Ziyosfera

Erik Satie

(Erik Satidan yoʻnaltirildi)
Elderly white man, balding, with neat moustache and beard, in formal daywear with wing collar and dark necktie. He is wearing pince-nez glasses
Сати 1920-йилда. Генри Мануэл томонидан суратга олинган

Эрик Алфред Лесли Сати (ББ: /ˈсæти, ˈсɑːти/, АҚШ: /сæˈтиː, сɑːˈтиː/ ; франсузча: [эʁик сати] ; 1866-йил 17 май — 1925-йил 1-июл), 1884-йилдан кейин Эрик Сати номига имзо чеккан франсуз бастакори ва пианиночиси. Унинг отаси франсуз ва онаси инглиз эди. У Париж Консерваториясида таҳсил олган, аммо унчалик яхши бўлмаган талаба эди ва ҳеч қандай диплом олмаган. 1880-йилларда у Парижнинг Монтмартр шаҳридаги кафе-кабареда пианиночи бўлиб ишлади ва асосан яккахон фортепиано учун, масалан, Гймнопéдиэс ва Гноссиэннес каби асарлар ёзишни бошлади. У, шунингдек, қисқача боғланган Росиcруcиан сектаси учун мусиқа ёзган.

Оз муддат мусиқа басталаганидан сўнг, Сати Парижнинг иккинчи мусиқа академиясига, Счола Cанторумга етук талаба сифатида кирди. У Ердаги ўқишлари консерваториядагидан кўра муваффақиятлироқ эди. Тахминан 1910-йилдан бошлаб у ўзининг ғайриоддийлиги ва ўзига хослиги билан ўзига жалб қилинган ёш композиторларнинг кетма-кет гуруҳлари диққат марказига айланди. Улар орасида Лес Сих номи билан танилган гуруҳ ҳам бор эди. 1915-йилда Жан Кокто билан учрашув Серж Диагилев учун Сати мусиқаси, Пабло Пикассонинг тўпламлари ва костюмлари ва Леонид Массиненинг хореографияси билан Балет Парадини (1917) яратишга олиб келди.

Сатининг намунаси франсуз бастакорларининг янги авлодини пост-Вагнер импрессионизмидан узоқроқ, терсер услубга йўналтирди. Унинг ҳаёти давомида таъсири остида бўлганлар орасида Морис Равел ва Френсис Пуленк ҳам бор эди ва у Жон Кейж ва Жон Адамс каби сўнгги, минималист бастакорларга таъсир кўрсатади. Унинг уйғунлиги кўпинча ҳал қилинмаган аккордлар билан ажралиб туради, у баъзан ўзининг Гноссиэннесидаги каби чизиқли чизиқлардан воз кечди ва унинг оҳанглари одатда оддий ва кўпинча эски черков мусиқасига бўлган муҳаббатини акс эттиради. У ўзининг кейинги асарларига бемаъни сарлавҳалар берди, масалан, Веритаблес Прелудес фласқуэс (поур ун чиэн) („Труэ Флаббй Прелудес (ит учун)“, 1912), Cроқуис эт агаcериэс д’ун грос бонҳомме эн боис („Эскизлар ва ғазаблар“ „Катта ёғоч одам“, 1913) ва Сонатине бурократик („Бюрократик Сонатина“, 1917). Унинг аксарият асарлари қисқа, аксарияти яккахон пианино учун. Истисноларга унинг „симфоник драмаси“ Сократ (1919) ва иккита кечроқ Меркур ва Релаче (1924) балетлари киради.

Сати ҳеч қачон турмуш қурмаган ва унинг катталар ҳаётининг кўп қисми учун уйи биринчи бўлиб Монтмартрда ва 1898-йилдан вафотигача Париж чеккасидаги Аркуэйлда битта кичкина хона бўлган. Йиллар давомида у турли хил тасвирларни ўзлаштирди, шу жумладан руҳонийларнинг руҳоний либосида, бошқасида у ҳар доим бир хил рангдаги бахмал костюмлар кийиб юрган ва ўзининг сўнгги шахси билан танилган, тоза буржуа костюмида, шляпа, қанот ёқаси ва соябон билан. . У умр бўйи ичкиликбоз бўлган ва 59 ёшида жигар сиррозидан вафот этган.

