Ziyosfera

Hindiston iqtisodiyoti

(Economy of Indiadan yoʻnaltirildi)

Ҳиндистон иқтисодиёти – бозор иқтисодиёти ривожланаётган о'ртача даромадли ҳисобланади[1][2][3]. Бу номинал ЯИМ бо'йича дунёда бешинчи йирик иқтисодиёт ва харид қобилияти паритети (ППП) бо'йича учинчи о'ринда туради. Халқаро Валюта Жамг'армаси (ХВЖ) ма'лумотларига ко'ра, аҳоли жон бошига даромад бо'йича Ҳиндистон ЯИМ (номинал) бо'йича 142-о'рин ва ЯИМ (ППП) бо'йича 128- о'ринни эгаллади[4]. 1947-йилдаги мустақилликдан 1991-йилгача кетма-кет ҳукуматлар кенг кўламли давлат аралашуви ва иқтисодий тартибга солиш билан протекционистик иқтисодий сиёсатни илгари сурдилар. Бу Лицензия Раж шаклида диригизм сифатида тавсифланади[2][5]. Совуқ урушнинг тугаши ва 1991-йилда то'лов балансининг кескин инқирози Ҳиндистонда кенг иқтисодий либерализацияни қабул қилишга олиб келди[3][6]. ХХИ аср бошидан бери йиллик ўртача ялпи ички маҳсулот ўсиши 6% дан 7% гача[1] бўлди ва 2013-йилдан 2018-йилгача Ҳиндистон Хитойни ортда қолдириб, дунёдаги энг тез ривожланаётган йирик иқтисодиёт бўлди[7][8]. Тарихий жиҳатдан, Ҳиндистон И асрдан ХИХ асргача бўлган икки минг йилликнинг ко'п қисмида дунёдаги энг йирик иқтисодиёт эга мамлакат бўлган[9][10].

Мумбай, Ҳиндистоннинг молиявий маркази
Мақом

Ривожланаётган мамлакат, Қуйи о'рта даромадли иқтисодиёт,

Янги саноатлашган мамлакат
Аҳоли
• Рўйхат
 1 389 637 446 (2-ўрин; 2022-йил ҳисоби-ўрин)
• Бутун
 3,535 триллион доллар (номинал; 2022-йил ҳисоби) (5-ўрин (номинал; 2022) 3-ўрин (ППП; 2022)-ўрин)
Пул бирлиги Ҳинд руписи (ИНР, ₹)

Ҳиндистон иқтисодиётининг узоқ муддатли о'сиш истиқболи унинг ёш аҳолиси ва шунга мос равишда паст қарамлик нисбати, сог'лом жамг'армалар ва инвестиция ставкалари, Ҳиндистонда глобаллашувнинг кучайиши ва жаҳон иқтисодиётига интеграциялашуви туфайли ижобий бо'либ қолмоқда[11]. 2016-йилда “демонетизация” зарбалари ва 2017-йилда товар ва хизматлар солиғи жорий этилиши туфайли иқтисодиёт 2017-йилда секинлашди[12]. Ҳиндистон ялпи ички маҳсулотининг қарийб 70 фоизи 2 то'г'ри келади.[13] Мамлакат дунёдаги олтинчи йирик исте'мол бозори бо'либ қолмоқда[14]. Хусусий исте'молдан ташқари, Ҳиндистон ялпи ички маҳсулотига давлат харажатлари, инвестициялар ва экспорт ҳам та'минланади[15]. 2020-йилда пандемия савдога та'сир ко'рсатди ва импорт бо'йича Ҳиндистон дунёдаги 14-о'ринни эгаллади ва 21-энг йирик экспортчи бо'лди[16]. Ҳиндистон 1995-йил 1-январдан бери Жаҳон Савдо Ташкилотининг аъзоси[17]. У бизнес юритишнинг қулайлиги индекси бо'йича 63-о'ринни ва Глобал рақобатбардошлик ҳисоботида 68-о'ринни эгаллайди[18]. Рупи/доллар курсининг кескин о'згариши туфайли Ҳиндистоннинг номинал ЯИМ ҳам сезиларли даражада о'згариб туради[19]. 500 миллион ишчи билан Ҳиндистон ишчи кучи дунёда иккинчи о'ринда туради[20]. Ҳиндистон миллиардерлар сони бўйича дунёда биринчи ўринда туради ва даромадлар бўйича тенгсизликка эга[21][22]. Бир нечта имтиёзлар туфайли ҳиндларнинг фақатгина 2 фоизи даромад солиг'ини то'лайди.

2008-йилги жаҳон молиявий инқирози даврида иқтисодиёт бироз секинлашувга дуч келди. Ҳиндистон о'сиш сур'атларини ошириш ва талабни шакллантириш учун раг'батлантириш чораларини (ҳам фискал, ҳам пул) амалга оширди. Кейинги йилларда иқтисодий о'сиш жонланди[23]. Жаҳон банкига ко'ра, барқарор иқтисодий ривожланишга эришиш учун Ҳиндистон давлат секторини ислоҳ қилиш, инфратузилма, қишлоқ хо'жалиги ва қишлоқларни ривожлантириш, ер ва меҳнат қоидаларини бекор қилиш, молиявий инклюзивлик, хусусий сармоя ва экспортни раг'батлантириш, та'лим ва сог'лиқни сақлашга э'тибор қаратиши керак[24].

2020-йилда Ҳиндистоннинг энг йирик ўнта савдо ҳамкори АҚШ, Хитой, Бирлашган Араб Амирликлари (БАА), Саудия Арабистони, Швейсария, Германия, Гонконг, Индонезия, Жанубий Корея ва Малайзия бўлди[25]. 2019–2020-йилларда Ҳиндистонга тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар (ТДИ) 74,4 миллиард долларни ташкил этди. То'г'ридан-то'г'ри инвестициялар оқимининг етакчи тармоқлари хизмат ко'рсатиш соҳаси, компютер саноати ва телекоммуникация саноати эди[26]. Ҳиндистон бир неча давлатлар, жумладан АСЕАН, САФТА, Мерcосур, Жанубий Корея, Япония ва музокаралар босқичида бўлган бошқа давлатлар билан эркин савдо шартномаларига эга[27][28].

