Donbass

Донбасс ёки Донбасс (Буюк Британия: /дɒнˈбɑːс/,[1] АҚСҲ: /ˈдɒнбɑːс, дʌнˈбæс/;[2][3] украин: Донбáс [донˈбɑс];[4] Рус: Донбáсс [дɐнˈ] исбас][дɐнˈсбас] — Украина жануби-шарқидаги тарихий, маданий ва иқтисодий ҳудуд.[6][7] Донбаснинг бир қисми Россия-Украина уруши натижасида айирмачи гуруҳлар қўлига ўтди, у ерда Донецк Халқ Республикаси ва Луганск Халқ Республикаси.тузилди. Донбас сўзи „Донец кўмир ҳавзаси“ сўзининг қисқартмаси бўлган „Донец Басин“ сўзидан ҳосил бўлган қисқартма бўлиб (украинча: Донецкий вугилний басейн, русча: Донецкий уголнйй бассеин, романлаштирилган: Донецкии уголнйи бассеин). Кўмир ҳавзасининг номи Донец тизмасига ишора; иккинчиси Донец дарёси билан боғлиқ.

Минтақанинг кўламига оид кўплаб таърифлар мавжуд. Ҳозир у Украинанинг Донецк ва Луганск вилоятлари сифатида кенг тарқалган. Тарихий кўмир қазиб олиш минтақаси ушбу вилоятларнинг бир қисмини ҳисобга олмади ва Днепропетровск вилояти ва Жанубий Россиядаги ҳудудларни ўз ичига олди.[7] Худди шу номдаги Евроҳудуд Украинадаги Донецк ва Луганск ва Россиянинг Ростов вилоятидан ташкил топган.[12] Донбас Запорожиан Сич ва Дон казаклари ўртасидаги тарихий чегарада жойлашган. ХИХ аср охиридан бошлаб муҳим оғир саноатлашган кўмир қазиб олувчи ҳудудга айланган.

Донбас харитаси

2014-йил март ойида, Евромайдон норозилик ҳаракати ва инқилобдан кейин Донбаснинг катта қисми россияпараст ва ҳукуматга қарши бўлган айирмачиларнинг тартибсизликлари остида қолди. Бу тартибсизлик кейинчалик Украина ҳукумат кучлари билан ўзини мустақил эълон қилган Донецк ва Луганск „Халқ республикалари“га алоқадор рус ва россияпараст айирмачилар ўртасидаги урушга айланиб кетди, улар Россия-Украина урушининг бир қисми сифатида Россия томонидан қўллаб-қувватланди. Ҳар икки республика 2022-йилда Россия томонидан тан олинмагунча халқаро миқёсда тан олинмаган. Можаро Донбасни минтақанинг қарийб учдан икки қисмини ташкил этувчи Украина ва учдан бир қисмини айирмачилар назорати остидаги ҳудудга бўлиб юборди. минтақа 2022-йил феврал ойида Россия Украинага, жумладан, Донбаснинг Украина ҳукумати назорати остидаги қисмига бостириб киргунча йиллар давомида шу ҳолатда қолди.

Урушдан олдин Донецк шаҳри (ўша пайтда Украинанинг бешинчи йирик шаҳри) Донбаснинг норасмий пойтахти ҳисобланган. Йирик шаҳарлар (100 000 дан ортиқ аҳоли) Луганск, Мариупол, Макиевка, Ҳорливка, Краматорск, Словианск, Алчевск, Сиэвиэродонецк ва Лисичанскни ўз ичига олган. 2014 йилдан бери Краматорск шаҳри Донецк вилоятининг вақтинчалик маъмурий маркази, Луганск вилоятининг вақтинчалик маркази эса Сиэвиэродонецк ҳисобланади.

Тарихи

Қадимги, ўрта ва Россия империяси даври тарихи

Бу ҳудудда асрлар давомида скифлар, аланлар, хунлар, булғорлар, печенеглар, қипчоқлар, турк-мўғуллар, татарлар, нўғайлар каби турли кўчманчи қабилалар яшаб келган. Ҳозир Донбас деб номланувчи ҳудуд ХВИИ асрнинг иккинчи ярмигача яъни Дон казаклари минтақада биринчи доимий аҳоли пунктларини барпо этгунига қадар ҳудудда доимий аҳоли бўлмаган.

