Emilie du Chatelet
Габриэлле Эмилиэ Ле Тоннелиэр де Бретеуил, Маркиз ду Чателет (франсузча: Габриэлле Éмилиэ Ле Тоннелиэр де Бретеуил, марқуисе ду Чâтелет, 1706-йил 17-декабр, Париж – 1749-йил 10-сентябр) франсуз математиги ва физиги бўлган. У Волтернинг узоқ йиллик севгилиси ва илҳомлантирувчиси ҳам бўлган.
| Эмилиэ ду Чателет | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди |
1706-йил 17-декабр Париж |
| Вафоти |
1749-йил 10-сентябр Луневилле |
| Фуқаролиги | франсуз |
| Касби | математик, таржимон |
Ҳаёти
Габриэлле Эмилиэ Луи Николас Ле Тоннелиэр, барон де Бретеуил (1648–1728) ва унинг иккинчи хотини Габриэлле Анне де Фроуле (1670–1740) нинг қизи бўлган. Унинг отаси Версал саройида Людовик ХИВни қабул қилиш учун хорижий давлатларнинг элчиларини тайёрлаб, уларни қирол билан таништирган. Бароннинг Париждаги уйи ўша даврнинг машҳур фан ва санъат намояндалари, илк маърифат вакиллари, шу жумладан Жеан Баптисте Роуссеау ёки Фонтенелле тўпланган жой бўлган. Эмилиэнинг истеъдодини сезган отаси унга ажойиб классик таълим берган. У, шу қаторда, инглиз ва италян тилларини ўрганган, қиличбозлик, қўшиқ айтиш, рақсга тушиш, театр билан жиддий шуғулланган ва спинет ўйнаган. Эмилиэ 16 ёшида судга қабул қилинган. У жамиятда муваффақият қозонган ва бир нечта кичик ишлар билан машғул бўлган.
Эмилиэ 1725-йил 12-июнда ўттиз ёшли Маркиз Флорент Клод ду Чателетга (1695–1765) турмушга чиққан. У эри билан Семур-ан-Охоисга жўнаган, у ерда Маркиз қироллик губернатори бўлиб хизмат қилган. Уларнинг учта фарзандлари бўлган. Улар 1730-йилда Парижга қайтиб келишган.

Ўша пайтда, аристократик муҳитда камдан-кам никоҳлар севги учун тузилган, аксинча улар эр ва хотин ўртасидаги шартнома муносабатлари бўлган. Марқуисе ду Чателет эри олдидаги мажбуриятларини учта фарзанд туғилгандан кейин тўлиқ бажарилганига ишонган. У дунёвий аёл учун белгиланган одоб чегараларини кесиб ўтмасдан эркинликдан баҳраманд бўлган. Эмилиэ математик ва астроном Пер де Маупертуис ва математик Алексис Клерро билан бир қанча қисқа муносабатлари ҳам бўлган. Бироқ, у ўз эри билан ишончли муносабатларни сақлаб қола олган, у билан ёзишмаларни давом эттирган ва унинг маслаҳатларини тинглаган
Волтер 1733-йил Маркиз билан учрашишган ва Эмилиэни яхши коришини айтган. У 1734-йилда „Орлеанской девственнисти“ни ёзгани туфайли ҳибсга олинмаслик учун Парижни тарк этишга мажбур бўлганида, Эмилиэ унга эрининг Сирей-сур-Блаисе, вайронага айланган қалъасини бошпана сифатида таклиф қилган. Ҳибсга олиш ҳақидаги буйруқ тез орада бекор қилинмаслиги аниқ бўлгач, Эмилиэ Волтерга эргашган. Ўн беш йил давомида Сирей Эмилиэ ва Волтер учун доимий яшаш жойига айланган. Маркиз ўртаҳол аммо Волтернинг катта маблағлари бўлган. Сирейга кўчиб ўтганидан кўп ўтмай, Маркиз Волтернинг илтимосига биноан унинг пуллари билан қалъани қисман тиклаган. Сирейда янги қанот пайдо бўлган, унда табиацҳунослик лабораторияси ва кутубхона жойлашган. Эмилиэ ва Волтер оптик ҳодисаларни ва вакуум феноменини ўрганганлар, Волтернинг песалари қалъа томи остида жиҳозланган кичик театрда саҳналаштирилган. Сирей ёзувчилар, табиацҳунослар ва математиклар учун учрашув жойига айланган. Бу ерда, 1736–1737-йилларда Волтер „Нютон фалсафасининг элементлари“ ни ёзган.
