Ed Gein
Эдвард Теодор Геин (Эдwард Тҳеодоре Геин; 1906-йил 27-август – 1984-йил 26-июл) — америкалик қотил ва жасад ўғриси. У Висконсин штатининг Плаинфиэлд шаҳарчаси атрофида содир этган жиноятлари билан танилган. Геин маҳаллий қабристонлардан жасадларни қазиб олиб, уларнинг суяк ва териларидан турли буюмлар ясагани, шунингдек, икки нафар аёл — Марй Ҳоган (1954) ва Бернис Wорден (1957)ни ўлдирганини тан олган.
Геин дастлаб судга лаёқациз, деб топилган ва руҳий шифохонага жойлаштирилган. 1968-йилда у суд жараёнида қатнаша олади, деб ҳисобланган, Wорденни ўлдиришда айбдор, аммо руҳий жиҳатдан носоғлом, деб топилган ва умрининг охиригача психиатрия муассасасида сақланган. Унинг иши психиатрия, криминология ва оммавий маданиятда кўп марта тилга олинган.
Биографияси
Болалиги ва оиласи
Эдвард Геин 1906-йил 27-август куни Висконсин штатининг Ла Кросс округида туғилган[1]. Отаси Жорж Филипп Геин (1873–1940) дурадгор, тери ишловчиси ва турли касбларда ишлаган, ичкиликка берилган, зўравон киши бўлган. Онаси Аугуста Вилгелмина Геин (1878–1945) эса диний қарашлари жуда кескин, деярли барча аёлларни «гуноҳкор» деб ҳисоблаган ва ўғилларига дунё бузуқлиги, ичкиликнинг ёмонлиги ва жинсий ахлоқсизлик ҳақида тез-тез вазо қилган.
Оилада Эднинг ундан катта акаси Генри (Ҳенрй) бўлган. Оиланинг кейинчалик Плаинфиэлд яқинидаги 155 гектарлик фермага кўчиб ўтиши билан Геинлар жамиятдан янада яккаланиб қолишди. Аугуста бегона одамларнинг ўғилларига та’сир қилишидан қўрқиб, ташқи дунё билан алоқани имкон қадар чеклаган.
Эд мактабга бориш учун фермадан чиқарди, қолган вақтини эса асосан уй юмушлари билан ўтказган. У жуда камгап, тортинчоқ бўлган, синфдошлари ва ўқитувчилари унинг ғалати кулгисини эслаб қолишган — у гўёки ўзига-ўзи кулиб қўяверган. Шунга қарамай, ўқишда, айниқса, ўқиш ва матнни тушунишда ёмон натижа кўрсатмаган.
Отаси ва акасининг ўлими
1940-йил 1-апрелда отаси Жорж юрак етишмовчилигидан вафот этади. Шундан сўнг Эд ва Генри тирикчилик учун турли майда-чуйда ишлар қилишни бошлашади. Улар маҳаллий ҳамжамиятда ишончли ва меҳнаткаш одамлар сифатида танилган. Эд қўшниларининг болаларини кўпинча боқиб турган — у болалар билан катталарга қараганда осонроқ тил топишган, деб эсланади.
1944-йил 16-май куни Генри ферманинг ҳудудида ўт ёқиб, ўт-ўланларни куйдираётган пайтда ёнғин назоратдан чиқиб кетади. Кечга бориб ёнғин ўчирилгач, Эд акасини тополмаганини айтади. Қидирув натижасида Генрининг жасади топилади. У куйиб қолмаган, расмий равишда юрак етишмовчилиги деб хулоса қилинган. Кейинчалик айрим манбалар бошида кўкариш излари бўлганини қайд этиб, унинг ўлими атрофида шубҳалар туғилган, аммо расмий тергов чуқурлаштирилмаган ва отопсия ўтказилмаган.
Онасининг ўлими ва ёлғизлик
Генри вафотидан сўнг Эд ва онаси Аугуста фермада ёлғиз қолишади. Кўп ўтмай Аугуста инсултга учрайди ва Эд унга қарашга бутунлай берилиб кетади. 1945-йил охирида у иккинчи инсултдан сўнг вафот этади. Эд онасининг ўлимини жуда оғир қабул қилган — биографлар унинг онасини «ягона яқин дўсти ва ҳаётдаги энг муҳим одами» деб тасвирлашади[1].