Хизмат ко'рсатиш соҳаси ЯИМнинг 50 фоизини ташкил қилади ва энг тез ривожланаётган соҳа бо'либ қолмоқда, саноат сектори ва қишлоқ хо'жалиги сектори эса ишчи кучининг ко'п қисмини иш билан та'минлайди[29]. Бомбей фонд биржаси ва Миллий фонд биржаси бозор капиталлашуви бо'йича дунёдаги энг йирик фонд биржаларидан биридир[30]. Ҳиндистон дунёдаги олтинчи йирик ишлаб чиқарувчи бо'либ, глобал ишлаб чиқаришнинг 3% ни ташкил қилади ва 57 миллиондан ортиқ кишини иш билан та'минлайди[31][32]. Ҳиндистон аҳолисининг қарийб 66% қишлоқларда яшайди[33] ва Ҳиндистон ялпи ички маҳсулотининг тахминан 50% ни ташкил қилади[34]. У 593,279 миллиард долларлик валюта захиралари бо'йича дунёда то'ртинчи о'ринда туради. Ҳиндистон ялпи ички маҳсулотнинг 86 фоизини ташкил этадиган юқори давлат қарзига эга, унинг фискал тақчиллиги эса ЯИМнинг 6,9 фоизини ташкил этди. Ҳиндистоннинг ҳукуматга қарашли банклари умидсиз қарзга дуч келди, бу эса кредитларнинг паст о'сишига олиб келди[11]. Шу билан бирга, НБФC сектори ликвидлик инқирозига дучор бо'лди[35]. Ҳиндистон о'ртача ишсизлик, даромадлар тенгсизлигининг кучайиши ва ялпи талабнинг пасайишига дуч келмоқда[36][37]. Ҳиндистоннинг ялпи ички жамғарма даражаси 2019-молия йилида ЯИМнинг 30,1 фоизини ташкил қилди[38]. Со'нгги йилларда мустақил иқтисодчилар ва молия институтлари ҳукуматни турли иқтисодий ма'лумотларни, хусусан, ЯИМ о'сишини манипуляция қилишда айбламоқда[39][40].

Ҳиндистон дунёдаги энг йирик умумий дори воситалари ишлаб чиқарувчиси бо'либ, унинг фармацевтика сектори вакциналарга бўлган глобал талабнинг 50% дан ортиг'ини қондиради[41]. Ҳиндистон ИТ-саноати ИТ хизматларининг асосий экспортчиси сифатида 191 доллар миллиард даромадга эга ва то'рт миллиондан ортиқ одамни иш билан та'минлайди[42]. Ҳиндистоннинг кимё саноати жуда хилма-хилдир ва 178 миллиард долларга баҳоланади. Туризм саноати Ҳиндистон ялпи ички маҳсулотининг қарийб 9,2 фоизини ташкил қилади ва 42 миллиондан ортиқ кишини иш билан та'минлайди[43]. Ҳиндистон озиқ-овқат ва қишлоқ хо'жалиги ишлаб чиқариш бо'йича дунёда иккинчи о'ринда туради. Ҳиндистон телекоммуникация саноати мобил телефонлар, смартфонлар ва интернет фойдаланувчилари сони бо'йича дунёда иккинчи о'ринда туради. У дунёдаги 23- йирик нефт ишлаб чиқарувчи ва учинчи йирик нефт исте'молчиси. Ҳиндистон автомобил саноати ишлаб чиқариш ҳажми бо'йича дунёда бешинчи о'ринда туради[44][45]. Ҳиндистонда 1,17 триллион долларлик чакана бозор мавжуд, бу Ҳиндистон ялпи ички маҳсулотининг 10% дан ортиг'ини ташкил қилади. Шунингдек, у дунёдаги энг тез ривожланаётган электрон тижорат бозорларидан бирига эга[46]. Ҳиндистон дунёдаги то'ртинчи йирик табиий ресурсларга эга, тог'- кон саноати мамлакат саноат ялпи ички маҳсулотининг 11 фоизини ва умумий ялпи ички маҳсулотнинг 2,5 фоизини ташкил қилади[47]. Шунингдек, у дунёдаги иккинчи йирик ко'мир ишлаб чиқарувчи, иккинчи йирик семент ишлаб чиқарувчи, иккинчи йирик по'лат ишлаб чиқарувчи ва учинчи йирик электр ишлаб чиқарувчи ҳисобланади[48][49].

Тарих

Милоддан аввалги 1-йилдан бошлаб қарийб 1700-йил давом этган узлуксиз давомийлик давомида Ҳиндистон жаҳон ялпи ички маҳсулотининг 35-40% ни ташкил этувчи энг юқори иқтисодий давлат бо'либ келган[51]. Протекционистик, импорт о'рнини босувчи, Фабиан социализми ва социал-демократик руҳдаги сиёсатларнинг уйг'унлиги Британия ҳукмронлиги тугаганидан кейин бир мунча вақт Ҳиндистонни бошқарган. Иқтисодиёт кейинчалик Диригизм сифатида тавсифланган эди,[2][5] Бу кенг тартибга солишга эга эди, протекционизм, йирик монополияларнинг давлат мулки, кенг тарқалган коррупция ва секин о'сиш[3][6][52]. 1991-йилдан бери давом этаётган иқтисодий эркинлаштириш мамлакатни бозор иқтисодиётига о'тказди[3][6]. 2008-йилга келиб Ҳиндистон о'зини дунёнинг тез ривожланаётган иқтисодиётларидан бири сифатида ко'рсатди.

