Elektr sigʻim: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Elektr sigʻim | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{AT|Jumlalarni oʻqish davomida bilish mumkin. oxirgi sarlavhada sendvich haqidagisi ayniqsa}} | |||
'''Elektr sigʻim'''- bu jism yoki qurilmaning [[Elektr zaryad|elektr zaryadini]] saqlash qobiliyati. U [[Elektrostatik potensial|elektr potentsiallar]] farqiga mos zaryad bilan oʻlchanadi, U bu miqdorlarning nisbati sifatida ifodalanadi. Odatda u ikkita chambarchas bogʻliq sigʻim tushunchalari: ''xususiy sigʻim'' va ''oʻzaro sigʻim'' sifatida maʼlum. <ref name="Harrington_2003">{{Kitob manbasi |last=Harrington |first=Roger F. |authorlink=Roger F. Harrington |title=Introduction to Electromagnetic Engineering |publisher=Dover Publications |year=2003 |edition=1st |page=43 |isbn=0-486-43241-6}}</ref> {{Rp|237–238}}Elektr zaryadlanishi mumkin boʻlgan jism xususiy sigʻimni namoyish etadi, buda elektr potentsiali [[jism]] va [[Yer]] orasida oʻlchanadi. Oʻzaro sigʻimda esa ikki komponent oʻrtasida oʻlchanadi va bu kondensatorni chiziqli [[Elektron komponentlar|zanjir elementi]] sifatida [[Chiziqli elektr zanjiri|elektr zanjirlarda]] ishlatishda ayniqsa muhimdir. | |||
Ikki oʻtkazgich orasidagi sigʻim faqat [[geometik]] oʻlchamlarning, masalan, oʻtkazgichlarning qarama-qarshi yuzasi va ular orasidagi masofa va ular orasidagi har qanday [[Dielektriklar|dielektrik]] material dielektrik singdiruvchanligining funksiyasidir. Koʻpgina [[dielek]]trik materiallar uchun dielektrik singdiruvchanlik va shu sababli sigʻim ham oʻtkazgichlar orasidagi potensiallar farqi va ulardagi umumiy zaryad miqdoriga bogʻliq emas. | |||
[[Xalqaro birliklar tizimi|SI]] tizimida sigʻim birligi ingliz fizigi [[Michael Faraday|Maykl Faraday]] nomi bilan atalgan va [[farad]] (belgi: F) hisoblanadi. 1 faradli kondensator, 1 [[kulon]] elektr zaryadi bilan zaryadlanganida, uning plastinkalari orasidagi potentsiallar farqi 1 [[Volt|voltga]] teng boʻladi. <ref>{{Veb manbasi |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/farad |sarlavha=Definition of 'farad' |nashriyot=Collins}}</ref> | |||
== Xususiy sigʻim == | |||
Elektr zanjirlarini muhokama qilishda ''sigʻim'' atamasi odatda ikkita qoʻshni oʻtkazgich orasidagi, masalan, kondensatorning ikkita plastinkasi orasidagi oʻzaro sigʻimning qisqartmasi hisoblanadi. Biroq, har bir izolyatsiya qilingan oʻtkazgich ham sigʻimga ega, u ''xususiy sigʻim'' deb ataladi. Bu izolyatsiya qilingan oʻtkazgichning [[Elektrostatik potensial|elektr potentsialini]] bir oʻlchov birligiga, masalan, bir [[Volt|voltga]] oshirish uchun kerak boʻlgan elektr zaryadining miqdori bilan oʻlchanadi. <ref>{{Kitob manbasi |last=William D. Greason |title=Electrostatic discharge in electronics |url=https://books.google.com/books?id=404fAQAAIAAJ |year=1992 |publisher=Research Studies Press |isbn=978-0-86380-136-5 |page=48}}</ref> Ushbu potentsial uchun hisob nuqtasi nazariy jihatdan cheksiz radiusli, ichi boʻsh oʻtkazuvchan shar boʻlib, oʻtkazgich shu sharning ichida joylashgan deb hisoblanadi. | |||