Куманлар ва қипчоқлар Ўрта Осиёда. мил.1200-йиллар

Минтақадаги биринчи шаҳарча 1676 йилда ташкил этилган бўлиб, у Соланое (ҳозирги Соледар) деб номланган бўлиб, у янги очилган тузи хомашёсини сотишучун қурилган. „Ёввойи далалар“ (укр. дике поле, дайке қутб) сифатида танилган, ҳозир Донбас деб аталадиган ҳудуд ХВИИИ аср охиригача, асосан, Украина казаклари ва Қрим хонлигининг назорати остида эди. Россия империяси казаклар устига юриш қилиб босиб олди ва хонликни ўзига қўшиб олди.

ХВИИИ аср охирида бу ҳудудга кўплаб руслар, серблар ва юнонлар кўчиб келган. Чор Россияси босиб олинган ҳудудларга „Янги Россия“ (русча: Новорóссия, Новороссия) номини берди. Саноат инқилоби бутун Европани қамраб олганлиги сабабли, 1721 йилда кашф этилган минтақанинг улкан кўмир ресурслари ХИХ асрнинг ўрталарида руслар томонидан эксплуатация қилина бошлади. Айнан ўша пайтда Донбас номи „Донец кўмир ҳавзаси“ (укр. Донецкий вугилний басейн; рус. Донецкий каменноуголнйй басейн) атамасидан келиб чиққан бўлиб, Донец дарёси бўйидаги кўмир заҳираларининг катта қисми жойлашган ҳудудни назарда тутган ҳолда ишлатила бошланди. Кўмир саноатининг юксалиши минтақада аҳолининг кўпайишига олиб келди, бунинг сабаби асосан рус кўчманчилари ҳудудга келиб доимий яшаб қолганлиги эди. Вилоят Екатеринослав губернаторлигининг Бахмут, Словиансербск ва Мариупол округлари сифатида бошқарилган.ҳттпс://www.лехиcо.cом/дефинитион/донец_басин (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-04-06 санасида архивланган)

Бугунги кунда минтақадаги энг муҳим шаҳар бўлган Донецкга 1869-йилда уэлслик тадбиркор Жон Хюз томонидан эски Запороже казакларининг Александривка шаҳри ўрнида асос солинган. Хюз пўлат заводини қурди ва минтақада бир нечта коллекторларни ташкил этди. Шаҳар унинг шарафига „Юзовка“ деб номланган. Юзовка ва шунга ўхшаш шаҳарларнинг ривожланиши билан Россия империясининг кўплаб ерсиз деҳқонлари иш излаб келди.

1897-йилги Россия императорлик рўйхатига кўра, украинлар (расмий император тилида „Кичик руслар“) минтақа аҳолисининг 52,4% ни, этник руслар эса 28,7% ни ташкил қилган. Этник юнонлар, немислар, яҳудийлар ва татарлар Донбасда, хусусан, аҳолининг 36,7% ни ташкил этган. Уларнинг сони Мариупол туманида ҳам сезиларли даражада ошган. Шунга қарамай, руслар саноат ишчи кучининг асосий қисмини ташкил этди. Қишлоқ жойларда украинлар яшаган, шаҳарларда эса кўпинча минтақанинг оғир саноатида иш излаб келган руслар яшаган. Иш учун шаҳарларга кўчиб ўтган украиналиклар тезда русийзабон ишчилар синфига сингиб кетишди.</реф> 1918-йил апрел ойида Украина Халқ Республикасига тарафдор қўшинлар минтақанинг катта қисмини назоратга олдилар. Бир мунча вақт унинг ҳукумат органлари Донбасда Россиядаги Муваққат Ҳукумат табақалари билан бир қаторда ишладилар. Украина Халқ Республикасининг вориси бўлган Украина давлати 1918-йил май ойида Германия ва Австрия-Венгрия каби иттифоқчилари ёрдамида қисқа муддатга минтақани ўз назоратига олишга муваффақ бўлди.

Россиядаги фуқаролар уруши ва Совет даврида

1917–22-йиллардаги Россия фуқаролар уруши даврида Украинанинг инқилобий қўзғолончи армиясига қўмондонлик қилган Нестор Махно Донбасдаги энг машҳур раҳбар бўлган.