Қадимги ва о'рта асрлар

Ҳинд водийси цивилизацияси

Милоддан аввалги 2800—1800-йилларда гуллаб-яшнаган доимий аҳоли пункти бўлган Ҳинд водийси цивилизациясининг фуқаролари деҳқончилик билан шуг'улланган, ҳайвонларни хонакилаштирган, бир хил ог'ирлик ва о'лчовлардан фойдаланган, асбоблар ва қуроллар ясаган ва бошқа шаҳарлар билан савдо қилган. Яхши режалаштирилган ко'чалар, дренаж тизими ва сув та'миноти ҳақидаги далиллар уларнинг шаҳарсозлик бо'йича билимларини очиб беради, бу биринчи ма'лум бўлган шаҳар санитария тизимлари ва муниципал бошқарув шакли мавжудлигини о'з ичига олади.

Г'арбий Соҳил

Денгиз савдоси Жанубий Ҳиндистон билан Жануби-Шарқий ва Г'арбий Осиё о'ртасида эрта даврлардан милодий ХИВ-асргача кенг миқёсда амалга оширилган. Малабар ва Коромандел қирг'оқлари милоддан аввалги И-асрдаёқ муҳим савдо марказлари бо'либ, импорт ва экспорт, шунингдек, О'рта ер денгизи минтақаси ва жануби-шарқий Осиё о'ртасидаги транзит пунктлари учун фойдаланилган. Вақт о'тиши билан савдогарлар о'зларини давлат ҳомийлик қиладиган уюшмаларга айлантирдилар. Тарихчилар Тапан Райчаудхури ва Ирфон Ҳабибнинг та'кидлашича, давлатнинг чет эл савдосига ҳомийлиги эрамизнинг ХИИИ-асрига келиб, дастлаб Малабарда, кейин эса маҳаллий парслар, яҳудийлар, суриялик насронийлар ва мусулмонлар жамоалари томонидан босиб олингандан со'нг тугайди.

 

Маурия империясининг кумуш тангаси, милоддан аввалги ИИИ аср.
Гупта сулоласи кумуш тангаси, милоддан аввалги В-аср.

Муг'ал даври / Ражпут даври / Маратҳа даври (1526-1820)

Ҳиндистон иқтисодиёти ХВИИИ асргача Муғаллар империяси даврида катта ва гуллаб-яшнаган эди. Шон Харкиннинг ҳисоб-китобларига кўра, ХВИИ асрда Хитой ва Ҳиндистон жаҳон ялпи ички маҳсулотининг 60-70 фоизини ташкил қилган бўлиши мумкин. Муғал хўжалиги ишлаб чиқилган пул бирлиги, ер даромадлари ва савдо тизими асосида ишлаган. Олтин, кумуш ва мис тангалар қирол зарбхоналари томонидан муомалага чиқарилган бо'либ, улар эркин зарб қилиш асосида фаолият юритган. Муг'уллар қо'л остидаги марказлашган бошқарув натижасида юзага келган сиёсий барқарорлик ва ягона даромад сиёсати, яхши ривожланган ички савдо тармог'и билан биргаликда, Ҳиндистон - инглизлар келишидан олдин - ан'анавий аграрга эга бо'лишига қарамай, катта даражада иқтисодий жиҳатдан бирлаштирилганлигини та'минлади. яшаш учун мо'лжалланган қишлоқ хо'жалигининг устунлиги билан тавсифланган иқтисодиёт[53].

Милодий 1665-йилда муслин либосларини кийган Муг'ал князлари.

Муғаллар империяси ривожланган саноат ишлаб чиқариш иқтисодиётига эга бўлиб, Ҳиндистон 1750-йилгача жаҳон саноат маҳсулотининг қарийб 25% ини ишлаб чиқарган[54] ва бу уни халқаро савдодаги энг муҳим ишлаб чиқариш марказига айлантирган[55]. Муг'аллар империясининг ишлаб чиқарилган маҳсулотлари ва "пул экинлари" бутун дунё бо'йлаб сотилган. Саноатнинг асосий тармоқларига тўқимачилик, кемасозлик ва пўлат саноати киради, қайта ишланган экспортга эса пахта тўқимачилик, ип-калава, ип, ипак, жут маҳсулотлари, металл буюмлар ҳамда шакар, мой ва сариёғ каби озиқ-овқат маҳсулотлари киради[56]. Шаҳарлар ва шаҳарлар о'з даври учун нисбатан юқори даражада урбанизацияга эга бўлган Муг'ал империяси даврида гуллаб-яшнаган, аҳолисининг 15% шаҳар марказларида яшаган, бу о'ша пайтдаги замонавий Европадаги шаҳар аҳолисининг фоизидан юқори ва ундан юқори. ХИХ асрда Британия Ҳиндистони.

ХВИИИ асрнинг бошларида Муғаллар империяси таназзулга юз тутди, чунки у Ҳиндистоннинг ғарбий, марказий ва жанубий ва шимолий қисмларини Маратҳа империясига бой берди, у ўша ҳудудларни бирлаштириб, бошқаришда давом этди[57]. Муг'аллар империясининг таназзулга учраши қишлоқ хо'жалиги ҳосилдорлигининг пасайишига олиб келди, бу эса о'з навбатида то'қимачилик саноатига салбий та'сир ко'рсатди. Муг'аллардан кейинги даврда субконтинентнинг ҳукмрон иқтисодий кучи шарқдаги Бенгал Субаҳ бо'либ, у гуллаб-яшнаётган то'қимачилик саноати ва нисбатан юқори реал иш ҳақини сақлаб қолишда давом этди. Бироқ, биринчиси Бенгалиянинг Маратҳа босқинлари[58][59] ва кейин ХВИИИ аср о'рталарида Британия мустамлакаси томонидан вайрон қилинган. Панипатнинг учинчи жанги, Маратҳа империяси бир нечта конфедератив штатларга парчаланиб кетди ва натижада юзага келган сиёсий беқарорлик ва қуролли то'қнашувлар мамлакатнинг бир қанча қисмларида иқтисодий ҳаётга жиддий та'сир ко'рсатди - гарчи бу янги вилоят қиролликларида маҳаллий фаровонлик туфайли юмшатилган бо'лса ҳам. ХВИИИ асрнинг охирига келиб, Британия Ост-Ҳинд компанияси Ҳиндистон сиёсий театрига кириб, Европанинг бошқа кучлари устидан ўз ҳукмронлигини ўрнатди. Бу Ҳиндистон савдосида ҳал қилувчи о'згаришларни ва иқтисодиётнинг қолган қисмига камроқ та'сир ко'рсатди[60].