Ҳаёти ва ижоди

Дастлабки йиллар

Сатининг туғилган жойи ва болалик уйи, ҳозир Нормандиянинг Ҳонфлеур шаҳридаги уй музей

Сати 1866-йил 17-майда Нормандиянинг Ҳонфлеур шаҳрида Алфред Сати ва унинг рафиқаси Жейн Леслининг (нияси Антон) биринчи фарзанди бўлиб туғилган. Жейн Сати шотланд миллатига мансуб инглиз протестанти эди; Алфред Сати, юк ташиш брокери, Рим-католик англофоби эди[1]. Бир йил ўтгач, Сатиэснинг Олга исмли қизи ва 1869-йилда Конрад исмли ўғли дунёга келади. Болалар инглиз черковида чўқинтирилишади[1]

Франсия-Пруссия урушидан кейин Алфред Сати ўз бизнесини сотди ва оила Парижга кўчиб ўтди ва у ерда охир-оқибат мусиқа нашриётчиси сифатида иш бошлади[2].. 1872-йилда Жейн Сати вафот этди ва Эрик ва унинг укаси Алфреднинг ота-онаси томонидан тарбияланиш учун Гонфлеурга юборилди. Ўғил болалар Рим католиклари сифатида чўқинтирилдилар ва маҳаллий мактаб-интернатда таълим олдилар, у ерда Сати тарих ва лотин тилларида анча пухта билим олган, лекин бошқа ҳеч қайси соҳада унинг ўзлаштириши юқори бўлмаган[3]. 1874-йилда у маҳаллий органчи, Луи Нидермеернинг собиқ шогирди Густав Винотдан мусиқа сабоқларини ола бошлади. Винот Сатининг эски черков мусиқасига, хусусан, Грегориан қўшиғига бўлган муҳаббатини уйғотди[4].

1878-йилда Сатининг бувиси вафот этди ва икки ўғил оталари томонидан норасмий таълим олиш учун Парижга қайтиб келишди. Сати мактабга бормади, лекин отаси уни Франсия коллежига маъруза эшитиш учун олиб борди ва Эрикка лотин ва юнон тилларини ўргатиш учун муаллимлар ёлланди. Болалар Гонфлеурдан Парижга қайтишларидан олдин, Алфред 1879-йил январ ойида турмуш қурган пианино ўқитувчиси ва салон бастакори Эугéниэ Барнетче билан учрашиб, уни ёқтирмаган ўн икки ёшли Сатининг хавотирига тушди[5].

Эвгений Сати катта ўгай ўғлининг профессионал мусиқачи бўлишига қарор қилди ва 1879-йил ноябрда уни Париж консерваториясининг пианино тайёрлаш синфига киритди[6] Сати Консерваторияни жуда ёқтирмасди, уни „кенг, жуда ноқулай ва жуда хунук бино; ички ва ташқи томондан ҳеч қандай гўзалликсиз туман қамоқхонаси“ деб таърифлади. [н 1] У Алберт Лавиняк билан солфежио ва Фредерик Шопиннинг шогирди бўлган Эмиле Декомбсдан пианино чалишни ўрганган[8]. 1880-йилда Сати пианиночи сифатида биринчи имтиҳонларини топширди: у устозлари томонидан „иқтидорли, аммо бепарво“ деб таърифланган. Кейинги йили Декомбс уни „Консерваториядаги энг дангаса талаба“ деб атади[6]. 1882-йилда у қониқарсиз ишлаганлиги учун консерваториядан ҳайдалди[2].

young white man with receding medium-length dark hair, in pince-nez
Сати 1884-йилда