Донбас Россиянинг юраги деб номланган пропагандаси. 1921-йил

Украиналиклар яшайдиган бошқа ҳудудлар билан бир қаторда, Донбас Россия фуқаролар урушидан кейин Украина Совет Социалистик Республикаси таркибига киритилган. Донбасдаги украиналикларга 1932-33 йиллардаги Иосиф Сталиннинг руслаштириш сиёсати катта таъсир кўрсатди. Аксарият этник украинлар қишлоқ деҳқонлари бўлганлиги сабабли, улар юз берган очарчиликнинг оғир шароитида яшадилар.

Донбасга Иккинчи Жаҳон урушидан катта таъсир кўрсатди. Уруш арафасида минтақа қашшоқлик ва озиқ-овқат танқислигидан азоб чекарди. Урушга тайёргарлик завод ишчиларининг иш кунининг узайтирилишига олиб келди, кучайтирилган стандартлардан четга чиққанлар эса ҳибсга олинди. Нацистлар Германияси раҳбари Адолф Гитлер Донбас ресурсларини Барбаросса операцияси учун муҳим деб ҳисоблади. Шундай қилиб, Донбас 1941 ва 1942 -йилларда фашистлар ҳужумидан азият чекди.

Минглаб саноат ишчилари заводларда фойдаланиш учун Германияга сургун қилинди. Ўша пайтда Сталино вилояти, ҳозирги Донецк вилояти деб аталган ҳудудда ишғол пайтида 279 минг тинч аҳоли ҳалок бўлган. Ворошиловград вилоятида, ҳозирги Луганск вилоятида 45 649 киши ҳалок бўлди. 1943-йилда Қизил Армиянинг Донбасга стратегик ҳужуми Донбасни Совет назоратига қайтаришга олиб келди. Уруш ўз таъсирини кўрсатди, бу минтақани ҳам вайрон қилди, ҳам одамларсиз қолдирган.

Луганскдаги монумент

Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин Донбасни қайта қуриш жараёнида кўп сонли рус ишчилари минтақани кўпайтириш учун келиб, аҳоли мувозанатини янада ўзгартириб юборди. 1926-йилда Донбасда 639 000 этник рус истиқомат қилган.1959-йилга келиб, этник рус аҳолиси 2,55 миллион эди. Руслаштириш 1958-59-йиллардаги Совет таълим ислоҳотлари билан янада ривожланди, бу эса Донбасда украин тилидаги барча мактабларнинг деярли йўқ қилинишига олиб келди. 1989-йилги Совет аҳолини рўйхатга олиш вақтига келиб, Донбас аҳолисининг 45 % ўз этник келиб чиқишини руслар деб ҳисоблаган. 1990-йилда Донбасс Интерфронти Украина мустақиллигига қарши ҳаракат сифатида ташкил этилган.

Мустақиллик даврида

1991-йилда Украина мустақиллиги бўйича референдумда Донецк вилоятида сайловчиларнинг 83,9 фоизи, Луганск вилоятида эса 83,6 фоизи Совет Иттифоқидан мустақилликни қўллаб-қувватлаган. Овоз беришда Донецк вилоятида сайловчиларнинг 76,7 %, Луганск вилоятида эса 80,7 % иштирок этди. 1991-йил октябр ойида Донецкда ҳукуматнинг барча даражадаги жануби-шарқий депутатларининг конгресси бўлиб ўтди. Кейинги йилларда вилоят иқтисодиёти кескин ёмонлашди. 1993-йилга келиб, саноат ишлаб чиқариши пасайиб кетди ва ўртача иш ҳақи 1990-йилдан бери 80 % га камайди. Донбас инқирозга учради, кўпчилик Киевдаги янги марказий ҳукуматни нотўғри бошқарув ва эътиборсизликда айблади. Донбасдаги кўмир кончилари 1993-йилда иш ташлаш эълон қилди ва бу можарога сабаб бўлди, бу можарони тарихчи Люис Сигелбаум „Донбас минтақаси ва мамлакатнинг қолган қисми ўртасидаги кураш“ деб таърифлаган. Иш ташлашлар етакчиларидан бири Донбас халқи мустақиллик учун овоз берганини, чунки улар кучли марказлашган ҳокимиятнинг „Москвадан Киевга“ кўчирилишини эмас, балки „ҳокимиятнинг маҳаллий аҳолига, корхоналарга, шаҳарларга берилишини хоҳлашганини“ айтди.