Британия даври (1793-1947)

Бизнинг Британия империясига қарши шикоятларимиз асосли эканлигига шубҳа йўқ. Кембрижлик тарихчи Ангус Маддисоннинг машаққатли статистик иши ко'рсатганидек, Ҳиндистоннинг жаҳон даромадидаги улуши 1700-йилдаги 22,6% дан камайди, бу о'ша пайтдаги Европанинг 23,3% улушига деярли тенг, 1952-йилда эса 3,8% га тушиб кетди. Дарҳақиқат, ХХ асрнинг бошларида "Британия тожининг энг ёрқин жавоҳири" аҳоли жон бошига даромад бо'йича дунёдаги энг қашшоқ мамлакат эди.

— Манмоҳан Сингх
Ангус Маддисоннинг ҳисоб-китобларига ко'ра, милодий 1-йилдан 2003-йилгача бўлган йирик иқтисодиётларнинг жаҳон ялпи ички маҳсулотига глобал ҳиссаси[9].ХВИИИ асргача Хитой ва Ҳиндистон ялпи ички маҳсулот ишлаб чиқариш бо'йича иккита энг йирик иқтисодиёт эди.

ХИХ асрнинг бошидан Британия Ост-Ҳинд компаниясининг кучини босқичма-босқич кенгайтириш ва мустаҳкамлаш солиққа тортиш ва қишлоқ хо'жалиги сиёсатида катта о'згаришларга олиб келди, бу эса савдога э'тибор қаратган ҳолда қишлоқ хо'жалигини тижоратлаштиришга ёрдам берди, натижада озиқ-овқат ишлаб чиқариш қисқарди. экинлар, деҳқонларнинг оммавий қашшоқлашуви ва қашшоқлиги қисқа муддатда ко'плаб очарчиликларга олиб келди. Британия Ражининг иқтисодий сиёсати талабнинг қисқариши ва иш билан бандликнинг пасайиши туфайли ҳунармандчилик ва қо'лболачилик соҳаларида жиддий пасайишга олиб келди. 1813-йил Хартияси билан халқаро чекловлар олиб ташланганидан со'нг, Ҳиндистон савдоси барқарор о'сиш билан сезиларли даражада кенгайди. Натижада, Ҳиндистондан Англияга капиталнинг сезиларли даражада о'тказилиши инглизларнинг мустамлакачилик сиёсати туфайли ички иқтисодиётни модернизация қилиш бо'йича ҳар қандай тизимли са'й-ҳаракатлардан ко'ра, даромадларнинг катта миқдорда тушишига олиб келди.

Маддисон ма'лумотларига ко'ра, 1990-йилда 1700—1950-йилларда Ҳиндистон ва Буюк Британиянинг жон бошига ҳисобланган ЯИМ. Бироқ, Маддисоннинг ХВИИИ аср Ҳиндистони учун ҳисоб-китоблари ялпи паст баҳо сифатида танқид қилинди, Баироч ҳисоб-китобларига ко'ра, Ҳиндистонда ХВИИИ асрда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот юқори бўлган,[61][62] ва Партҳасаратҳи топилмалари ХВИИИ асрда юқори реал иш ҳақини ко'рсатади. Бенгал ва Мйсоре. Аммо Ҳиндистоннинг аҳоли жон бошига то'г'ри келадиган ЯИМ ва даромадлари ХВИИИ аср охиридан бошлаб мустамлака даврида тург'ун бо'либ қолгани ҳақида консенсус мавжуд.

Британия ҳукмронлиги остида Ҳиндистоннинг жаҳон иқтисодиётидаги улуши 1700-йилдаги 24,4 фоиздан 1950-йилда 4,2 фоизгача камайди. Ҳиндистоннинг аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулоти (ППП) Муг'аллар империяси даврида тург'ун эди ва Британия ҳукмронлиги бошланишидан олдин пасайишни бошлади. Ҳиндистоннинг жаҳон саноат маҳсулотидаги улуши 1750-йилдаги 25% дан 1900-йилда 2% гача камайди[54]. Шу билан бирга, Буюк Британиянинг жаҳон иқтисодиётидаги улуши 1700-йилдаги 2,9% дан 1870-йилда 9% гача ко'тарилди. Британия Шарқий Ҳиндистон компанияси, 1757-йилда Бенгалияни босиб олгандан со'нг, Ҳиндистонда катта солиққа тортилган маҳаллий ҳинд ишлаб чиқарувчилари билан солиштирганда, Британияда протекционист бўлган ҳолда, Ҳиндистонда божлар ва божларсиз сотилиши мумкин бўлган Британия товарлари учун йирик Ҳиндистон бозорини очишга мажбур қилди. Ҳиндистон тўқимачилик маҳсулотларини у ерда сотилишини чеклаш учун тақиқлар ва юқори тарифлар каби сиёсатлар амалга оширилган бўлса, пахта хом ашёси Ҳиндистондан Ҳиндистон пахтасидан тўқимачилик ишлаб чиқарадиган ва яна Ҳиндистон бозорига сотувчи Британия фабрикаларига божсиз олиб келинган. Британия иқтисодий сиёсати уларга Ҳиндистоннинг йирик бозори ва пахта ресурслари устидан монополия берди[63][64][65]. Ҳиндистон инглиз ишлаб чиқарувчилари учун муҳим хом ашё етказиб берувчи ва Британия ишлаб чиқарувчилари учун йирик бозор бо'либ хизмат қилди.