1884-йилда Сати ўзининг биринчи машҳур композициясини — Пианино учун қисқа „Аллегро“ни ёзди ва у бу мусиқасини Гонфлеурда таътил пайтида ёзган. У бу ва кейинги асарлар учун ўзига „Эрик“ деб имзо чекди, гарчи 1906-йилгача бошқа ҳужжатларда „Эрик“ дан фойдаланишда давом этди [9] 1885-йилда у консерваторияга, ўгай онасининг собиқ ўқитувчиси Жорж Матиаснинг оралиқ пианино синфига қайта қабул қилинди. У озгина муваффақиятга эришди: Матиас унинг чалишини „аҳамияциз ва зерикарли“ ва Сатининг ўзини „арзимас одам“ деб таърифлади. Кейинчалик Сати диннинг жиҳатларига қизиқиб қолди. У Нотр-Дам де Парижда витражлар ва Миллий кутубхонада ноаниқ ўрта аср қўлёзмаларини ўрганиш учун кўп вақт ўтказди[10]. Унинг дўсти Алфонс Аллаис кейинчалик уни „Эсотéрик Сатиэ“ деб атаган[11]. Бу даврдан бошлаб Григориан қўшиғи ва Готҳиc черков архитектурасидан илҳомланган тўртта пианино парчаси тўплами Огивес ёзилади[12].

Консерваторияни тарк этмоқчи бўлган Сати ихтиёрий равишда ҳарбий хизматга ўтди ва 1886-йил ноябрида 33-пиёда полкига қўшилди [13] У тезда армия ҳаётини консерваториядан кўра кўпроқ ёқтирмаслигини тушунди ва қиш кечаси очиқ кўкраги билан туриб, атайлаб ўткир бронхитни юқтирди[14]. Уч ойлик тузалишдан сўнг у армиядан ногирон бўлиб қайтди[6][15].

Монтмартр

1887-йилда, 21 ёшида, Сати отасининг уйидан 9-округдаги турар жойга кўчиб ўтди. Бу вақтга келиб у шоир Cонтамине де Латоур билан доимий дўстликни бошлаган эди, унинг шеърлари Сати катта нашр этилган баъзи дастлабки композицияларида ўрнатилди[6]. Унинг турар жойлари Монтмартрнинг жанубий чеккасидаги машҳур Чат Ноир кабаресига яқин эди, вақт ўтгач Эрик у ерда пианиночи бўлган. Биограф Роберт Орледж айтганидек, Сати ўзининг чекланган тарбиясидан озод бўлган ва бепарво богем турмуш тарзини иштиёқ билан қабул қилган. Ва ўзи учун палто ва шляпа кийган узун сочли, шаҳар атрофидаги одам сифатида янги персонаж яратди. Бу Сати йиллар давомида ўзи учун ихтиро қилган бир нечта персонажларнинг биринчиси эди[6]

man in top hat, smoking a cigarette, seated at a musical keyboard
Сатиэ, Сантяго Русиñол томонидан чизилган, 1890-йиллар

1880-йилларнинг охирида Сатиэ камида бир марта ўзини „Эрик Сатиэ — гймнопéдисте“ [16]. [н 2] тарзида яратди ва унинг ушбу даврдаги асарлари учта гимнопедия (1888) ва биринчи Гноссиэннес (1889 ва 1890) ни ўз ичига олади. У Чат Ноирда пианиночи ва дирижёр сифатида камтарона пул топди, уй эгаси билан жанжаллашиб, яқин атрофдаги Ауберге ду Клоуда иккинчи пианиночи бўлиб ишга ўтди. У ерда у Клод Дебуссининг яқин дўсти бўлди, у композицияга экспериментал ёндашувида яқинлик руҳини намоён қилди. Иккаласи ҳам боҳемлар эди, улар бир хил кафе жамиятидан завқланиб, молиявий жиҳатдан омон қолиш учун курашдилар[18]. Ауберге ду Клоу Сати биринчи бўлиб ўзига хос „Сар“ Жозефин Пеладан билан учрашди, унинг сирли сектаси Ордре де ла Росе-Cроих Cатҳолиқуэ ду Темпле эт ду Граал учун бастакор этиб тайинланди[19]. Бу унга эксперимент ўтказиш имкониятини берди ва Пеладаннинг мода галериси Дуранд-Руэлдаги салонлари Сатиэ ўзининг биринчи оммавий намойишини амалга оширди[6][20]. Тез-тез пули тақчил бўлган Сати 9-округдаги турар жойидан Сакре-Кöрдан унча узоқ бўлмаган Корто кўчасидаги [21] кичик хонага кўчиб ўтди. Бют-Монмартр тоғининг шунчалик баланд нуқтасида жойлашган хонасидан туриб, у деразасидан то Белгия чегарасигача бўлган бутун йўлни кўриш мумкинлигини айтди. [н 3]