Бу иш ташлашдан сўнг 1994-йилда Донецк ва Луганск вилоятларида мустақил Украинада биринчи парламент сайловлари билан бир вақтда ўтказилган конституциявий масалалар бўйича маслаҳат референдуми ўтказилди. Бу саволлар рус тилини Украинанинг расмий тили деб эълон қилиш керакми, рус тили Донецк ва Луганск вилоятларида бошқарув тили бўлиши керакми, Украина федератив давлат бўлиши керакми, Украина Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги билан яқинроқ алоқада бўлиши керакми ва ҳоказо саволлардан иборат эди.

Сайловчиларнинг 90 % га яқини ушбу таклифларни ёқлаб овоз берди. Уларнинг ҳеч бири қабул қилинмади: Украина унитар давлат бўлиб қолди, украин тили ягона расмий тил сифатида сақланиб қолди ва Донбас автономияга эга бўлмади. Шунга қарамай, Донбас ҳужумчилари Киевдан кўплаб иқтисодий имтиёзларга эга бўлиши минтақадаги иқтисодий инқирозни юмшатиш имконини берди.

Кичик иш ташлашлар 90-йиллар давомида давом этди. Натижада Донбаснинг оғир саноатига баъзи субсидиялар олиб ташланди ва Жаҳон банки томонидан олиб борилган либераллаштириш ислоҳотлари туфайли кўплаб конлар Украина ҳукумати томонидан ёпилди. 1994-йилги президентлик сайловларида Донбас ва Украина шарқидаги бошқа ҳудудлар кўмаги билан ғалаба қозонган Леонид Кучма 1999-йилда яна Украина президенти этиб сайланди. Президент Кучма Донбасга иқтисодий ёрдам кўрсатди. Бу унинг келажакда минтақадан сиёсий ёрдам олиш учун зарур эди.

Донбасдаги ҳокимият 2000-йилларнинг бошларида олигархлар деб номланувчи минтақавий сиёсий элитада тўпланган.

2010-йилдаги президент сайловлари. Донбасдан Виктор Янукович сайланди

Давлат ишлаб чиқаришларини хусусийлаштириши коррупсиянинг кенг тарқалишига олиб келди. Сиёсий таҳлилчи Хироаки Куромия бу элитани „Донбас клани“ яъни минтақадаги иқтисодий ва сиёсий ҳокимиятни бошқарадиган одамлар гуруҳи деб таърифлаган. „Клан“нинг таниқли вакиллари орасида Виктор Янукович ва Ринат Ахметов бор эди. Виктор Янукович тарафдори сиёсатчилар ва амалдорлар томонидан мухторият олишга қисқа уриниш 2004-йилда тўқ сариқ инқилоб пайтида қилинган. Жануби-Шарқий Украина автоном республикаси Украинанинг тўққизта жануби-шарқий минтақасидан иборат бўлиши керак эди. Лойиҳа 2004-йил 26-ноябрда Луганск вилояти кенгаши томонидан бошланди ва кейинги ойда Донецк вилояти кенгаши томонидан тўхтатилди. 2004-йил 28-ноябрда Сиэвиэродонецкда Виктор Янукович тарафдорлари томонидан ташкил этилган биринчи Бутун Украина Халқ депутатлари ва маҳаллий Кенгаш депутатлари қурултойи бўлиб ўтди.

Қурултойда Украина, [[Қрим ва Севастополнинг 16 вилоятидан жами 3576 нафар делегат қатнашди ва улар 35 миллиондан ортиқ фуқароларга вакиллик қилишди. Президиумда Москва мери Юрий Лужков ва Россия элчихонаси маслаҳатчиси иштирок этди. Виктор Януковични Украина президенти ёки бош вазир этиб тайинлаш, Украинада ҳарбий ҳолат эълон қилиш, Олий Радани тарқатиб юбориш, ўзини-ўзи мудофаа кучларини яратиш, шунингдек, Жануби-Шарқий ҳудудларда федератив давлат яратиш ва унинг пойтахти Харков бўлиши талаблари бор эди.

