Eron tarixi

Эрон Ислом Республикаси (форсча: جمهوری اسلامی ایران - Жомҳури е Эслāми е Ирāн‎‎), қисқача Эрон (форсча: ایران - Ирāн‎‎) — Ғарбий Осиёдаги мамлакат. Пойтахти — Теҳрон шаҳри. Майдони 1 648, 95 км², аҳолиси сони 79 115 000 киши (2016). Пул бирлиги — Эрон риали. Маъмурий жиҳатдан 31 та устонга бўлинади. Йирик шаҳарлари: Машҳад, Караж, Табриз, Шероз, Исфаҳон, Аҳвоз.

Эрон тарихи асосан икки даврга бўлинади: мусулмонлардан олдинги ва мусулмонлик даври. Эрон жамиятининг исломлашуви унинг маданий, ижтимоий ва сиёсий тузилишида туб ўзгаришларга олиб келди. Бироқ, Ислом дини қабул қилингандан кейин ҳам аввалги ма'навий қадриятлар ва ме'рослар бутунлай йўқолмади. Қолаверса, улар мамлакатда вужудга келаётган янги маданиятга кучли та'сир кўрсатгани учун ҳам айрим тадқиқотчи олимлар уни Эрон исломи деб ҳам аташган эди. Ҳаттоки ҳозирги замонавий Эронда мусулмонлардан олдинги кўплаб урф-одатлар ва маросимлар сақланиб қолган.

Эрамиздан олдинги даврда

Ўрта палеолит даврида Эронда (тарих фанида инсонларни келиб чиқиши категориялашган) неандерталга ўхшаш палеоантроплар яшаган.Эронда юқори палеолит тахминан 36 минг йил олдин, неандерталларнинг ўрнига Барадост маданиятига мансуб кроманён одамлар келган. Тахминан 18 минг йиллар олдин Барадост маданияти зарзиан маданияти кириб келиши билан ўз ўрнини бўшатган, эҳтимол аввалгисининг меросхўри бўлган.

Қадимги ёзув даври

Қадимги Эрон. Биринчи давлат-Элам (қизил рангда ажратилган) ва қўшни халқлар — форслар, парфияликлар, мидияликлар, касситлар, шунингдек Бобил ва Оссурия давлатлари

Қадимги ёзув даврида Элам Эрон ҳудудидаги энг кучли ва дастлабки давлат эди. У бир қатор бошқа давлатлар, жумладан, шумерлар билан рақобатлашди.

Эроннинг шарқий қисми Ҳинд водийси цивилизацияси ва унга алоқаси бўлган маданиятлар та'сирига кирган эди. Неолит даврида бу маданиятнинг аждодлари, афтидан, бутун Эрон ҳудудини тарқалган ва фақат кейинроқ шарққа кўчиб ўтган эди.

Эроннинг шарқий қисмида ҳозирги замон археологлари, бронза даврига оид бўлган жирофтик маданиятга оид моддий ма'навий буюмлар намунаси топишган.

Милоддан аввалги 2700 -йилга келиб, Шумерлар шоҳларини аравалари билан биргаликда дафн қила бошлайдилар. Бу қабрлар Эламнинг Суза шаҳридан ҳам топилган.

Форслар исломдан олдинги даврда

Эрон қабилалари қандай пайдо бўлгани нома'лумлигича қолмоқда. Бу милоддан аввалги 2000-1500-йилларда содир бўлган бўлиши мумкин. Ярим кўчманчи эронийларнинг қайси вақт барқарор давлат сифатида биринчи марта бирлашганлигини ҳам аниқ билиш мумкин эмас. Эрон платосининг шарқий қисмида кучли (Бақтрия) давлатнин борлиги ҳам ноаниқ.