1892-йил ўрталарига келиб, Сати ўзи яратган композицион тизимда биринчи асарлар яратди (Фêте доннéэ пар дес Чевалиэрс Нормандс эн л'ҳоннеур д'уне жеуне демоиселле), рицарлик эзотерик ўйинига тасодифий мусиқа тақдим этди (иккита Прéлудес ду Назарéэн), ёлғон эълон қилди (унинг мавжуд бўлмаган Ле бâтард де Тристан нинг премерасини ва анти-Вагнер операсини эълон қилди.) [23] ва Пеладандан ажралиб, ўша кузда Латур билан ҳамкорликда " Успуд " лойиҳаси, „Христиан балети“ билан бошланади[24]. У Эрнест Гуирауднинг ўлими туфайли бўшаб қолган Беаух-Арц Академиясидаги ўринга ўзини таклиф қилиб, муваффақияцизликка учраган мусиқа муассасасига қарши чиқди[25]. [н 4] 1893 ва 1895-йиллар оралиғида руҳонийларнинг руҳоний либосига таъсир қилган Сати Эглисе Мéтрополитаине д’Арт де Жéсус Cондуcтеурнинг асосчиси ва ягона аъзоси эди. Корто кўчасидаги " Аббатиале „ дан у ўзининг бадиий душманларига қарши кескин ҳужумларни нашр этди[6].

ҳеад анд шоулдерс пҳотограпҳс оф фоур wҳите мен, тwо неатлй беардед, wитҳ фулл ҳеадс оф ҳаир, тҳе тҳирд балд анд неатлй беардед, тҳе фоуртҳ cлеан шавен wитҳ фулл ҳеад оф ҳаир
Мусиқий дўстлари ва ўқитувчилари: юқорида чапдан соат йўналиши бўйича — Дебуссй, д’Индй, Руссел, Равел

Сатининг мусиқий дунёқарашида кескин ўзгариш 1902-йилда Дебуссининг "Пеллеас эт Мелисанде" операсининг премерасини эшитганидан кейин содир бўлди. У буни „мутлақо ҳайратланарли“ деб топди ва у ўз мусиқасини қайта баҳолади[6]. Ўз техникасини яхшилашга қатъий уриниш ва Дебуссининг маслаҳатига қарши, у 1905-йил октабр ойида Парижнинг иккинчи асосий мусиқа академиясига — „Счола Cанторум“ га етук талаба сифатида ўқишга кирди ва у ерда 1912-йилгача ўқишни давом эттирди[27]. Институтни Винсент д’Индй бошқарган, у ижодий ўзига хосликдан кўра православ техникасига урғу берган. Сати Алберт Руссел билан контрапункт ва д’Инди билан композицияни ўрганган ва ёшлигида консерваторияда бўлганидан кўра анча виждонли ва муваффақиятли талаба эди[28].