2015-2022-йиллардаги „Музлаган муносабатлар“

Донецк мери Олександр Лукянченко эса, ҳеч ким мухторият истамаганини, аксинча, Киевда ўша пайтда бўлиб ўтган „Апелсин инқилоб“ (Сариқ инқилоб) намойишларини тўхтатиш ва муросага келиш учун музокаралар олиб боришга интилаётганини айтди. Сариқ инқилоб ғалаба қозонганидан сўнг, конгресс ташкилотчиларининг бир қисмига „Украинанинг ҳудудий яхлитлиги ва дахлсизлигига тажовуз қилиш“ айблови қўйилди, аммо ҳеч қандай ҳукм чиқарилмади.

2000-йилларда Украинанинг бошқа қисмларида Донбас кўпинча „безори маданияти“, „қолоқ“ сифатида қабул қилинган. 2005 йилда „Народне слово“ газетасида ёзган шарҳловчи Виктор Ткаченко Донбасда „бешинчи колонналар“ жойлашгани ва минтақада украин тилида гапириш „инсоннинг соғлиғи ва ҳаёти учун хавфсиз эмаслигини“ айтди. Шунингдек, у россияпараст сепаратизмнинг уйи сифатида тасвирланган. Донбасда Украинанинг қолган қисмига нисбатан коммунистик арбоблар номи билан аталган шаҳар ва қишлоқлар сони сезиларли даражада кўп эди. Бу ҳолатга қарамай, ўша ўн йил давомида ва 1990-йилларда ўтказилган сўровлар аҳоли Украина таркибида қолишни қатъий қўллаб-қувватлаганини ва сепаратизмни аҳамияциз қўллаб-қувватлаганини кўрсатди.

Россия-Украина уруши. 2014-2022-йиллар

2014-йил март ойи бошидан Донбасда россияпараст ва ҳукуматга қарши гуруҳларнинг намойишлари бўлиб ўтди. Қримнинг Россия Федерацияси томонидан аннексия қилиниши ортидан бўлиб ўтган, Украина жануби ва шарқида бир вақтнинг ўзида россияпараст норозиликларнинг кенгроқ гуруҳининг бир қисми бўлган бу намойишлар 2014-йил апрелида Россия томонидан қўллаб-қувватланган айирмачи кучлар ўртасидаги урушга айланиб кетди. Бу уруш ўз-ўзини мустақил деб эълон қилган Донецк ва Луганск халқ республикалари (мос равишда ДХР ва ЛХР) ва Украина ҳукумати ўртасида борди.

Ўша можаролар фонида ўз-ўзини мустақил деб эълон қилган республикалар 2014-йил 11-май куни Донецк ва Луганск вилоятларининг мақоми бўйича референдум ўтказдилар. Украина томонидан ноқонуний ва халқаро ҳамжамият томонидан нодемократик деб топилган референдумларда 90 фоизга яқин ҳудуд мустақиллиги учун овоз берган.

Донбасдаги дастлабки норозилик намойишлари асосан Украинанинг янги ҳукуматидан норозилик ифодаси эди. Россиянинг бу даврдаги иштироки фақат намойишларни қўллаб-қувватлаши билан чекланди. Бироқ, бу тартибсизлик фақат Россия-Украина урушининг бир қисми сифатида бир гуруҳ Россия ҳарбийлари томонидан қўллаб-қувватланганлиги сабабли қуролли тўқнашувга айланди. Шундай қилиб, можаро тарихчи Хироаки Куромия таъбири билан айтганда, „бегона одамлар томонидан яширинча ишлаб чиқилган ва моҳирлик билан ниқобланган“ эди.

Уруш бошланишидан олдин Донбасда сепаратизмни қўллаб-қувватлаш чекланган эди ва қуролли қўзғолонни қўллаб-қувватловчилар кам эди. Русларнинг Донбасдаги рус тилида сўзлашувчилар Украина ҳукумати томонидан таъқиб қилинаётгани ёки ҳатто „геноцид“га дучор бўлиши ташқи кучларни аралашишга мажбур қилгани ҳақидаги даъволари аслида бўлмағур эди.