Мидия

Биринчи Эрон давлати милоддан аввалги ВИИ асрда ташкил этилган бўлиб, бу Мидия давлатидир. Мидияликлар бутун Ғарбий Эронни, Шарқий Эрон қабилаларининг бир қисмини бўйсундирдилар. Улар Оссурия давлатини вайрон қилган иттифоқнинг бошида эдилар. Мидия давлатининг шуҳрати шунчалик кенг тарқалганки, В асрда юнонлар Форс давлатини Мидия деб аташган.

Аҳамонийлар давлати

Аҳамонийлар давлати ҳудуди

Милоддан аввалги ВИ асрда мидияликлар Эроннинг жануби-ғарбий қисмида, Месопотамия ҳудудига яқин жойда, Форсда, эҳтимол, Хузистонда форслар мидияликлардан етакчиликни олади. Аҳамонийлар асосчиси Буюк Кир (мил.авв 558-529-йиллар) Аҳамонийлар оиласидан келиб чиққан ҳолда, бутун Ғарбий Осиёни ва Эрон дунёсининг Шарқий қисмини Сирдарёгача босиб олди. Унинг пойтахти Полвар дарёси водийсидаги Форс шаҳридаги Персеполис шаҳри эди. Камбиз ИИ (мил. авв 529 —522) бу истилочиликка қадимги Миср ва Эфиопиянинг бир қисмини қўшди. Унинг ўлими тахт учун кураш(қаранг Бардия)га сабаб бўлди, ундан кейин тахт Дариус Гистасп (521—486) га я'ни Аҳамонийларнинг кенжа вакилига ўтди. Доро И давлатнинг барча ҳудудларида бошланган исённи бостиради. Аҳамонийлар давлатини мустаҳкамлади ва давлатни бошқарувини ташкил қилди. Давлат чегаралари Марказий Осиё ва ҳинд халқларининг босиб олиниши ва Болқон ярим оролининг бир қисмига бўйсуниши билан кенгайтирилди. Шоҳнинг фе'л-атвори машҳур Беҳистун ёзувида тасвирланган, у ерда унга бўйсунадиган халқлар ҳам бор. Доро И Форсга тўғри (олтин) пул тизимини жорий қилди. Шу билан биргаликда Зардушт дини давлат дини даражасига олиб чиқилди. Форс ҳукумати фатҳ қилинган халқларнинг динларига бағрикенглик билан муносабатда бўлди. Давлатнинг асосий шаҳри бу вақтда Суза (Хузистонда) эди. Бундан ташқари, Доро И Пасаргададан бироз пастроқ бўлган Пулварда Персеполнинг тамал тошини қўйди ва келажакда Персепол пойтахт бўлишини белгилаб қўйди. Ксеркснинг (486-465) Юнонистонда, Ўрта ер денгизи қирғоқларида, Осиёда форс кенгайтирилмади. Аксинча Марказий ҳукуматнинг тасирини камайтирдилар ва Артаксеркс (464 —425) даврида кучайган тартибсизликлар бошланди. Доро ИИ даврида (424-405-йилларда) Миср Форсдан ажралиб, ярим асрдан кўпроқ вақт давомида мустақил бўлиб қолди. Артаксеркс ИИ (мил.авв. 405-361) Юнонистондаги воқеалар Кичик Осиё ва Қора Денгиз бўйида ҳокимиятни кучайтиришни тақазо қилди. Ўз даврининг кучли ва исте'додли ҳукмдори Артаксеркс ИИИ (361—338) яна Мисрни мағлуб этди.

