Dukakbey sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi|name=Tuqaq Temur Yalig|title=|royal house=|father=|issue=|religion=|ismi=Dukakbey|dini=[[Tangrichilik]]|kasbi=[[Bey]], [[Suboshi]]|vafot_sanasi=Taxminan [[924]]-yilda|otasi=Kerequchi|tugʻilgan_sanasi=Nomaʼlum}}

'''Dukak''' yoki '''Duqaq''' ({{Lang-tr|Dukak bey}}, {{Lang-tk|Dukak beg}} yoki {{Lang|tk|Dukak Demir ýaýly}}; Toʻliq ismi: ''Tuqaq Temur Yaligʻ)'' — [[Oʻgʻuzlar|Oʻgʻuz]] beyi va [[Suboshi|suboshisi]] (qoʻshin sardori). U [[Saljuqiylar|Saljuqiylar sulolasining]] asoschisi [[Saljuq|Saljuqbiyning]] otasi boʻlgan. Dukakbeyning nabirasi [[Toʻgʻrulbek]] milodiy XI asrda [[Saljuqiylar imperiyasi|Saljuqiylar saltanatiga]] asos solgan.

„Tuqaq Temur Yaligʻ“ qadimgi turkiy tilda „temir kamon“ yoki „temir kamonli“ degan maʼnoni anglatadi.

== Tarixi ==
[[Fayl:AD_750OguzYabgu.png|right|thumb|200x200px| Milodiy 750-yilda tashkil topgan O‘g‘uz Yabg‘u davlati]]
Dukak va uning faoliyati haqida juda kam maʼlumotlar mavjud, chunki u haqidagi maʼlumotlarning aksariyat tafsilotlari noaniq va keyinchalik yaratilgan yozma yoki ogʻzaki manbalardan iboratdir. Dukakbey manbalarda asosan [[Dandanakon jangi|Dandanakon jangidan]] soʻng tilga olina boshlangan<ref name=":0">{{Kitob manbasi|editor=Turan|title=History of Seljuqs|language=Turkish|location=Ankara|publisher=Grafiker Yayinlari|date=2012|page=27|chapter=Origins of Slejuqs|last=Özgüdenli|first=Osman Gazi}}</ref>. Dukakbey va uning mashhur avlodlari asli [[Oʻgʻuzlar|oʻgʻuz turkmanlarining]] [[qiniq]] urugʻidan boʻlishgan. Otasining ismi Kerequchi boʻlib, u manbalarda mahalliy temirchi yoki [[Oʻtov|chodir]] tikuvchi usta ekanligi aytilgan.

Fors tilida yozilgan ''"Maliknoma"'' („Shohlar kitobi“) dostonida [[Xazarlar|Xazar]] [[Xoqon|xoqoniga]] xizmat qilgan Dukak ismli jangchi haqida so‘z boradi. Xazarlar davlati keyinchalik parchlangach, xazarlar [[Qipchoqlar|Kumanlarga]] singib ketgan. Shundan soʻng u Oʻgʻuz Yabgʻu davlati bilan ittifoq tuzgan va umrining oxirigacha bu davlat uchun xizmatlar qilgan{{Sfn|Peacock|2010}}.

Ilk oʻrta asrlarga oid manbalarda Dukakbey hayotining soʻnggi davrlarida Oʻgʻuz Yabgʻu davlati harbiylari va oʻgʻuz turkmanlari orasida katta mavqega ega boʻlganigi qayd etilgan. Dukakbeying „Temir kamon“ laqabi uning oddiy askar boʻlmaganini tasdiqlaydi. Chunki oʻq va kamon oʻgʻuz turkmanlarining madaniyatida qudrat belgisi hisoblangan<ref>{{Kitob manbasi|last=Dani|first=Ahmad|title=History of Civilizations of Central Asia|url=https://archive.org/details/dli.pahar.3650|date=1992|publisher=UNESCO|page=[https://archive.org/details/dli.pahar.3650/page/146 146]}}</ref>. Taxallusini hisobga olganda Dukakbeyning O‘g‘uzlar davlati oliy bosh qo‘mondoni yoki qudratli davlat arbobi bo‘lganini taxmin qilish mumkin<ref name=":0">{{Kitob manbasi|editor=Turan|title=History of Seljuqs|language=Turkish|location=Ankara|publisher=Grafiker Yayinlari|date=2012|page=27|chapter=Origins of Slejuqs|last=Özgüdenli|first=Osman Gazi}}</ref>.