Украин ҳарбийлари Донбасда. 2015-йил

Жанглар 2014-йилнинг ёзигача давом этди ва 2014-йил августига келиб, Украинанинг „Антитеррор операцияси“ россияпараст кучлар назорати остидаги ҳудудни сезиларли даражада қисқартиришга муваффақ бўлди ва олдинги Россия-Украина чегарасига яқинлашди. Донбасдаги вазиятнинг ёмонлашувига жавобан, Россия ўзининг „гибрид уруши“ деб аталган ёндашувидан воз кечди ва минтақага одатий бостириб киришни бошлади. Россия босқинчилиги натижасида ДХР ва ЛХР исёнчилари Украина ҳукуматининг олдинги ҳарбий ҳужуми пайтида йўқотган ҳудудларнинг катта қисмини қайтариб олдилар.

Фақатгина Россиянинг ушбу аралашуви Украинанинг можарони тезда ҳал қилишига тўсқинлик қилди. Бу Украина томонини сулҳ битимини имзолашга интилишга мажбур қилди. Минск протоколи деб номланган бу ҳужжат 2014-йил 5-сентабрда имзоланган. Бу протокол урушни тўхтата олмаганлиги сабабли, 2015 йил 12-февралда Минск ИИ деб номланган яна бир шартнома имзоланди. Бу келишув Донбас республикаларининг охир-оқибат автономия даражаси билан Украина таркибига реинтеграциясини талаб қилди. Россиянинг Донбасга аралашувидан мақсад Россиянинг Украина сиёсатига аралашишига ёрдам берадиган россияпараст ҳукуматларни ўрнатиш эди. Шундай қилиб, Минск келишувлари Россия томони учун жуда қулай эди.

Донбасда 9-май Ғалаба куни" нишонланмоқда. 2016-йил

Можаро Донбасдан кўп миқдорда кўчишга олиб келди: минтақа аҳолисининг ярми ўз уйларини ташлаб кетишга мажбур бўлди. 2016-йил 3-мартда эълон қилинган БМТ ҳисоботида айтилишича, 2014-йилда можаро бошланганидан бери Украина ҳукумати Донбасдан Украинанинг бошқа қисмларига қочиб кетган 1,6 миллион ички кўчирилган аҳолини рўйхатга олган.1 миллиондан ортиғи бошқа жойларга, асосан Россияга қочиб кетгани айтилади. Ҳисобот вақтида 2,7 миллион киши ДХР ва ЛПР назорати остидаги ҳудудларда яшашни давом эттиргани айтилган, бу Донбаснинг учдан бир қисмини ташкил қилади.

Минск келишувларига қарамай, Украина ҳукумати ва Россия назорати остидаги ҳудудлар ўртасидаги ўзаро алоқа чизиғи бўйлаб тинч жанглар 2022-йилгача давом этди. Можаро бошлангандан бери 29 та ўт очишни тўхтатиш келишуви имзоланган бўлиб, уларнинг ҳар бири номаълум муддатгача амалда қолиши кўзда тутилган, бироқ уларнинг ҳеч бири амалга ошмаган. Бу урушнинг „музлатилган тўқнашув“ деб аталишига олиб келди. 2017-йилнинг 11-январида Украина ҳукумати Донбаснинг босиб олинган қисми ва унинг аҳолисини Украинага реинтеграция қилиш режасини тасдиқлади.

2018-йилда Донбаснинг Украина назорати остидаги ҳудудлари аҳолиси ўртасида ўтказилган „Рейтинг“ социологик гуруҳи томонидан ўтказилган сўров натижаларига кўра, респондентларнинг 82 фоизи Украинада русийзабонларга нисбатан камситиш йўқлигига ишонишган. Фақат 11 % камситишнинг баъзи далилларини кўрган. Худди шу сўров шуни кўрсатдики, респондентларнинг 71 % русийзабон аҳолини „ҳимоя қилиш“ учун Россиянинг ҳарбий аралашувини қўллаб-қувватламаган, фақат 9 % бу ҳаракатни қўллаб-қувватлаган. Рейтингнинг 2019-йилда ўтказган яна бир сўрови шуни кўрсатдики, сўралган украиналикларнинг атиги 23 фоизи Донбасга автоном мақом берилишини , 34 фоизи ўт очишни тўхтатиш ва можарони „музлатиш“ни қўллаб-қувватлаган, 23 фоизи босиб олинган ҳудудларни тиклаш учун ҳарбий ҳаракатларни қўллаб-қувватлаган. Донбас ҳудудлари ва 6 % бу ҳудудларни Украинадан ажратишни қўллаб-қувватлаган.