Форснинг давлат тузилиши

Форслар ўзининг давлат тузуми учун Доро И дан миннатдор эди. Босиб олинган халқларнинг ҳар бири ўз тилини, динини, урф-одатларини, қонунларини ва кўпинча миллий етакчиларини сақлаб қолган, аммо ҳамма нарсада умумий бошқарув ҳукмронлик қилган. Давлат сатрапияларга бўлинган, Юнон тарихчиси Геродотнинг сўзларига кўра, уларнинг сони 20 та бўлган, аммо манбаларга кўра - 23 дан 31 гача сатрапликлар бўлган. Ҳар бир сатрапликнинг бошида фуқаролик ва молия бошқармаси бошлиғи бўлган сатрап бўлган эди. Унинг асосий вазифаси солиқлар ва солиқларнинг тўғри айланишини ва аҳоли ҳамда давлат фаровонлигининг асосий манбаи бўлиб хизмат қилган ерни назорат қилишдан иборат эди. Сатрап билан бир қаторда қирол котиби ҳам бўлиб, у орқали сатрап подшоҳдан буйруқ олган, ҳарбийларнинг қўмондони эса бевосита Форс шоҳидан буйруқ олган. Ҳар йили ҳар қандай вақт махсус подшоҳнинг одамлари сатрапликларга саёҳатга чиқади ва бира тўла текшириб, камчилик аниқланса сатрапни ишдан ҳам олиши мумкин бўлган.

Давлатнинг яна бир пойтахти Сузада ва вилоятлар ўртасида, энг четки ҳудудларгача, от курерлари (Ангарлар) орқали алоқа ўрнатилди. Ҳар бир сатраплик ҳар йили иккита солиқ тўлаши шарт эди: бири олтин ва кумуш, иккинчиси эса натура шаклида. Форс шоҳлари хазинасида тўпланган биринчи солиқ улкан бойлик учун йиғилган бўлса; иккинчиси қирол саройини та’минлашга, сатраплар ва амалдорларнинг маошларига, қўшинни та’минлашга кетган. Мисол учун, Миср нон, Киликия - отлар, Мидия - отлар, хачирлар ва қорамоллар, Арманистон - қуллар, Эфиопия - қора ва фил суяги билан та'минлаб етказиб туриши мажбурий бўлган эди. Фақат Форс сатраплиги солиқдан озод эди ва Кир ва Камбиз даврида бўлгани каби, фақат ихтиёрий қурбонликлар билан чекланган.

Форс Маданияти

Кирнинг босқинлари форслар билан Оссурия ва Лидия ўрацидаги зиддиятларни келтирди. Форслар томонидан босиб олинган Мидия халқининг маданияти форслар учун андоза бўлди. Форсларнинг та'лим тарбияси асосан, давлатни ривожлантириш, ватанни ҳимоя қилиш, ростгўйлик каби ғоялардан иборат эди. Урушдаги жасорат ва шоҳга содиқлик форслар олдида энг яхши фазилатлардан биридир.Илм олиш уларнинг кундалик муносабатларининг асоси эди. Ҳайкалтарошлик ва архитектура форслар томонидан сан'ат даражасига олиб чиқилди. Илм-фан вакиллари фақат чет элликлар эди: форс шоҳлари саройида юнон шифокорлари, юнон ва финикиялик муҳандислар, Миср сан'аткорлари яшаган. Умуман олганда, қадимги форслар сивилизацияси Миср ва Бобил сивилизациялари билан давомчиси бўлди. Шубҳасиз, Аҳамонийлар давлати ўз ма'муриятининг барча камчиликлари ва деспотизми билан икки аср давомида Осиё учун нисбатан инсоний, тўғри ва мустаҳкам ҳукумат тизимини та'минлашган

Александр Македонский

Македониялик Александр бюсти

Македониялик Филиппнинг ҳукмронлиги остида юнон дунёси бирлашишди. Александрнинг Доро ИИИ (336 - 330) даврида Форсга юруши бошлади. Узоқ ва қаттиқ курашдан сўнг, Александр Аҳамонийларни бутун давлатини бўйсундирди.

Салавкийлар

Салавкийлар давлати

Александр (323-йилда) ўлимидан сўнг, унинг давлати тез орада 3 қисмга бўлиниб кетади. Эрон аввал Селевкиийларга, Сурияга бўйсинган, аммо Александр вафотидан бир неча йил ўтгач, маҳаллий ҳукмдор  Атропат Атропатен деб номланган Мидияда давлатига асос солган. Шарқда шаклланган давлатлар, я'ни Эроннинг Шимолий-шарқида Парфия давлати ва Хуросонда (милоддан аввалги 256-йилда) Юнон-Бақтрия шоҳлиги ташлил топди.