Сати фақат 1911-йилда, яъни қирқ ёшларнинг ўрталарида бўлганида, умуман мусиқа жамоатчилигининг эътиборига тушди. Ўша йилнинг январ ойида Морис Равел консерватив Соcиéтé натионале де мусиқуэга рақиб сифатида Равел ва бошқалар томонидан ташкил этилган Соcиéтé мусиcале индéпенданте гуруҳининг концертида Сатининг дастлабки асарларини ижро этди[29]. [н 5] Сати тўсатдан „ҳозир рўй бераётган мусиқа инқилобининг пешвоси ва ҳаворийси“ сифатида кўринди; [31] у ёш бастакорларнинг диққат марказига айланди. Дебüсси биринчи ва учинчи гимнопедияларни бошқарган ва уларни концертда бошқарган. Демец нашриётчи Сатидан янги асарлар сўради, у ниҳоят кабаре ишини ташлаб, ўзини композицияга бағишлашга муваффақ бўлди. Спорц эт дивертиссеменц (1914) сикли каби асарлар люкс нашрларида нашр этилган. Матбуот Сати мусиқаси ҳақида ёзишни бошлади ва этакчи пианиночи Рикардо Винес уни ўз қўлига олди ва Сатининг баъзи асарларини биринчи марта намойиш этди[6].

Satie wearing a bowler hat and wing collar
Сатининг сўнгги кўриниши, шляпа кийган ва расмий кийинган

Фаолияти

Мусиқа

Оксфорд мусиқа луғатининг фикрига кўра, Сатининг аҳамияти „франсуз бастакорларининг янги авлодини Вагнердан узоқда — таъсирланган импрессионизмни юмшоқроқ, эпиграмматик услубга йўналтиришда“ эди[32]. Дебüсси уни эрта гармоник инновациялари туфайли „кашшоф“ деб атаган[33].

musical score with simple, slow music for solo piano
3-сонли гимнопедия

Унинг энг қадимги композициялари орасида учта гимнопедия (1888) ва пианино учун Гноссиэннес (1889-йилдан) иборат. Улар танқидчилар Рожер Николс ва Пол Гриффиц таърифлаган „соф соддалик, монотон такрорлаш ва ўта оригинал модал уйғунлик“ билан қадимги дунёни уйғотади[33] Эҳтимол, уларнинг соддалиги ва ўзига хослигига Дебусси таъсир қилган; Дебüссига таъсир қилган Сати бўлиши ҳам мумкин[32] Қисқа афсун пайтида Сати Пеладан мазҳабига бастакор бўлганида, у худди шундай қаттиққўл услубни қабул қилди[32]

1912-йилда Счола Cанторумда ўқишни тугатгандан сўнг, Сати янада ишончли ва самаралироқ ёзди. Оркестр, д’Индй билан ўқиганига қарамай, ҳеч қачон унинг энг яхши суитлари бўлмаган [34]..., лекин унинг контрапунктни тушуниши Параднинг очилиш ноталаларида яққол намоён бўлади [35] ва бастакорлик фаолиятининг бошиданоқ у уйғунлик ҳақида ўзига хос ғояларга эга эди[36]. Ўзининг кейинги йилларида у бемаъни номли қисқа инструментал асарлар тўпламини яратди, жумладан, Веритаблес Прелудес фласқуэс (поур ун чиэн) („Труэ Флаббй Прелудес (ит учун)“, 1912), Cроқуис эт агаcериэс д’ун грос бонҳомме эн боис („Катта ёғоч одамнинг эскизлари ва ғазаблари“, 1913) ва Сонатин бюрократик („Бюрократик соната“, 1917).

neatly written manuscript of musical score, with careful, calligraphic letters in red ink
Сократ қўлёзмаси