Россия 2022-йил 21-февралда Донецк ва Луганск республикаларининг мустақиллигини расман тан олиб Минск келишувларини амалда йўққа чиқарди. Кейинроқ Россия 2022-йил 24-февралда Украинага янги, кенг кўламли босқинни бошлади. Россия президенти Владимир Путиннинг айтишича, бу урушнинг мақсади Донбас аҳолисини Украина ҳукуматининг „геноцид“идан „ҳимоя қилиш“ эди. Аммо Путиннинг даъволарини тасдиқловчи ҳеч қандай далил йўқ эди. ДХР ва ЛХР Россия операциясига қўшилди; сепаратистлар Донецк вилояти ва Луганск вилоятини тўлиқ қўлга киритиш бўйича операция бошланганини маълум қилди.

Демография ва иқтисод

Дин

2001-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, этник украинлар Луганск вилояти аҳолисининг 58 фоизини ва Донецк вилоятининг 56,9 фоизини ташкил қилади. Этник руслар озчиликни ташкил қилади, бу икки вилоятда мос равишда руслар 39 % ва 38,2 % ни ташкил қилади. Ҳозирги вақтда Донбас асосан руслар яшайдиган минтақадир. 2001-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, рус тили Донецк вилоятида 74,9 % ва Луганск вилоятида 68,8 % аҳолининг асосий тилидир. Маҳаллий рус тилида сўзлашувчиларнинг нисбати этник русларга қараганда юқори, чунки баъзи этник украинлар ва бошқа миллатлар ҳам рус тилини ўз она тили деб билишади. Россиялик аҳоли асосан йирик шаҳар марказларида тўпланган. Рус тили саноатлаштириш жараёнида асосий тил бўлди, бу кўплаб русларнинг, хусусан, Курск вилоятидан Донбаснинг янги ташкил этилган шаҳарларига кўчиши туфайли кучайди.

Деярли барча украиналик яҳудийлар Иккинчи Жаҳон урушида Германия ишғоли пайтида Украинадаги Холокостга қочиб кетган ёки ўлдирилган. 1926 ва 2001-йиллардаги расмий рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Донбасда мусулмонлар 6 фоизини ташкил этади.

2008 йилги Украина парламент сайловларида Донбаснинг 50 фоизга яқин овозини россияпараст партия олди. Бу партиянинг Украина собиқ президенти Виктор Янукович каби таниқли аъзолари Донбасдан эди. Тилшунос Жорж Шевеловнинг сўзларига кўра, 1920-йилларнинг бошларида украин тилида ўқитиладиган ўрта мактабларнинг улуши Донбасдаги этник украинлар улушидан паст эди. Разумков маркази томонидан ўтказилган 2016 йилда Украинада дин бўйича ўтказилган сўров натижаларига кўра, Донбас аҳолисининг 65 фоизи христианликка эътиқод қилади (шу жумладан 50,6 фоизи православлар, 11,9 фоизи ўзларини „шунчаки христианлар“ деб эълон қилганлар ва 2,5 фоизи уларга тегишли протестант черковлари). Ислом Донбас аҳолисининг 6 фоизини ҳиндуизм эса 0,6 фоизини ташкил қилади. Бу динлар аҳолисининг улуши Украинанинг бошқа минтақаларига қараганда юқори. Ўзини эътиқодсиз ёки бошқа динларга эътиқод қилувчи, рўйхатда санаб ўтилганлардан бирига кирмаган ҳолда эълон қилганлар аҳолининг 28,3 % ни ташкил этган.

Кўмир саноати

Донбас иқтисодиётини асосан кўмир қазиб олиш ва металлургия каби оғир саноат ташкил қилади. Минтақа ўз номини „Донец кўмир ҳавзаси“ атамасининг қисқартмасидан олган (украинча: Донецкий вугилний басейн, рус. Донецкий уголнйй басей) ва 1970-йиллардан бери йиллик кўмир қазиб олиш камайган бўлса-да, Донбас кўмир ишлаб чиқарувчи муҳим ҳудуд бўлиб қолмоқда. Донбас Украинадаги энг йирик кўмир заҳираларидан бири бўлиб, тахминан 60 миллиард тонна кўмир захирасига эга.