Парфия

Парфия қироллиги

Парфия қироли Митридат И салавкийлардан Форс, Месопотамияни тортиб олди ва Юнон-Бақтрия давлатининг Ҳиндукушгача(тоғ тизмаси) бўлган ҳудудини босиб олди. У биринчи бўлиб "шоҳлар шоҳи" унвонини олди ва шу билан ўзини Аҳамонийлар давлатининг давомчиси деб э'лон қилди. Парфия давлати Каспий денгизининг Жанубида мустаҳкам ўрнашиб олди ва қўшинларни кучайтирди.

Рим императори Август давридан бошлаб Рим императорлари Парфия тахти учун ички низоларга аралашдилар ва кўпинча Парфия қиролларини ўзларининг вассаллари деб ҳисоблай бошлаган эди. Траян энг қаттиқ зарбани бериб Арманистон ва Месопотамияни босиб олган ва Ктесифонни эгаллаган парфияликлардан тортиб олади. Охирги ҳукмдор Арсакид даврида ва Артабан В (милодий 216-226), римликлардан Арманистон ва Месопотамиянинг бир қисмини тортиб олинди, Парфия давлатининг улуғворлиги ва мустақиллиги тикланди. Аммо айни пайтда Кир ва Доронинг ватани Форсда парфияликлар ҳукмронлигига чек қўядиган ҳаракат содир бўлди. Маҳаллий ҳукмдорлардан бири Сосоннинг набираси Папакнинг ўғли Ардашир бутун Форсни ўз ҳукмронлиги остида бирлаштирган эди ва шундан сўнг Парфия ҳукмдорлари аршакийлар билан курашга киришган.

Сосонийлар

Сосонийлар давлати

226-йилда Артабан жангда ҳалок бўлади ва “шоҳлар шоҳи” деб номланадиган тахт Сосонийлар сулоласига ўтади. Давлатчилик ўзининг аввалги тузилмасини (катта ер эгалиги, зодагонлар ҳукмронлиги) сақлаб қолди ва 18 та вилоятга бўлиниш (сатрапиялар) ҳам сақланиб қолган, аммо улар ба'зан 4 та асосий губернаторлар ҳукмронлиги остида бирлашган.

Аршакийлар Парфиясидан фарқли равишда вассал сулолалари фақат чегара ҳудудларида мавжуд бўлиб қолган. Руҳонийларнинг аҳамияти ортди. Зардушт дини тўлиқ равишда давлат динига айланди (ҳетеродоксал тарғибот ҳамда бидъатларни қаттиқ таъқиб қилиш натижасида). Ма'мурий ва молиявий бошқарув изчил тизимга келтирилди. Иккала соҳа ҳам кейинчалик (мусулмон давлатлар учун ҳам)Форсдаги мусулмон мулклари учун намуна бўлиб хизмат қилган. Кейинги ҳукмдорлар ҳеч қачон сосонийлар даврида эришган даражага - вилоятлар тартибини ва даромадлилигини келтира олмадилар.

Сосонийлар ҳам Парфия давлати сингари Арманистон ва Месопотамия ҳамда шарқдаги Ўрта Осиё халқлари учун римликларга (кейинчалик Византияга) қарши доимий курашишга мажбур бўлдилар.

Ардаширнинг меросхўри Шопур И (милоддан аввалги 241-272) император Валерианни асрга олади ва Антиохияни вақтинча эгаллади. Унинг даврида манихийлар ҳаракати бошланди, бу нафақат Осиё, балки Европа тарихига ҳам катта та'сир кўрсатди. диний оқим асосчиси Маний Шопур вафотидан бир неча йил ўтиб қатл этилган.