Oʻtkazuvchilarning xususiy sigʻimi zaryad va elektr potentsialining nisbati bilan belgilanadi:<math display="block">C = \frac{q}{V},</math>Bu yerda | |||
* <math display="inline">q</math> zaryad miqdori, | |||
* <math display="inline">V = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\int \frac{\sigma}{r}\,dS</math> elektr potentsiali, | |||
* <math display="inline">\sigma</math> zaryadning sirt zichligi, | |||
* <math display="inline">dS</math> oʻtkazgich yuzasidagi cheksiz kichik yuza elementi, | |||
* <math display="inline">r</math> Oʻtkazgichdagi tanlangan maʼlum ''M'' nuqta va <math display="inline">dS</math> orasidagi masofa, | |||
* <math>\varepsilon_0</math> vakuumning dielektrik singdiruvchanligi . | |||
Ushbu usuldan foydalanib, <math display="inline">R</math> radiusli oʻtkazgich sferaning xususiy sigʻimi quyidagicha: <ref name="NSW">{{Veb manbasi |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090226225105/http://www.phys.unsw.edu.au/COURSES/FIRST_YEAR/pdf%20files/5Capacitanceanddielectr.pdf |arxivsana=2009-02-26 |url=http://www.phys.unsw.edu.au/COURSES/FIRST_YEAR/pdf%20files/5Capacitanceanddielectr.pdf |sarlavha=Lecture notes: Capacitance and Dieletrics |nashriyot=University of New South Wales}}</ref><math display="block">C = 4 \pi \varepsilon_0 R </math> | |||
== Oʻzaro sigʻim == | |||
Eng keng tarqalgan shakl — parallel plastinkali [[Kondensator zaryadlanishi|kondensator]], u bir-biridan izolyatsiya qilingan ikkita oʻtkazgich plastinkalardan iborat boʻlib, odatda [[Dielektriklar|dielektrik]] material sendvich singari plastinkalar oʻrtasida turadi. Parallel plastinkali kondensatorlarda sigʻim oʻtkazgich plastinkalarning sirt yuzasiga toʻgʻri proporsional va plitalar orasidagi masofaga teskari proporsionaldir. | |||
Agar plastinkalardagi zaryadlar <math display="inline">+q</math> va <math display="inline">-q</math> va plastinkalar orasidagi kuchlanish <math display="inline">V</math> boʻlsa, sigʻim <math display="inline">C</math> quyidagicha ifodalanadi:<math display="block">C = \frac{q}{V},</math> | |||
{{chala}} | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Bu maqola avtomat tarjima qilingan yoki mashina tarjimasi tayinli oʻzgartirishsiz chop etilgani eʼtirof etilmoqda. Tarjimani tekshirib chiqish hamda maqoladagi mazmuniy va uslubiy xatolarini tuzatish kerak. Siz maqolani tuzatishga koʻmaklashishingiz mumkin. (Shuningdek, tarjima boʻyicha tavsiyalar bilan tanishib chiqishingiz mumkin.) DIQQAT! BU OGOHLANTIRISHNI OʻZBOSHIMCHALIK BILAN OLIB TASHLAMANG! Maqolaning originali koʻrsatilinmagan. |
Elektr sigʻim- bu jism yoki qurilmaning elektr zaryadini saqlash qobiliyati. U elektr potentsiallar farqiga mos zaryad bilan oʻlchanadi, U bu miqdorlarning nisbati sifatida ifodalanadi. Odatda u ikkita chambarchas bogʻliq sigʻim tushunchalari: xususiy sigʻim va oʻzaro sigʻim sifatida maʼlum. [1] :237–238Elektr zaryadlanishi mumkin boʻlgan jism xususiy sigʻimni namoyish etadi, buda elektr potentsiali jism va Yer orasida oʻlchanadi. Oʻzaro sigʻimda esa ikki komponent oʻrtasida oʻlchanadi va bu kondensatorni chiziqli zanjir elementi sifatida elektr zanjirlarda ishlatishda ayniqsa muhimdir.