Донбас. 1894-йил

Донбасда кўмир қазиб олиш ер остида тахминан 600 метр масофада амалга оширилади, қимматроқ антрасит ва битумли кўмир қазиб олиш эса тахминан 1800 метр чуқурликда амалга оширилади. 2014-йил апрел ойида минтақада уруш бошланишидан олдин Донецк ва Луганск вилоятлари биргаликда Украина экспортининг 30 фоизини ишлаб чиқарган.

Калмиус дарёси бўйидаги кўмир қазиб олинувчи ҳудудлар. Донбас

Донецк вилоятидаги Донбасга тўғри келиши мумкин бўлган бошқа саноат тармоқларига пўлат ишлаб чиқариш ускуналари, темир йўл юк вагонлари, металл кесиш дастгоҳлари, туннел қазиш машиналари, қишлоқ хўжалиги комбайнлари ва шудгорлаш тизимлари, темир йўллар, тоғ-кон вагонлари, электровозлар киради. , ҳарбий машиналар, тракторлар ва экскаваторлар. Вилоятда, шунингдек, маиший кир ювиш машиналари, музлатгичлар, телевизорлар, чарм поябзал, ҳожатхона совунлари ишлаб чиқарилади.

2017-йил март ойи ўрталарида Украина президенти Пётр Порошенко ўзини мустақил деб эълон қилган Донецк Халқ Республикаси ва Луганск Халқ Республикаси назорати остидаги ҳудудга юк олиб ўтишни вақтинча тақиқлаш тўғрисидаги фармонни имзолади, яъни ўшандан бери Украина бу мамлакатдан кўмир сотиб олмайди.

Маҳаллий муаммолар

Днепр-Донец ҳавзасида, Донбасда, айниқса, Юзивка сланец газ мавжуд. Украинанинг Россия газ импортига қарамлигини камайтириш мақсадида, Украина ҳукумати 2012 йилда Роял Дутч Шелл билан Юзивка конини ўзлаштириш бўйича келишувга эришди. Роял Дутч Шелл 2014-йилда минтақада уруш бошланганидан кейин ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлди ва 2015-йил июнида расман лойиҳадан чиқди. Кўмир саноатида меҳнатни муҳофаза қилиш Донбасдаги кўмир конлари конларнинг чуқурлиги, шунингдек, тез-тез метан портлашлари, кўмир-чанг портлашлари, тошларнинг портлаши хавфи ва эскирган инфратузилма туфайли дунёдаги энг хавфли ҳудуд ҳисобланади. Бундан ҳам хавфлиси 2000-йилларнинг охирларида минтақада жуда кенг тарқалган ноқонуний кўмир конлари эди. Донбасда интенсив кўмир қазиб олиш ва эритиш маҳаллий атроф-муҳитга жиддий зарар етказади. Минтақадаги энг кенг тарқалган муаммоларга қуйидагилар киради:

• шахта суви туфайли сув таъминотининг бузилиши ва сув тошқини
• кокс ва пўлат тегирмонлари атрофида ҳаво ифлосланиши
• ҳавонинг/сувнинг ифлосланиши ва ифлосланиш туфайли содир бўладиган сел хавфи

Бундан ташқари, Донбасдаги бир қанча кимёвий чиқиндиларни утилизация қилиш жойлари сақланиб қолмаган ва улар атроф-муҳитга доимий таҳдид солмоқда. Ғайриоддий таҳдидлардан бири Совет давридаги 1979-йилда Енакиэведаги экспериментал ядровий конни синовдан ўтказиш лойиҳасидир. Мисол учун, 1979 йил 16 сентябрда, бугунги кунда Енакиеведаги „Ёш коммунар“ кони сифатида танилган Юнком конида метан газини тозалаш ёки Кливаж деб номланувчи овал гумбазга газсизланган кўмир қатламларини 900 м баландликда 300 кт ядровий синов портлаши ўтказилди. Гласностгача конда радиоактивлик борлиги тўғрисида ҳеч қандай кончилар хабардор қилинмаган.

Ялпи ҳудудий маҳсулот

Донбаснинг ялпи ҳудудий маҳсулоти 2018 йилда ₴227 миллиардни ташкил этди.

Ҳаволалар

• ҳттпс://www.домаинмаркет.cом/буйноw/мидwестдипломаcй.cом
• ҳттпс://www.ббc.cом/неwс/wорлд-эуропе-22170976
• ҳттп://донбасс.мен/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-04-07 санасида архивланган)