Entoz

Энтоз (инг. Энтозис) – дастурлаштирилган ҳужайра ўлимининг бир тури бўлиб, унда бир эпителия ҳужайраси бошқа эпителий ҳужайраси томонидан сўрилади ва кейинчалик эса сўрилган ҳужайранинг вакуоласида ёки лизосомасида ўлади. Энтоз кўпинча ўсмаларда кузатилади, бунга сабаб у ҳужайра- ҳужайрадан ташқари матрица алоқаларининг йўқолиши билан қўзғатилади, ва бу кўпинча саратон ҳужайраларида кузатилади. Энтознинг сутемизувчилар эмбрион ривожланишида ҳам муҳим рол ўйнаши аниқланган. Ҳужайра ўлимининг бошқа ҳужайра ичидаги ҳужайранинг ичкилашуви билан боғлиқ бошқа турларига фагоптоз (масалан, нейронларнинг глиал ҳужайралар томонидан ютилиши), ўз жонига қасд қилиш эмпериполез (масалан, гепатоцитлар ичидаги Т лимфоцитлар), эмперитоз (ўсимта ҳужайралари ичидаги табиий қотил ҳужайралар), каннибализм (масалан, метастатик меланома ҳужайраларида лимфоцитлар), гомотипик ҳужайрали каннибализм (меъда ости бези аденокарсинома ҳужайралари). Бошқа ҳужайра ичидаги ҳужайра бўлган ғайриоддий тузилмалар 1864 йилда Карл Жозеф Эберт томонидан ўрганилган ҳисобланади. У ичида лимфоцитлар бўлган эпителия ҳужайраларини топди. Энтоз биринчи марта 2007 йилда Майкл Оверҳолтзер ва бошқалар томонидан тавсифланган ва Хантингтон касаллиги билан касалланган беморлардан ажратилган лимфобластларда „ҳужайрали каннибализм“ шакли сифатида тасвирланган. 2009 йилда ҳужайра ўлими бўйича номенклатура қўмитаси ўз рўйхатига энтозисни киритди. Буни ИВ турдаги ҳужайра ўлими деб ҳисоблаш таклиф этилади.

Тарқалиши

Бир ҳужайранинг бошқаси томонидан сўрилиши жараёни бактериялар ва йиртқич амёбаларда споруляция пайтида кузатилиши мумкин бўлиб, улар очликдан қутқарилади. Бир ҳужайранинг бошқа ҳужайра томонидан сўрилиши кўпинча ҳақиқий кўп ҳужайрали ҳайвонларда (Метазоа) учрайди. Мисол учун, у кўпинча нематода Cаэнорҳабдитис элеганс ривожланишида ҳужайра ўлимига ҳамроҳ бўлади ва Дросопҳила озиқлантирувчи ҳужайраларида кузатилиши мумкин. Сутемизувчиларда бир ҳужайра ичидаги бошқа ҳужайрани ифодаловчи турли хил тузилмалар тасвирланган ва бу тавсифлар одатда патологлар томонидан амалга оширилган. Масалан, тимуснинг озиқлантирувчи ҳужайралари ичида тимоситлар, мегакариоцитлар ичида иммун ҳужайралари топилган. Бундай тузилмалар, айниқса, шишларда кенг тарқалган. Шундай қилиб, уяли каннибализм қадимги жараён бўлиб, бутун эволюция давомида сақланиб қолган.

Морфология

Морфологик хусусиятларига кўра энтозиснинг беш босқичи ажратилади. Биринчи босқичда сўрилган ҳужайра юмалоқ шаклга эга ва табиий ҳажмини сақлаб қолади. Унинг плазма мембранаси энтотик вакуоланинг мембранаси билан яқин алоқада бўлади. Иккинчи босқичда ютилган ҳужайра қисқара бошлайди ва энтотик вакуоланинг мембранасига қаратилган қисқа проексиялар ҳосил қилади. Ядро думалоқ бўлиб қолади, хроматин диффуз, ядрочалар аниқ кўринади. Учинчи босқичда ютилган ҳужайранинг катталиги пасайишда давом этади ва ҳужайранинг ўзи ва унинг ядроси тартибсиз шаклга эга бўлади. Вакуолалар ситоплазмада тўпланади, хроматин конденсацияланади ва ядрочалар унчалик аниқ кўринмайди. Тўртинчи босқичда ютилган ҳужайра ва унинг ядроси тобора деформацияланади, ситоплазматик вакуолаларнинг интенсив шаклланиши давом этади ва ядрочалар йўқолади. Охирги, бешинчи босқичда мезбон ҳужайра ичида фақат сўрилган ҳужайранинг қолдиқлари қолади. Кўпинча энтозис ҳолатлари ҳужайра маданиятида иккинчи босқичда аниқланади.

Механизм

Энтозиснинг икки тури тасвирланган – гомотипик ва гетеротипик. Улар бир хил ёки ҳар хил турдаги ҳужайраларнинг ўзаро таъсири сифатида қаралади. Баъзи тадқиқотчилар энтозисни фақат бир хил турдаги ҳужайралар ўзаро таъсир қиладиган ҳолатларни кўриб чиқадилар.