Сати у Мусиқуэ д’амеублемент — „мебел мусиқаси“ деб атаган нарсани — онгли равишда тинглаш мумкин бўлмаган фонни ихтиро қилди. Ренé Клернинг „ Энтр’аcте“ филми учун яратилган, Релâче (1924) нинг ҳаракатлари ўртасида намойиш этилган Cинéма, диққат билан тинглашдан кўра, онгсиз равишда сўрилишга мўлжалланган дастлабки кино мусиқасининг намунасидир[37].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Рей, п. 11
  2. ↑ 2,0 2,1 Гиллмор, п. хих
  3. ↑ Гиллмор, п. 8
  4. ↑ Гиллмор, п. 9
  5. ↑ Орледге, п. хих
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Орледге, Роберт, ревисед бй Cаролине Поттер. Сатиэ, Эрик (Эриc) (Алфред Леслиэ)", Грове Мусиc Онлине, Охфорд Университй Пресс, 2020. Ретриэвед 16 Септембер 2021 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "грове" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  7. ↑ Сатиэ, п. 67
  8. ↑ Cоопер, Мартин, анд Чарлес Тимбрелл. „Cортот, Алфред“, Грове Мусиc Онлине, Охфорд Университй Пресс, 2001. Ретриэвед 20 Септембер 2021 (субсcриптион реқуиред)
  9. ↑ Орледге, п. хх
  10. ↑ Гиллмор, п. 33
  11. ↑ Ҳардинг, п. 35
  12. ↑ Рей, п. 22; анд Гиллмор, п. 64
  13. ↑ Гиллмор, п. 12
  14. ↑ Темплиэр, пп. 10-11
  15. ↑ Темплиэр, п. 11
  16. ↑ Орледге, п. 6
  17. ↑ Иннес анд Шевцова, п. 151
  18. ↑ Wҳитинг, п. 172
  19. ↑ Рей, п. 33
  20. ↑ Гиллмор, пп. 76-77
  21. ↑ Рей, п. 17
  22. ↑ Лажоиниэ, п. 21
  23. ↑ Wҳитинг, п. 151
  24. ↑ Wҳитинг, п. 156.
  25. ↑ Wҳитинг, п. 152
  26. ↑ Паслер, Жанн. "Дубоис, (Франçоис Cлéмент) Тҳéодоре", Грове Мусиc Онлине, Охфорд Университй Пресс. Ретриэвед 16 Септембер 2021(субсcриптион реқуиред); анд Дучен, п. 120
  27. ↑ Рей, п. 61
  28. ↑ Орледге, пп. 86 анд 95
  29. ↑ Келлй, Барбара Л. „Равел, Мауриcе“, Грове Мусиc Онлине, Охфорд Университй Пресс. Ретриэвед 17 Септембер 2021 (субсcриптион реқуиред)
  30. ↑ "Cоурриэр Мусиcале" (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-09-17 санасида архивланган), Ле Фигаро, 14 Жануарй 1911, п. 7; анд Гиллмор, п. ххиии
  31. ↑ Орледге, п. 2
  32. ↑ 32,0 32,1 32,2 Кеннедй, Жойcе, Мичаэл Кеннедй, анд Тим Рутҳерфорд-Жоҳнсон. „Сатиэ, Эрик (Эриc) Алфред Леслиэ“, Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Мусиc, Охфорд Университй Пресс, 2013. Ретриэвед 18 Септембер 2021 (субсcриптион реқуиред)
  33. ↑ 33,0 33,1 Гриффитҳс, Паул, анд Рогер Ничолс. „Сатиэ, Эрик (Эриc) (Алфред Леслиэ)“, Тҳе Охфорд Cомпанион то Мусиc, Охфорд Университй Пресс, 2011. Ретриэвед 18 Септембер 2021 (субсcриптион реқуиред)
  34. ↑ Орледге, п. 95; анд Гиллмор, п. 137
  35. ↑ Орледге, пп. 116 анд 174
  36. ↑ Гиллмор, п. 37
  37. ↑ Шаттуcк, Рогер. „Сатиэ, Эрик“, Тҳе Интернатионал Энcйcлопедиа оф Данcе, Охфорд Университй Пресс, 2005. Ретриэвед 18 Септембер 2021 (субсcриптион реқуиред)

Ҳаволалар

  • Фреэ сcорес бй Эрик Сатиэ ат тҳе Интернатионал Мусиc Сcоре Либрарй Прожеcт (ИМСЛП)
  • Фреэ сcорес бй Эрик Сатиэ ин тҳе Чорал Публиc Домаин Либрарй (ЧоралWики)
  • „Маисонс Сатиэ“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-07-13 санасида архивланган) Арчивед 13 Жулй 2017 ат тҳе Wайбаcк Мачине — Сатиэ биртҳплаcе мусеум, Ҳонфлеур.


Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "н", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="н"/> таг wас фоунд 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Erik_Satie" dan olindi