Сосонийларнинг энг машҳур ҳукмдорларидан бири Шопур ИИ (309-379) эди. Жулианнинг вақтинчалик муваффақиятларига қарамай, у Месопотамия ва Арманистонни римликлардан қайтариб олди. Унинг даврида " Зенд-Авесто "нинг асосий қисмини я'ни ҳозирги нашри босиб чиқарилди. Унинг ҳукмронлиги остида насронийларни та'қиб қилишди. Шопур ИИ ҳам Шопур И сингари бир қатор шаҳарларнинг асосчиси ҳисобланади.

Яздигард И нинг (399-420) зодагонлар ва руҳонийлар та'сирини заифлаштиришга уриниши муваффақияцизликка учради. Яздегард ва унинг ўғли Вараҳран В (милоддан аввалги 420-438) ўлдирилган. Форс ше’риятида Баҳром Гур номи билан танилган, худди шу асосда ҳукмронлик қилиши керак эди.

Яздигерд ИИ (438—457) ва Пероз (459—484) Бақтрия ва Сўғдиёнага эгалик қилган кўчманчи туркий эфталитлар билан оғир урушлар олиб бордилар; Пероз уларга қарши курашда ҳалок бўлди, эфталитлар Сосонийларни шарқий қисмини эгаллаб солиқ олишган.

Кавад (488-531) даврида маздакийларнинг диний сектаси вужудга келди. У кишиларнинг тўлиқ тенглиги, мулк ва хотин-қизлар тенглиги ва мустақиллигини жамоасини тарғиб қилди. Кавад аристократия ва руҳонийларни қуйи табақалар ёрдамида заифлаштириш мақсадида дастлаб сектани қўллаб-қувватлади, кейинчалик у ҳукмрон синфлар тарафини олишга мажбур бўлди ва ҳаракат қон тўкиш билан бостириладиган бўлди.

Хусрав И Ануширвон (531-579) даврида Сосонийлар давлати энг юксак фаровонлик ва ҳарбий қудратга эришди. Шарқда у ўша даврда Ўрта Осиёга бостириб кирган турклар билан бирга эфталитлар давлатини йўқ қилди. Ғарбда Антиохияни эгаллади (540-йил) ва унинг аҳолисини Форсга кўчирди. 562 -йилги шартномага кўра, Мисрдаги копт князлари Хосровни ўзларининг ҳукмдори деб тан олдилар ва Византия ҳукумати унга ҳар йили солиқ тўлаш мажбуриятини олди. Хусрав Яманни ҳам ўзига бўйсундирди ва у ердан яқинидаги бу мамлакатни босиб олган Ҳабашларни қувиб чиқарди. Хусрав давлат ичида консерватив элементларга (зодагонлар ва руҳонийларга) таянган ҳолда тартибни та’минлади. Амалдорларнинг ўзбошимчаликларини жиловлашга уриниб кўриб бази ишларни амалга оширди, савдо ва саноатга ҳомийлик қилди. У штатни тўртта асосий губернаторликка бўлиб бошқариладиган қилди. Унинг ҳукмронлиги паҳлавий адабиётининг олтин давр эди. Византиядан қувилган охирги юнон файласуфларини Хусрав И Анушервон қабул қилди. Павлуснинг "Мантиқ" китоби унга бағишланган эди. Юнон файласуфлари ва математикларининг кўплаб асарлари паҳлавий тилига таржима қилинган. Хусрав И Анушервон мусулмонлар орасида дунёдаги энг буюк бинолардан бири ҳисобланган Ктесифондаги саройнинг қурилишида иштирок этган. Энди ундан фақат кичик қолдиқлар қолган.

Хусрав И Анушервоннинг ўғли Ҳормизд ИВ (579—590) отасидан фарқли ўлароқ, зодагонлар ва руҳонийлар зарарига қуйи табақаларга ҳомийлик қилди. Ушбу кураш унинг учун муваффақияциз якунланди, у қамоқда вафот этди.