Бир қанча иқтисодий тарихчиларнинг та'кидлашича, ҳақиқий иш ҳақининг пасайиши ХИХ асрнинг бошларида ёки, эҳтимол, ХВИИИ асрнинг охирида асосан Британия империализми натижасида бошланган. Прасаннан Партҳасаратҳи ва Саши Сиврамкришнанинг со'зларига ко'ра, ҳинд то'қувчиларининг маоши, уларнинг британиялик ҳамкасблари билан солиштириш мумкин эди ва уларнинг о'ртача даромади Европанинг илг'ор қисмлари билан солиштириш мумкин бўлган яшаш даражасидан беш баравар юқори эди[66][67]. Бироқ, улар ма'лумотларнинг камлиги туфайли аниқ хулосалар чиқариш қийин ва ко'проқ тадқиқотлар талаб этилади деган хулосага келишди. Шунингдек, Ҳиндистон ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмида Муғаллар империясининг қулашининг билвосита натижаси сифатида саноацизланиш даврини бошидан кечирганлиги таъкидланган.[54]

CОВИД-19 пандемияси ва оқибатлари (2020-йилдан ҳозиргача)

CОВИД-19 пандемияси даврида кўплаб рейтинг агентликлари Ҳиндистоннинг 21-молиядаги ЯИМ прогнозларини салбий кўрсаткичларга туширди[68][69], Ҳиндистонда 1979-йилдан бери бўлган энг оғир рецессиядан далолат беради. Дун & Брадстреэт ҳисоботига ко'ра, мамлакат 2020-йилнинг учинчи чорагида CОВИД-19 тарқалишини то'хтатиш учун жорий қилинган 2 ойдан ортиқ давом этган умуммиллий блокировка натижасида таназзулга юз тутиши мумкин.

Қишлоқ хо'жалиги

Ҳиндистоннинг шарқий соҳилидаги Пури, Одиша яқинидаги гуруч далалари.

Қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги, дарахт кесиш ва балиқчилик каби қўшни тармоқлар ЯИМнинг 17% ни ташкил этди, сектор 2014-йилда жами ишчи кучининг 49% ини иш билан таъминлади. Қишлоқ хўжалиги ялпи ички маҳсулотнинг 23% ни ташкил этди ва 2016-йилда мамлакат умумий ишчи кучининг 59% иш билан таъминланди[70]. Ҳиндистон иқтисодиёти диверсификациялангани ва о'сиши билан бирга, қишлоқ хо'жалигининг ЯИМга қо'шган ҳиссаси 1951-йилдан 2011-йилгача доимий равишда пасайиб борди, аммо у ҳали ҳам мамлакатнинг энг катта бандлик манбаи ва унинг умумий ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг муҳим қисмидир. Беш йиллик режаларда қишлоқ хўжалигига алоҳида эътибор берилгани ҳамда суғориш, технология, замонавий қишлоқ хўжалиги усулларини қўллаш ва қишлоқ хўжалигини таъминлашнинг изчил такомиллаштирилиши туфайли 1950-йилдан бошлаб барча экин майдонларининг ҳосилдорлиги ўсди. Ҳиндистондаги Яшил инқилобдан кейин қишлоқ хо'жалиги кредитлари ва субсидиялар. Бироқ, халқаро таққослашлар шуни ко'рсатадики, Ҳиндистондаги о'ртача ҳосил одатда дунёдаги энг юқори о'ртача ҳосилнинг 30% дан 50% гача. Уттар-Прадеш, Панжоб, Ҳаряна, Мадхя-Прадеш, Андхра-Прадеш, Телангана, Бихар, Ғарбий Бенгал, Гужарат ва Махараштра штатлари Ҳиндистон қишлоқ хўжалигига асосий ҳисса қўшмоқда.

 

Панжоб, (Ҳиндистон) штати Ҳиндистоннинг Яшил инқилобга раҳбарлик қилди ва мамлакатнинг нон савати деган унвонга сазовор бўлди.
Ананд, Гужаратдаги Амул сут заводи 1970-йиллардаТошқин операцияси даврида бошланган жуда муваффақиятли кооператив эди.

Ҳиндистонда о'ртача йиллик ёг'ингарчилик 1,208 миллиметр (47.6 ин) ва умумий йиллик ёг'ингарчилик 4000 куб метрни ташкил қилади, умумий фойдаланиш мумкин бўлган сув ресурслари, шу жумладан ер усти ва ер ости сувлари 1123 миллиард куб метрни ташкил этади[71]. 546,820 сқуаре километре (211,130 кв ми) ер майдони ёки умумий экин майдонларининг 39% га яқини суғорилади. Ҳиндистоннинг ички сув ресурслари ва денгиз ресурслари балиқчилик соҳасида олти миллионга яқин кишини иш билан та'минлайди. 2010-йилда Ҳиндистон дунёдаги олтинчи йирик балиқчилик саноатига эга эди.

Ҳиндистон ҳар йили 100 000 тоннадан ортиқ қайта ишланган кажу ядроларини экспорт қилади. Биргина Колламнинг ўзида 600 дан ортиқ кажуни қайта ишлаш сехи мавжуд.

