan ajralishi mumkin. Dispers sistemalarning bu xossalaridan foydalanib, texnikada bir modda boshqa moddalardan ajratib olinadi.
Agar sistema emulsiyadan iborat boʻlsa, bu holda dispers fazani dispersion muhitdan ajratish uchun sistema uzoq vaqt tindiriladi yoki [[Sentrifuga|sentrifugaga]] solib aylantiriladi. Bu vaqtda bir-biri bilan aralashmaydigan ikkita suyuqlik qavati hosil boʻladi. Ana shu usul bilan ikki suyuqlik bir-biridan ajratib olinadi. Agar sistema suspenziyadan iborat boʻlsa, tindirilgan vaqtda ogʻir modda idish tagiga choʻkadi. Dispersion muhit ichida dispers fazaning choʻkish jarayoni [[sedimentatsiya]] deyiladi. Sedimentatsiya hodisasini hamma suspenziyalarda ham kuzatish mumkin, lekin hamma suspenziyalarning sedimentatsiya tezligi har xil boʻladi. Suspenziyalarning choʻkish tezligi dispersion muhitning [[Zichlik oʻlchovlari|zichligiga]], [[Qovushoqlik|qovushoqligiga]] va dispers faza zarrachalarining zichligiga hamda ularning radiusiga bogʻliq. Agar t vaqt ichida zarrachaning bosgan yoʻli N boʻlsa, sedimentatsiya tezligi V = H/t boʻladi. Sedimentatsiya tezligi bilan muhitning qovushoqligi va zichligi oʻrtasidagi bogʻlanish quyidagi formula bilan ifodalanadi:

υ=2/9 * r2(D-d)g/ η
bu yerda r — zarrracha radiusi, η — dispersion muhitning kovushoq- ligi, υ — choʻkish tezligi, D — zarrachaning solishtirma ogʻirligi, d — dispersion muqitnipg solishtirma ogʻirligi, g — ogʻirlik kuchi tezlanishi.

   ''Kolloid eritmalar'', z o l l a r -zarrachalarining oʻlchami 1 nm dan 100 nm gacha boʻlgan yuqori dispers sistemalar. Kolloid eritmalar gazsimon (tutun, bulut, tuman), suyuq (emulsiyalar) va qattiq (aralashmalar, qattiq kolloid eritmalar, rangli shishalar) holatda boʻladi. Kolloid eritmalar mono- va polidispers holatlarda boʻladi. Monodispers holatdagi Kolloid eritmalar faqat sintetik yoʻl bilan olinishi mumkin. Polidispers Kolloid eritmalar 2 usulda olinadi: yirikroq zarrachalarni maydalash (dispergatsiya usuli) va [[molekula]] yoki ionlardan yirikroq zarrachalar hosil qilish, yaʼni agregatlash (kondensatsiya usuli).

Dispergatsiya usulida kolloid eritmalar hosil qilish uchun [[qattiq jism]] [[stabilizator]] bilan birga [[Kukun metallurgiyasi|kukun]] qilib maydalanadi yoki elektr yoxud [[ultratovush]] yordamida suyuqlik ichida kukunga aylantiriladi. Kolloid eritmalarni kislota, asos va toʻzlardan tozalashda dializ, ultrafiltrlash, elektrodializ, ultratsentrifugalash usullaridan foydalaniladi.

Kolloid eritmalar juda kichik [[osmotik bosim]], suyet diffuziya va [[Brown harakati|Broun harakatiga]] ega. Zarrachalar zaryadli boʻlganligi tufayli, ular [[elektroforez]] jarayonida elektrod tomon harakat qiladi.

Oʻta yuqori disperslikka ega boʻlgan kolloid eritmalar [[Kolloid eritmalar|zol]] deb ataladi. Zollarni nomlashda dispersion muhitni hosil qiluvchi modda asos qilib olinadi: dispersion muhit suv boʻlsa, gidrozol, [[organik modda]] boʻlsa, organzol, keyingilari kimyoviy tarkibiga koʻra benzozol, alkozol va boshqa deyiladi. Agar dispersion muhit gaz boʻlsa, bunday zol [[Aerozollar|aerozol]], suyuq dispersion muhitga ega boʻlgan zollar esa liozollar (yun. lios — [[suyuqlik]]) deb ataladi. Dispers faza zarrachalari bilan dispersion muhit zarrachalari orasidagi bogʻlanishga qarab, Kolloid eritmalar liofob va liofil zollarga boʻlinadi. Liofob zollarga dispers [[platina]], [[kumush]], [[oltingugurt]] zollari misol boʻla oladi. Liofil zollarda esa bu bogʻlanish kuchli boʻladi, ularga [[Oqsillar|oqsil]], [[jelatina]], [[pepsin]] va yuqori molekulyar moddalarning eritmalari kiradi.

Kolloid eritmalar [[sanoat]], [[qishloq xoʻjaligi]] va [[Tibbiyot|tibbiyotda]] muhim rol oʻynaydi. Barcha tirik organizmlar toʻqimalari va [[Hujayra|hujayralarining]] asosini tashkil etuvchi oqsil, [[nuklein kislotalar]], [[kraxmal]], [[glikogen]] kabi moddalar kolloid eritmalar holida uchraydi. Tuproqning unumdorligi uning olloid eritmalar xrlidagi qismining fizik-kimyoviy xossalariga, [[sement]], [[chinni]], [[keramika]], [[sir]] va boʻyoqlar sifati ularning disperelik darajasi hamda kolloid eritmalarning xossalariga bogʻliq. Kolloid eritmalar [[charm]], [[qogʻoz]], [[gazlama]], sunʼiy ipak, [[oziq-ovqat]] va boshqa sanoat tarmoqlarida ham keng qoʻllanadi.

   '' Sedimentatsion'' analiz - dispers sistemalardati zarralarning oʻlchamini va [[polimerlar]] eritmasidagi makromolekulalar mol. m ni sedimentatsiya tezligi boʻyicha aniqlash usullari majmui. Bu usullar dispers likning oʻrtacha tavsifini, shuningdek, zarralarning oʻlchami yoki massasi boʻyicha taqsimlanish egrisini (polimerlar uchun molekulyarmassaviy taqsimlanishni) aniqlashga imkon beradi. Zarralar oʻlchami 1 mkm.dan katta boʻlgan dagʻal dispers sistemalar (suspenziya, emulsiya) uchun [[Gravitatsion maydon|gravitatsion maydondagi]] sedimentatsiya, kolloid sistemalar va polimerlar eritmasi uchun markazdan qochma kuch maydonidagi sedimentatsiya qoʻllanadi; markazdan qochma tezlanish 100 000 gacha tenglashib, ultratsentrifugalarda rotorning aylanish tezligini minutiga bir necha oʻn minglabgacha yetkazadi.

== Adabiyot ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil


{{chala}}