Византия қўшинлари ёрдами билан тартиб ўрнатган Хусрав ИИ Парвиз (590-628) кейинчалик алоқани бузиб Византия билан урушни қайта бошлади. Форслар Византия ва Мисрнинг барча Осиё ҳудудларини эгаллаб олишди, аммо Гераклийнинг ғалабалари Византияни аввалги мулкларига қайтарди ва Сосонийлар давлатига ҳалокатли зарба берди. Уруш ва византияликларнинг муваффақиятлари сабаб бўлган ҳаддан ташқари солиқлар қўзғолонларни кўпайишига сабаб бўлди, бу қўзғолонда Хусрав томонидан ҳақоратланган христианларнинг кўпчилиги иштирок этдилар. Хосров тахтдан туширилди ва қатл қилинди; бир қанча ички низолардан сўнг ёш Яздигерд ИИИ тахтга кўтарилади (632).

Араблар босқини

Одил халифалик

Сосонийларнинг қулаши

Сосонийлар давлатидаги тартибсизликлар мусулмон давлатларининг муваффақиятига хизмат қилди. Араб босқинлари 633-йилнинг ўзида бошланган эди. Қодисия жанги (636 ёки 637) Месопотамия ва Ктесифон давлатининг пойтахти Нехавенд жангда (642) жангидан кейин Эронннинг катта қисмини эгаллаб олади. Яздигерд ИИИ Марвга чекинди ва у ердан турклар ёрдамида курашни давом эттиришга умид қилди. Аммо 651-йилда у хоинлик билан ўлдирилган.

Адабиётлар

• Жусти, «Гесчичте дер ориэнталисчен Вö лкер им Алтертум» (Б., 1884, в Онкенской серии);
• Спиэгел, «Эранисче-Алтертумскунде» (Лейпциг, 1871—78);
• Г. Раwлинсон, «Тҳе сихтҳ греат ориэнтал Монарчй» (Л., 1873);
• Нöлдеке, «Гесчичте дер Персер унд Арабер зур Зеит дер Сасаниден. Аус дер арабисчен Чроник дес Табари üберсетзт» (Лейден, 1879);
• его же, «Ауфс ä тзе зур персисчен Гесчичте» (Лейпциг, 1887).

Уммавийлар

Уммавийлар халифалиги

Форснинг қадимги пойтахти - Истахр қулагандан кейин(650) - бутун Форс ҳудуди араблар ҳукмронлиги остига ўтди ва уни араб раҳбарлари бошқара бошладилар. Эрондаги аксарият аҳоли несторианлик ёки исломни қабул қилишни фойдали деб билишган, бироқ исломда улар асосан шиалар сафида бўлишган Чунки шиалар Али ва унинг авлодлари ҳуқуқлари учун кураши. Шу тариқа ҳукуматга мухолифатда бўлишган. Ўрта асрларда Эрон шиалари томонидан қабри Рей яқинида жойлашган Яздигерд ИИИ нинг қизи малика (Шаҳрибон) Жаҳоншоҳни чуқур ҳурмат қилганлар. Афсонага кўра, Сулафа номига исмини ўзгартириб у Имом Ҳусайннинг (680 -йил октабр ойида Карбало жангида шаҳид бўлган) хотини ва тўртинчи имом, унинг ўғли Али ибн Ҳусайннинг (ал-Асгар) онаси бўлди.

Аббосийлар

Аббосийлар халифалиги

Тез-тез кўтарилган қўзғолонлардан сўнг, Абу Муслим бошчилигидаги Хуросонлик форслар Умавийларни ағдариб, халифалик тахтига Аббосийлар сулоласини ўрнатдилар (750) Бу сулоланинг кучайиши билан халифаликда Хуросонликларнинг аҳамияти ортди (қаранг. Форс адабиёти). Аслида Абу Муслим қўшининг асосини Ўрта Осиёликлар ташкил қилган.