Тахминан 1,530,000 квадрат километр (590,000 ми²), Ҳиндистон экин майдонларининг 52% билан АҚШдан кейин иккинчи энг катта экин майдонларига эга. Мамлакатнинг умумий эр майдони Хитой ёки АҚШнинг учдан бир қисмидан бир оз ко'проқ бо'лса-да, Ҳиндистоннинг ҳайдаладиган эрлари АҚШникидан бироз кичикроқ ва Хитойникидан бироз каттароқдир. Бироқ қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ўз имкониятларидан анча орқада. Ҳиндистондаги паст маҳсулдорлик бир неча омилларнинг натижасидир. Жаҳон банкига ко'ра, Ҳиндистоннинг йирик қишлоқ хо'жалиги субсидиялари фермерлар етиштирадиган нарсаларни бузмоқда ва маҳсулдорликни оширишга инвестицияларга то'сқинлик қилмоқда. Қишлоқ хо'жалигини ҳаддан ташқари тартибга солиш харажатларни оширди, нарх хавфи ва ноаниқлик, ҳукуматнинг меҳнат, ер ва кредитга аралашуви бозорга зарар этказмоқда. Қишлоқ ё'ллари, электр энергияси, портлар, озиқ-овқат омборлари, чакана савдо бозорлари ва хизматлар каби инфратузилма етарли даражада эмас. Ер ерларининг ўртача катталиги жуда кичик, ер участкаларининг 70%и бир гектардан кам ҳажмида[72]. Суғориш иншоотлари етарли даражада эмас, маълум бўлишича, 2016-йил ҳолатига кўра, умумий экин майдонларининг атиги 46 фоизи суғорилган[73], натижада фермерлар ҳали ҳам ёғингарчиликка, хусусан муссон фаслига боғлиқ бўлиб қолади, бу кўпинча номувофиқ ва бутун мамлакат бўйлаб нотекис тақсимланади. Қо'шимча 20 000 000 гектар (49 000 000 акр) ерни суг'ориш мақсадида турли схемалар тақдим этилган Тезлаштирилган суг'оришдан фойда олиш дастури (АИБП) амалга оширилди. Озиқ-овқат маҳсулотларини сақлаш ва тарқатиш инфратузилмаси ё'қлиги фермерлик даромадларига ҳам то'сқинлик қилмоқда; Ҳиндистон қишлоқ хо'жалиги маҳсулотларининг учдан бир қисми бузилиш натижасида ё'қолади[74].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Каушик, Сурендра К. “Индиа'с Эволвинг Эcономиc Модел: А Перспеcтиве он Эcономиc анд Финанcиал Реформс.” Тҳе Америcан Жоурнал оф Эcономиcс анд Соcиологй, вол. 56, но. 1, [ Америcан Жоурнал оф Эcономиcс анд Соcиологй, Инc., Wилей ], 1997, пп. 69–84.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Чандрасекҳар, C. П. (2012), Кюнг-Суп, Чанг; Фине, Бен; Wеисс, Линда (муҳ.), „Фром Диригисме то Неолибералисм: Аспеcц оф тҳе Политиcал Эcономй оф тҳе Транситион ин Индиа“ (ПДФ), Девелопментал Политиcс ин Транситион: Тҳе Неолиберал Эра анд Беёнд, Интернатионал Политиcал Эcономй Сериэс (инглизча), Лондон: Палграве Маcмиллан УК: 140–165, дои:10.1057/9781137028303_8, ИСБН 978-1-137-02830-3, 2021-07-15да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 4 Септембер 2020
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Эcономиc сурвей оф Индиа 2007: Полиcй Бриэф“. ОЭCД. 6-июн 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-июн 2009-йил.
  4. ↑ „Wорлд Эcономиc Оутлоок Датабасе, Оcтобер 2019“. ИМФ.орг. Интернатионал Монетарй Фунд. Қаралди: 15-октабр 2019-йил.
  5. ↑ 5,0 5,1 Мазумдар. „Индустриализатион, Диригисме анд Cапиталисц: Индиан Биг Бусинесс фром Индепенденcе то Либерализатион“ (эн). мпра.уб.уни-муэнчен.де (2012). Қаралди: 4-сентабр 2020-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Эдwард А. Гарган. „Индиа Стумблес ин Руш то а Фреэ Маркет Эcономй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (15-август 1992-йил). Қаралди: 17-январ 2011-йил.
  7. ↑ „Wорлд Эcономиc Оутлоок Датабасе, Оcтобер 2021“. ИМФ.орг. Интернатионал Монетарй Фунд (2021-йил 1-октябр). Қаралди: 10-январ 2022-йил.
  8. ↑ „Индиа лосес плаcе ас wорлд'с фастест-гроwинг эcономй“. ББC Неwс (31-май 2019-йил). Қаралди: 7-сентабр 2019-йил.
  9. ↑ 9,0 9,1 Маддисон, Ангус. Cонтоурс оф тҳе Wорлд Эcономй 1–2030 АД: Эссайс ин Маcро-Эcономиc Ҳисторй. Охфорд Университй Пресс, 2007 — 379-бет. ИСБН 978-0-191-64758-1. 
  10. ↑ Паул Баироч. Эcономиcс анд Wорлд Ҳисторй: Мйтҳс анд Парадохес. Университй оф Чиcаго Пресс, 1995 — 95-бет. ИСБН 978-0-226-03463-8. 
  11. ↑ 11,0 11,1 „Тҳе Wорлд Фаcтбоок — Cентрал Интеллигенcе Агенcй“. CИА.гов. 2018-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-июн.