Онасининг ўлимидан кейин Эд фермани сақлаб қолади, тирикчилик учун марҳамат пуллари ва майда ишлар билан шуғулланади. У онаси ишлатган хоналарни (меҳмонхона, пастки қаватдаги зал ва устки қаватлар) тахталар билан беркитиб, деярли ўша ҳолича сақлаб қўяди; у ўзи эса ошхона ёнидаги кичик, ифлос ва тартибсиз хонада яшай бошлайди. Шу даврда у каннибализм, нацистлар жиноятлари ва теридан буюмлар тайёрлашга оид мақолалар, саргузашт ва даҳшат ҳикояларини ўқишга қизиқа бошлайди.
Жиноятлари
Қабристонларни талон-тарож қилиш
Кейинчалик тергов чоғида Геин 1947–1952-йиллар оралиғида тунда маҳаллий қабристонларга 40 мартагача борганини айтади. Унинг сўзларига кўра, тахминан 30 сафар у «ғалати ҳолатдан уйғониб», қабрларни бузмасдан ташлаб кетган, қолган ҳолларда эса яқинда дафн этилган, онасига ўхшаш ўрта ёшли аёллар жасадларини қазиб олиб, уйига олиб келган.
Геин жасадларнинг терисини шилишга, суяк ва теридан турли «буюмлар» ясашга киришади. Полиция унинг уйида одам териси билан қопланган стуллар, инсон суягидан ясалган идишлар, аёл бош терисидан тайёрланган ниқоблар, танадан тикилган корселар ва бошқа кўплаб даҳшатли буюмларни топган. Текширув натижаларига кўра, у камида тўққизта қабрдан жасад ўғирлаганини кўрсатган.
Тасдиқланган қотилликлар
Марй Ҳоганнинг ғойиб бўлиши
1954-йил 8-декабрда Плаинфиэлд яқинидаги кичик паблардан бирининг эгаси Марй Ҳоган бедарак йўқолади. Жабрланувчининг қон излари топилади, аммо ўзи топилмайди. Дастлабки йилларда бу иш очилмай қолган. 1957-йилда Геиннинг уйида олиб борилган тинтув чоғида Ҳоганнинг бош суяги ва юз терисидан тайёрланган «ниқоб» топилгач, Геин унинг ўлимига ҳам алоқадорлигини тан олади.
Бернис Wорденнинг ўлдирилиши
1957-йил 16-ноябр тонгида Плаинфиэлддаги аппарат-дўкон эгаси, 58 ёшли Бернис Wорден ғойиб бўлади. Кундузи дўконга деярли мижоз келмайди, кечга бориб эса унинг ўғли, шериф ўринбосари Франк Wорден дўконда кассанинг очиқ, пол эса қон доғлари билан қопланганини кўради. Кассадаги сўнгги чек Эд Геиннинг эрталаб антифриз сотиб олгани ҳақида бўлади.
Ўша кеч Геин қўлга олинади ва фермаси тинтув қилинади. Саройлардан бирида Wорденнинг боши кесилган жасади оёқлари осмонга қаратилган ҳолатда, овчиларнинг кийик «сўйиш» позициясига ўхшаш тарзда осилган ҳолда топилади. У 22 калибрли милтиқдан ўқ отиш натижасида ҳалок бўлган, танаси эса ўлимдан кейин кесилган.
Уйда топилган буюмлар
- Геин уйида олиб борилган тинтув чоғида терговчилар:
- бутунлай ёки бўлакларга ажратилган одам суяклари;
- одам терисидан ясалган ахлат қутиси;
- одам териси билан қопланган стуллар;
- тўшак устунларига ўрнатилган бош суяклари;
- бош қопқоғи кесиб олинган аёл бош суяклари;
- одам бош суякларидан тайёрланган пиёлалар;
- аёл танасининг терисидан тикилган корселар;
- одам оёғи терисидан тикилган «шим»;
- аёл юз терисидан тикилган ниқоблар;
- Марй Ҳоганнинг юзи ва бош суяги;
- Бернис Wорденнинг боши ва юраги;
- аёл жинсий а’золаридан иборат бир нечта намуна;
- одам кўкрак учларидан тикилган камар ва бошқа буюмларни топадилар. Бу далиллар Геиннинг қабристонларни талаши ва жасадларни парчалаш билан тизимли шуғулланганини кўрсатади.