Ikki oʻtkazgich orasidagi sigʻim faqat geometik oʻlchamlarning, masalan, oʻtkazgichlarning qarama-qarshi yuzasi va ular orasidagi masofa va ular orasidagi har qanday dielektrik material dielektrik singdiruvchanligining funksiyasidir. Koʻpgina dielektrik materiallar uchun dielektrik singdiruvchanlik va shu sababli sigʻim ham oʻtkazgichlar orasidagi potensiallar farqi va ulardagi umumiy zaryad miqdoriga bogʻliq emas.
SI tizimida sigʻim birligi ingliz fizigi Maykl Faraday nomi bilan atalgan va farad (belgi: F) hisoblanadi. 1 faradli kondensator, 1 kulon elektr zaryadi bilan zaryadlanganida, uning plastinkalari orasidagi potentsiallar farqi 1 voltga teng boʻladi. [2]
Xususiy sigʻim
[tahrir | manbasini tahrirlash]Elektr zanjirlarini muhokama qilishda sigʻim atamasi odatda ikkita qoʻshni oʻtkazgich orasidagi, masalan, kondensatorning ikkita plastinkasi orasidagi oʻzaro sigʻimning qisqartmasi hisoblanadi. Biroq, har bir izolyatsiya qilingan oʻtkazgich ham sigʻimga ega, u xususiy sigʻim deb ataladi. Bu izolyatsiya qilingan oʻtkazgichning elektr potentsialini bir oʻlchov birligiga, masalan, bir voltga oshirish uchun kerak boʻlgan elektr zaryadining miqdori bilan oʻlchanadi. [3] Ushbu potentsial uchun hisob nuqtasi nazariy jihatdan cheksiz radiusli, ichi boʻsh oʻtkazuvchan shar boʻlib, oʻtkazgich shu sharning ichida joylashgan deb hisoblanadi.
Oʻtkazuvchilarning xususiy sigʻimi zaryad va elektr potentsialining nisbati bilan belgilanadi:Bu yerda
- zaryad miqdori,
- elektr potentsiali,
- zaryadning sirt zichligi,
- oʻtkazgich yuzasidagi cheksiz kichik yuza elementi,
- Oʻtkazgichdagi tanlangan maʼlum M nuqta va orasidagi masofa,
- vakuumning dielektrik singdiruvchanligi .
Ushbu usuldan foydalanib, radiusli oʻtkazgich sferaning xususiy sigʻimi quyidagicha: [4]
Oʻzaro sigʻim
[tahrir | manbasini tahrirlash]Eng keng tarqalgan shakl — parallel plastinkali kondensator, u bir-biridan izolyatsiya qilingan ikkita oʻtkazgich plastinkalardan iborat boʻlib, odatda dielektrik material sendvich singari plastinkalar oʻrtasida turadi. Parallel plastinkali kondensatorlarda sigʻim oʻtkazgich plastinkalarning sirt yuzasiga toʻgʻri proporsional va plitalar orasidagi masofaga teskari proporsionaldir.
Agar plastinkalardagi zaryadlar va va plastinkalar orasidagi kuchlanish boʻlsa, sigʻim quyidagicha ifodalanadi:
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Harrington, Roger F.. Introduction to Electromagnetic Engineering, 1st, Dover Publications, 2003 — 43-bet. ISBN 0-486-43241-6.
- ↑ „Definition of 'farad'“. Collins.
- ↑ William D. Greason. Electrostatic discharge in electronics. Research Studies Press, 1992 — 48-bet. ISBN 978-0-86380-136-5.
- ↑ „Lecture notes: Capacitance and Dieletrics“. University of New South Wales. 2009-yil 26-fevralda asl nusxadan arxivlangan.