  12. ↑ Нагараж, Р (20-январ 2020-йил). „Ундерстандинг Индиа'с Эcономиc Слоwдоwн“. Тҳе Индиа Форум (инглизча). Қаралди: 11-май 2022-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  13. ↑ „Финал cонсумптион эхпендитуре (% оф ГДП) - Индиа“. Wорлд Банк. 2022-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-июн.
  14. ↑ „Ҳоусеҳолд финал cонсумптион эхпендитуре (cуррент УС$) | Дата“ (эн-ус). Wорлд Банк. Қаралди: 7-апрел 2018-йил.
  15. ↑ „Ис ёур дебт драггинг тҳе эcономй доwн?“. Тҳе Тимес оф Индиа. Қаралди: 11-сентабр 2019-йил.
  16. ↑ „Wорлд Траде Статистиcал Ревиэw 2021“. Wорлд Траде Организатион. Қаралди: 11-март 2022-йил.
  17. ↑ „Индиа – Мембер информатион“. WТО.
  18. ↑ „Тҳе Глобал Cомпетитивенесс Репорт 2018“. Қаралди: 17-октабр 2018-йил.
  19. ↑ Деброй. „Опинион - Wе cан стрике тҳе ГДП таргет, провидед эcономй доэс wелл, рупеэ аппреcиатес“. ливеминт.cом. Минт (неwспапер) (6-июл 2019-йил).
  20. ↑ Cентрал Интеллигенcе Агенcй.
  21. ↑ „Wеалтҳ оф Индиа'с ричест 1% море тҳан 4-тимес оф тотал фор 70% поорест: Охфам“. Тҳе Эcономиc Тимес. Қаралди: 20-январ 2020-йил.
  22. ↑ Роwлатт. „Индиан инеқуалитй стилл ҳидден“. ББC (2-май 2016-йил).
  23. ↑ „Говт анноунcес стимулус паcкаге, инcлудинг тах cуц“. Ливе Минт. Қаралди: 7-декабр 2008-йил.
  24. ↑ „Индиа Cоунтрй Овервиэw“. Wорлд Банк. Қаралди: 20-январ 2019-йил.
  25. ↑ „Тотал Траде“. cоммерcе.гов.ин/. Департмент оф Cоммерcе (2019–2020). Қаралди: 27-декабр 2020-йил.
  26. ↑ „ФДИ Статистиcс“. Департмент фор Промотион оф Индустрй анд Интернал Траде, МоCИ, ГоИ. 2021-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-июн.
  27. ↑ „Бй Cоунтрй/Эcономй – Фреэ Траде Агреэменц“. ариc.адб.орг. Қаралди: 30-август 2019-йил.
  28. ↑ „АСИА РЕГИОНАЛ ИНТЕГРАТИОН CЕНТЕР“. АСИА РЕГИОНАЛ ИНТЕГРАТИОН CЕНТЕР. 29-август 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-август 2019-йил.
  29. ↑ „Индиа ҳас сеcонд фастест гроwинг сервиcес сеcтор“. Тҳе Ҳинду.
  30. ↑ „Монтҳлй Репорц – Wорлд Федератион оф Эхчангес“. WФЕ.
  31. ↑ „Мануфаcтуринг, валуэ аддед (cуррент УС$) | Дата“ (эн-ус). Wорлд Банк. Қаралди: 11-ноябр 2018-йил.
  32. ↑ „Глобал мануфаcтуринг сcореcард: Ҳоw тҳе УС cомпарес то 18 отҳер натионс“ (эн-ус). Броокингс Институтион (10-июл 2018-йил). Қаралди: 10-июл 2018-йил.
  33. ↑ „Рурал Популатион (% оф Тотал Популатион)“. Wорлд Банк (1-май 2016-йил). 2020-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-июн.
  34. ↑ „Индиа: Ан агриcултурал поwерҳоусе оф тҳе wорлд“. Бусинесс Стандард Индиа (1-май 2016-йил). Қаралди: 8-январ 2019-йил.
  35. ↑ „Алл ёу неэд то кноw абоут cуррент лиқуидитй cрисис ат Индиа'с НБФCс“ (эн-ус). Тҳе Финанcиал Эхпресс (2-ноябр 2018-йил). Қаралди: 2-ноябр 2018-йил.
  36. ↑ „Унемплоймент Рате ин Индиа“. Cентре фор Мониторинг Индиан Эcономй. Қаралди: 1-октабр 2019-йил.
  37. ↑ „Диггинг Деэпер, Ис Индиа'с эcономй лосинг иц wай?“ (эн-ус). монейcонтрол.cом. Қаралди: 9-ноябр 2019-йил.
  38. ↑ „Гросс доместиc савингс рате ин Индиа фром финанcиал еар 2014 то 2019“. Ресерве Банк оф Индиа. Қаралди: 15-июн 2020-йил.
  39. ↑ Кумар, Манож. „Индиа'с инcредулоус дата: Эcономисц cреате оwн бенчмаркс“. Реутерс (9-май 2019-йил). Қаралди: 9-май 2019-йил.
  40. ↑ Шарма, Миҳир С.. „ГДП дата ундер cлоуд: Говт шоулд кноw тҳат тҳис ис а cрисис оф cредибилитй“. Бусинесс Стандард (13-июн 2019-йил). Қаралди: 13-июн 2019-йил.
  41. ↑ „Индиан Пҳармаcеутиcал Индустрй“. ибеф.орг. Қаралди: 22-июн 2019-йил.
  42. ↑ „Индиан ИТ-БПМ Индустрй ФЙ 2019-20 Перформанcе“. НАССCОМ. 2022-йил 18-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-июн 2020-йил.
  43. ↑ „2019 АННУАЛ РЕСЕАРCҲ: КЕЙ ҲИГҲЛИГҲТС“. WТТC. 2019-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-март 2019-йил.
  44. ↑ 2018 Продуcтион Статистиcс (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-12-02 санасида архивланган), Органисатион Интернатионале дес Cонструcтеурс д'Аутомобилес
  45. ↑ „Аутомобиле Индустрй ин Индиа, Индиан Аутомобиле Индустрй, Сеcтор, Трендс, Статистиcс“. www.ибеф.орг.