Эмилиэ 1745-йилда Нютоннинг табиий фалсафанинг математик асосларини таржима қилишни бошлаган ва умрининг охиригача шу асар билан ишлаган. Унинг асосий хизмати асарни лотин тилидан франсуз тилига таржима қилишда эмас, балки Нютоннинг математик аргументациясини Лейбниц томонидан яратилган ва қитъада тан олинган чексиз кичик миқдорларни ҳисоблаш усулига интеграциялашганидадир. Бундан ташқари, ду Чателет Нютон матнини ўз шарҳлари билан тақдим этган. Унинг таъкидлашича, „ҳаракат миқдори“ (Нютон уни масса ва тезлик маҳсулоти деб атаган) масса ва тезлик квадратига (ўша пайтда Лейбницдан кейин „тирик куч“ деб номланган) кўпроқ мос келган. У ўша даврнинг илмий жамоатчилигини бу баёнотга қўша олмаган. Фақат кўп йиллар ўтгач, эски атамалар муваффақияциз деб топилган ва „моментум“ ва „кинетик энергия“ билан алмаштирилган.
У 1737-йилда „Сочинение об огне“ номли қўлёзмасини нашр этган, унда инфрақизил нурланиш ҳақидаги замонавий тушунчаларга ўхшаш ғоялар ҳақида ёзган. 1738-йилда ду Чателет ва Волтер мустақил равишда Франсия академияси томонидан олов табиати бўйича энг яхши иш учун эълон қилинган танловда қатнашганлар. Ишлар аноним тарзда тақдим этилгани учун танловда аёл киши ҳам иштирок этиши мумкин бўлган. Мукофот швейцариялик математик Леонҳард Эулерга берилган, аммо 1774-йилда ду Чателетнинг „Сочинение об огне“ академияси маблағлари ҳисобидан нашр этилган. 1746-йилда ду Чателет Болония Фанлар академиясининг аъзоси бўлган (аёллар Париж академиясига қабул қилинмаган).
1744-йилдан 1748-йилгача ду Чателет Волтер билан Версалга тез-тез ташриф буюрган, у яна судга қабул қилинган. Улар 1748–1749-йилларда бирга Полшанинг собиқ қироли Луи ХВнинг қайнотаси Станислав Лесзчинскининг қароргоҳи бўлган Луневил қалъасида яшаган. У сарой аъзоси, офицер ва шоир де Саинт-Ламбертнинг бекаси бўлган. Ҳомиладор бўлган ду Чателет эрини боланинг ўзиники эканлигига ишонтирган. Буюк шоир умрининг охиригача маҳбубининг ўлимида ўзини айблаган. У Клераут билан ҳамкорликда Нютон асарининг таржимасини якунлаб, ишлашда давом этган. У 1749-йил сентябр ойининг бошида Волтернинг сўзларига кўра, қиз фарзандли бўлган: „Қиз онаси иш столида ишлаётган пайтда туғилган“. 1749-йил 10-сентябрда Эмилиэ ду Чателет туғруқ вақтидаги иситмадан вафот этган ва унинг янги туғилган қизи ҳам узоқ яшамаган.
1759-йилда „Табиий фалсафанинг математик асослари“ таржимаси Клер томонидан Волтернинг гапи билан нашр этилган. Бу Нютон асарининг франсуз тилига қилинган ягона таржимаси бўлган.
Замонавий санъатдаги ўрни
- Эмилиэ В. Аксеновнинг „Волтерянци и волтерянки“ романида тилга олинган.
- 2007-йилда Арно Селинякнинг „Божественная Эмилиэ“ телевизион филми (франсузча: «Дивине Éмилиэ») билан Леа Друcкер (қаранг: [1]) бош ролда.
- Бастакор Кайжа Сааряхо 2008-йилда Эмилиэ ду Чателетнинг ҳаётига асосланган Эмилиэ операсини ёзган. Премера спектакллари 2010-йил 1-мартда Лионда ва 2010-йил 18-мартда Амстердамда бўлиб ўтган[1][2]. Карита Маттила сарлавҳа қисмини куйлаган.
Манбалар
- ↑ „Официальный сайт Кайи Саариахо.“. 2011-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 6-феврал.
- ↑ „Опера «Эмили» на сайте Лионской оперы.“. 2013-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 6-феврал.