== Tashqi aloqalari ==
[[Fayl:Kinik.png|right|thumb|200x200px| Dukakbey mansub boʻlgan [[Oʻgʻuzlar|oʻgʻuz-turkman]] Qiniq qabilasining ramzi.]]
Dukakbey Oʻgʻuz Yabgʻuda muhim shaxs boʻlsa-da, uning boshqa nufuzli davlat arboblari bilan munosabatlari murakkab edi. Chunki Dukakbey ularning boshqa [[Turkiy xalqlar|turkiy]] qabilalarni bosib olish siyosatiga qarshilik qilib kelgan. Dukakning o‘g‘li Saljuq ham xuddi shunday fikrda boʻlgan va bu O‘g‘uz Yabg‘u davlati tarkibidagi boshqa turkiylarning bu davlatni tark etib, [[Movarounnahr]]<nowiki/>dagi yangi vatanga ko‘chib o‘tgan Saljuqbeyga kelib qo‘shilishiga asosiy sabab aynan shu masala bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Keyinchalik bu voqea muhim ahamiyat kasb etgan, chunki oʻsha paytda turkmanlar deb atalgan saljuqiylar Xurosonda qudratli kuchga aylangan edi. Bu esa ularga kuchli raqib [[Gʻaznaviylar|Gʻaznaviylarga]] qarshi kurashish imkonini bergan<ref>{{Kitob manbasi|title=Early Seljūq History: A New Interpretation|publisher=Routledge|first=Andrew|last=Peacock|year=2010|pages=92–93}}</ref>{{Sfn|Özgüdenli|2012}}<ref>{{Kitob manbasi|last=Peacock|first=Andrew|title=The Great Seljuk Empire|date=2015|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-3827-7|pages=33–40}}</ref>.

Arab tarixchisi [[Ibn al-Asir|Ali ibn al-Asirning]] yozishicha, Dukakbeyning oʻgʻuz hukmdori bilan munosabatlari shunchalar murakkab boʻlganki, „ular hatto baʼzi masalalarda janjallashib ham qolishgan, lekin oxir-oqibat murosaga kelishgan va Dukak yabgʻu boʻlib qolavergan“<ref>{{Kitob manbasi|last=Barthold|first=Vasily|title=Four Studies on the History of Central Asia, Volume III|date=1962|publisher=E.J.Brill|location=Leiden, Netherlands|page=100}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Peacock|first=Andrew|title=Early Seljuq History|url=https://archive.org/details/earlyseljuqhisto0000acsp|date=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781135153694|pages=[https://archive.org/details/earlyseljuqhisto0000acsp/page/27 27]–33}}</ref>.

== Oʻlimi va merosi ==
Dukak 924-yilda vafot etgan deb taxmin qilinadi. Oʻlimidan soʻng oʻgʻli Saljuq oʻgʻuz-turkman qoʻshinining oliy bosh qoʻmondoni etib tayinlangan. 961-yilda u oʻziga oid qoʻy, echki va otlari bilan Oʻgʻuz Yabgʻu davlatini tark etib, bir qancha turkman qabilalari bilan Movaronunaronga koʻchib oʻtadi. Saljuqbey va uning izdoshlari [[Islom|islom dinini]] qabul qilgandan soʻng, Oʻgʻuz Yabgʻu turkmanlari musulmon boʻlmagani uchun bu davlatga soliq toʻlashdan bosh tortgan. Saljuqiy va uning qiniq urugʻi keyinchalik oʻzlarining mustaqil beyligiga asos solgan<ref>{{Kitob manbasi|last=Sicker|first=Martin|title=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna|url=https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick|date=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|pages=[https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick/page/50 51]–54}}</ref>{{Sfn|Peacock|2015}}.

== Yana qarang ==

* [[turkiy xalqlar]]
* [[Oʻgʻuzlar|O‘g‘uzlar]]

== Manbalar ==
<references group="" responsive="1"></references>
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:Saljuqiylar]]
[[Turkum:Turkiy hukmdorlar]]
[[Turkum:Turkiy sulolalar]]