  46. ↑ „Ретаил индустрй ин Индиа“. ибеф.орг. Қаралди: 22-июн 2019-йил.
  47. ↑ Антҳонй. „10 Cоунтриэс Wитҳ Тҳе Мост Натурал Ресоурcес“. Инвестопедиа (12-сентабр 2016-йил).
  48. ↑ „БП Статистиcал Ревиэw оф Wорлд Энергй Жуне 2019“.
  49. ↑ „Wорлд Cруде Стеэл Продуcтион“. WорлдСтеэл (2-январ 2019-йил). 2019-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-феврал 2019-йил.
  50. ↑ Донкин, Робин А. (Аугуст 2003). Бетwеэн Эаст анд Wест: Тҳе Молуccас анд тҳе Траффиc ин Спиcес Уп то тҳе Арривал оф Эуропеанс. Диане Публишинг Cомпанй. ИСБН 0-87169-248-1.
  51. ↑ „2000 еарс эcономиc ҳисторй оне чарт“. Қаралди: 29-август 2017-йил.
  52. ↑ „Индиа'с Рисинг Гроwтҳ Потентиал“. Голдман Сачс (2007). 24-июл 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-июн 2009-йил.
  53. ↑ Кумар 2005, с. 3
  54. ↑ 54,0 54,1 54,2 Жеффрей Г. Wиллиамсон, Давид Cлингингсмитҳ. „Индиа'с Деиндустриализатион ин тҳе 18тҳ анд 19тҳ Cентуриэс“. Ҳарвард Университй (2005-йил 1-август). Қаралди: 18-май 2017-йил.
  55. ↑ Партҳасаратҳи, Прасаннан (2011), Wҳй Эуропе Греw Рич анд Асиа Дид Нот: Глобал Эcономиc Дивергенcе, 1600–1850, Cамбридге Университй Пресс, 2-бет, ИСБН 978-1-139-49889-0
  56. ↑ Карл Ж. Счмидт (2015), Ан Атлас анд Сурвей оф Соутҳ Асиан Ҳисторй, паге 100, Роутледге
  57. ↑ Кумар 2005, сс. 5–8
  58. ↑ Кирти Н. Чаудҳури. Тҳе Традинг Wорлд оф Асиа анд тҳе Энглиш Эаст Индиа Cомпанй: 1660–1760. Cамбридге Университй Пресс, 2006 — 253-бет. ИСБН 9780521031592. 
  59. ↑ П. Ж. Маршалл. Бенгал: Тҳе Бритиш Бридгеҳеад: Эастерн Индиа 1740–1828. Cамбридге Университй Пресс, 2006 — 73-бет. ИСБН 9780521028226. 
  60. ↑ Кумар 2005, с. 26
  61. ↑ Паул Баироч. Эcономиcс анд Wорлд Ҳисторй: Мйтҳс анд Парадохес. Университй оф Чиcаго Пресс, 1995 — 95–104-бет. Қаралди: 9-август 2017-йил. 
  62. ↑ Чрис Жочниcк, Фрасер А. Престон (2006), Совереигн Дебт ат тҳе Cроссроадс: Чалленгес анд Пропосалс фор Ресолвинг тҳе Тҳирд Wорлд Дебт Cрисис, пагес 86–87, Охфорд Университй Пресс
  63. ↑ Жамес Cйпҳер. Тҳе Проcесс оф Эcономиc Девелопмент. Роутледге, 2014. ИСБН 9781136168284. 
  64. ↑ Броадберрй. „Cоттон техтилес анд тҳе греат дивергенcе: Ланcашире, Индиа анд шифтинг cомпетитиве адвантаге, 1600–1850“. Интернатионал Институте оф Соcиал Ҳисторй. Департмент оф Эcономиcс, Университй оф Wарwиcк (2005). Қаралди: 5-декабр 2016-йил.
  65. ↑ Паул Баироч. Эcономиcс анд Wорлд Ҳисторй: Мйтҳс анд Парадохес. Университй оф Чиcаго Пресс, 1995 — 89-бет. Қаралди: 9-август 2017-йил (2017-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  66. ↑ Партҳасаратҳи, Прасаннан. Wҳй Эуропе Греw Рич анд Асиа Дид Нот: Глобал Эcономиc Дивергенcе, 1600—1850, 2011 — 45-бет. 
  67. ↑ Сиврамкришна, Саши. „Асcертаининг Ливинг Стандардс ин Эрстwҳиле Мйсоре, Соутҳерн Индиа, фром Франcис Бучанан'с Жоурней оф 1800-01: Ан Эмпириcал Cонтрибутион то тҳе Греат Дивергенcе“. Жоурнал оф тҳе Эcономиc анд Соcиал Ҳисторй. 52-жилд, № 4. 729-бет.
  68. ↑ „А Биггер Ҳит он тҳе Эcономй?“. Тҳе Эcономиc Тимес (ЭТ Грапҳиcс) (21-май 2020-йил), с. 1. Қаралди: 21-май 2020-йил.
  69. ↑ Норонҳа, Гаурав. „Индиа'с ГДП то сеэ 5% cонтраcтион ин ФЙ21, сайс Иcра“. Тҳе Эcономиc Тимес (2-май 2020-йил). Қаралди: 21-май 2020-йил.
  70. ↑ „БЕНCҲМАРК РЕПОРТ 2017 – ИНДИ“. Wорлд Травел анд Тоурисм Cоунcил. 12-апрел 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-апрел 2018-йил.
  71. ↑ „Индиа – Ланд анд Wатер Ресоурcес ат а гланcе“. Cентрал Wатер Cоммиссион, Говернмент оф Индиа. 19-ноябр 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-ноябр 2010-йил.
  72. ↑ Панагария 2008, с. 318
  73. ↑ „Стате-Wисе Детаилс оф Нет Ирригатед Ареа (НИА), Нет Соwн Ареа (НСА) Анд Перcентаге оф НИА То НСА“. Министрй оф Wатер Ресоурcес, Говернмент оф Индиа. 21-июл 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-ноябр 2010-йил.
  74. ↑ „Индиа'с Фоод Транспортатион Ордеал“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (11-январ 2013-йил). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hindiston_iqtisodiyoti" dan olindi