Геин терговга кўра, «аёл костюми» ясашга уринганини, я’ни онасининг ўрнига ўзи «аёл бўлиб киришни» хоҳлаганини айтади. У жасадлар билан жинсий алоқа қилмаганини, бунга уларнинг «жуда ёмон ҳид қилиши» сабаб бўлганини иддао қилган.
Тергов ва суд жараёни
1957-йил ноябрида Геин биринчи даражали қотилликда айбланади ва руҳий ҳолатини баҳолаш учун махсус муассасага юборилади. Психиатрларга кўра, унда руҳий бузилишлар, жумладан, шизофрения аломатлари кузатилган, у судда қатнашиш ва ўзини ҳимоя қилишга лаёқациз, деб топилади. Геин марказий руҳий касаллар учун мўлжалланган давлат муассасасига жойлаштирилади.
1968-йилга келиб шифокорлар уни суд жараёнида қатнаша олади, деб ҳисоблашади. 1968-йил ноябрида суд жараёни судя иштирокида, ҳай’ациз ўтказилади. Геин Wорденни ўлдиришни тасдиқлаган, аммо бу воқеа тасодифан, милтиқни кўраётган пайтда ўқ чиқиб кетиши оқибатида содир бўлганини айтган. Судя уни қотилликда айбдор, бироқ руҳий жиҳатдан носоғлом, деб топади ва яна руҳий шифохонага умрбод юборади.
Геин умрининг қолган қисмини Висконсиндаги руҳий муассасаларда ўтказади. 1984-йил 26-июл куни ўпка саратони ва нафас етишмовчилиги оқибатида вафот этади. У Плаинфиэлд қабристонида ота-онаси ва акаси ёнига дафн қилинган, бироқ унинг қабртоши йиллар давомида вандализм туфайли шикастланган ва охир-оқибат ўғирлаб кетилган.
Мулкининг тақдири
Геиннинг уйи ва ферманинг қолган қисми 1958-йилда ким ошди савдосига чиқарилиши керак эди. Маҳаллий аҳоли орасида бу жой «туристик обект»га айланиши мумкинлиги ҳақида миш-мишлар тарқалган. Савдодан сал олдин, 1958-йил 20-март тонгида уй ёнғин натижасида бутунлай ёниб кетади. Расмий равишда ёнғиннинг сабаби аниқланмаган, аммо атайлаб ёқилган бўлиши мумкинлиги тахмин қилинган.
Геин жасадларни ташиш учун фойдаланган эски Форд автомобили алоҳида савдога қўйилиб, сайлгоҳ эгаси томонидан сотиб олинган ва пуллик «аттраксион» сифатида кўргазмага қўйилган.
Оммавий маданиятдаги ўрни
Эд Геин иши ва унинг даҳшатли тафсилотлари АҚШ оммавий маданиятида катта из қолдирган. У кўплаб бадиий ва ҳужжатли филмлар, китоблар, сериаллар ва қўшиқларга илҳом манбаи бўлган.
Ёзувчи Роберт Блочнинг Псйчо (1959) романи ва Алфред Ҳитчcоcкнинг 1960-йилдаги шу номли филми Геин ишидан илҳомланган қаҳрамон Норман Батес образини яратишда асосий манбалардан бири сифатида қаралади.
Тҳе Техас Чаин Саw Массаcре (1974) филмидаги Леатҳерфаcе, Тҳе Силенcе оф тҳе Ламбс филмидаги Буффало Билл каби қаҳрамонлар ҳам Геин ҳикояси билан боғлиқ, деб кўрилади.
Геин ҳаёти ва жиноятлари ҳақида турли йилларда Дерангед (1974), Ин тҳе Лигҳт оф тҳе Моон / Эд Геин (2000/2001), Эд Геин: Тҳе Бутчер оф Плаинфиэлд (2007) каби филмлар ишланган.
Турли рок ва метал гуруҳлари Геин ҳақида қўшиқлар ёзган, жумладан, Слаер гуруҳининг Деад Скин Маск асари ва бошқа композициялар.
Оммавий ахборот воситалари ва поп-маданиятдаги ушбу талқинлар кўпинча факт ва фантазияни аралаштириб юборади; шунинг учун криминологлар ва тарихчилар Геин шахсини илмий жиҳатдан кўриб чиқишда бадиий талқинлардан алоҳида ёндашишга чақирадилар.