Энтоз ҳужайраларнинг ҳужайрадан ташқари матрицадан ажралиши билан қўзғатилади, чунки дастурлаштирилган ҳужайра ўлимининг бошқа кўринишида бўлгани каби, дастурлаштирилган ҳужайра ўлимининг ушбу турларининг механизмлари сезиларли даражада фарқ қилади. Шу сабабли, энтозис асосан саратон ҳужайраларида кузатилади, чунки улар одатда ҳужайрадан ташқари матрицага ёки бир-бирига ёпишмайди. Бироқ, энтозис тўлиқ ёпишган эпителий ҳужайраларида ҳам топилган. Митоз ва глюкоза етишмовчилиги билан тарғиб қилиниши мумкинлиги кўрсатилган. Энтозис билан ўралган ҳужайралар одатда нобуд бўлади, аммо баъзилари вакуолаларга бўлинади ёки кўпайиш қобилиятига эга бўлади. Энтозис ютган ҳужайранинг хост ҳужайрани тарк этиши сўрилишидан олдин ютилган ҳужайраларда ўлим дастури бошланмаганлигини кўрсатади. Ҳақиқатан ҳам, энтозисга учраган ҳужайралар мембраналарида фосфатидилсеринни кўрсатмайди, бу „мени ейиш“ сигнали сифатида ишлайди ва фагоцитоз учун зарурдир. Ютилган ҳужайра мезбон ҳужайранинг энтотик вакуоласи ичида жойлашган. Охир-оқибат, энтотик вакуолалар лизосомалар билан бирлашади ва вакуола ичидаги ҳужайра йўқ қилинади.

Биологик функсиялар

Сичқонларда эмбрион имплантация қилинганида, эмбрион бачадон деворига ёпишиши учун бачадон эпителиал ҳужайраларини олиб ташланиши керак бўлган. Эпителий ҳужайралари имплантацияни амалга ошириш учун бластоцистнинг трофектодермасида энтозисга учраганлиги кўрсатилган. РОCК киназлари бостирилган ҳайвонларда имплантация содир бўлмади. Иммуностаининг [инглизча] кўрсатдики, б-катенин ютувчи ва ютиб юборувчи ҳужайралар чегарасида жойлашган. Ички эпителия ҳужайраларининг ўлими каспаза-3 йўқлигида содир бўлди, шунинг учун апоптотик дастурга мувофиқ ўлим содир бўлмади. Шундай қилиб, энтозиснинг сутемизувчилар эмбрион ривожланишида иштирок этиши ҳақидаги биринчи далиллар мавжуд. 2017-йилда Узоқ Шарқ тошбақаларида (Пелодисcус синенсис) қиш уйқуси вақтида Сертоли ҳужайралари спермани энтотик йўл орқали ўзлаштириши кўрсатилди.

Клиник аҳамияти

Кўкрак, йўғон ичак, жигар, ошқозон ости бези, буйрак ва бошқа органлар каби кўплаб саратонлар учун энтозга ўхшаш ҳужайра тузилмалари тавсифланган. Энтозис онкогенлар томонидан рағбатлантирилиши мумкинлиги кўрсатилган, масалан, Крас. Кўкрак бези саратонининг клиник намуналари маданиятда ўстирилганда, б-катенин оқсили сўрилган ва сўрилган ҳужайралар чегарасида жойлашганлиги ва сўрилган ҳужайранинг кортексида РОCК И/ИИ билан фосфорланган миозин енгил занжирлари мавжудлиги кўрсатилган. Баъзида ўсмаларда бир-бирининг ичида жойлашган учта ҳужайранинг мураккаб тузилмалари топилади. Энтоз ўсимта ҳужайраларининг ўсишига қаршилик кўрсатиши мумкин. Отофагия оқсилларини синдириш орқали энтозисни бостириш ўсимта ҳужайраларининг малигн ўсишини кучайтиради. Энтозис ҳужайрадан ташқари матрицадан ҳужайранинг ажралиши билан қўзғатилганлиги сабабли, бу метастаз пайтида бостириладиган аноикис типидаги ўлим жараёнини ҳам қўзғатади, шунинг учун энтозис ўсимта ҳужайраларининг ўсишини секинлаштирадиган механизм сифатида ишлайди деган хулосага келишимиз мумкин. Шу билан бирга, энтозис ўсимта ривожланишига ёрдам берадиган аневлоидияга олиб келиши мумкинлиги кўрсатилган. Энтозда ҳужайралар бўлиниши жўяк шаклланишини тўхтатиб қўйиш орқали бузилади, ва бу кўпинча ситокинезнинг муваффақияцизлигига олиб келади.

Ҳаволалар

• Энтоз ва ҳужайра сикли ҳақида ўқув қўлланма
• Энтознинг келиб чиқиш сабаблари ва даволаш