Тоҳирийлар

Тоҳириийлар даврида Эрон

821-йилда халифа ал-Ма’мун исёнкор шарқий вилоятларни (Хуросон) тинчлантириш учун форсийлардан бўлган Тоҳирни ўша ерга ҳоким этиб тайинлади ва у ўзини мустақил деб э’лон қилди (822). Тез орада (822) вафот этди, лекин Ма’муннинг фарзандлари ҳокимликни тортиб олишга жур’ат эта олмади. Тоҳирийлар халифаликка жуда оз қарам бўлган ҳолда 50 йил фаолият юритишди. Уларнинг ҳукмронлиги остида Табаристон, шунингдек, Мовароуннаҳр бўлган.

Саффорийлар

Саффорийлар давлати

861 -йилда Систонда (Хуросоннинг жануби-ғарбида) хорижларга қарши муваффақиятли курашган кўнгиллилар ўзларига ёшлигида мисгарлик билан шуғулланган Ёқуб ибн Лейсни бошлиқ сайладилар - арабча "саффор" ни шу сабабли унинг сулоласи Саффорийлар деб аталган. Саффор тезда бутун Систонни эгаллаб олди, 867- йилда Ҳирот вилоятига бостириб кирди, 869- йилда Кирмонни эгаллади (халифаликдан расмий фатво олади), 870- йилда халифа унга Балхни Тоҳирийлардан тортиб олишга ва исёнкор Кобулни эгаллашга рухсат берди ва Панжоб ҳудуди саффорийлар томонидан олинади. 872-йилда Тоҳирийлар билан жанжаллашиб, Саффор уларнинг ҳудудларини (Мозандарондан ташқари) эгаллаб олади ва шу тариқа деярли бутун Шарқий Эроннинг ҳукмдорига айланади. 875- йилда Форсни қўлга киритган Саффор халифалик ҳукмдори ал-Муваффақнинг ўзи билан тўқнаш келди. Дажла бўйидаги Дайр-ол-Акулдаги жангда (876) форслар мағлубиятга учрадилар, аммо халифанинг қўшинлари Форсни ҳатто Тоҳирийлар даврида бўлгани каби итоаткорликка ўзларига бўйсиндира ололмади. Араб халифалиги бу даврда жуда кучсизланиб қолганди.

Алавидлар (Алидлар)

Дастлаб (913-йилдан) Ҳасан ибн-Али (Отруш) томонидан қўзғолон уюштирилди. Алидлар ва Сомонийлар ҳокимлари ва маҳаллий аҳоли кураши ўртасида Мердавий ибн Зиёр олдинга силжийди ва 932 -йилда Сомонийлардан мустақил давлат тузиб, унинг таркибига Каспийбўйи вилоятларининг кўп қисми (баъзи туманларда Алилар ўз қўлларидаушлаб туришган), Хамадон, Хулвон (Дажла ирмоғида), Исфахонгача бўлган бутун Мидияни ўз ичига олган.

Сомонийлар

Сомонийлар давлати

Саффорийларнинг мағлубияти ва қулаши билан уларнинг мулки халифага эмас, балки тез орада халифаликдан бутунлай мустақил бўлган Мовароуннаҳрдаги Сомонийлар сулоласи қўлига ўтиб кетди (халифанинг раҳбарлиги фақат расмий ҳужжатларда акс этган унинг номи Сомоний тангаларига ёзилган.). Бу тинчликсевар, диний бағрикенг ва фаол сулоланинг (900-999-йиллар) ҳукмронлиги Мовароуннаҳр ва унга бўйсунувчи ҳудудлар (шу жумладан, ярим мустақил Хоразм шоҳлиги) учун ҳам фойдали бўлган. Форс миллий тикланиш даври ва форс адабиётининг олтин даври ҳисобланади. Каспий соҳиллари (Дейлем, Табаристон, Гурган) ва Хуросон сомонийларнинг ҳукмронлигидан тезда қутулиб кетган.

Сожийлар, Соларидлар, Раввадийлар, Гилийлар, Юстонийлар, Зиёрийлар ва Буйидлар

2-ярмида Эрон ҳудудидаги давлатлар. Х аср

15 йилдан кейин зиёрийларнинг мулки камайиб, Гўрғон ва Табаристон билан чегараланиб қолди ва Форснинг ғарбий ярми Зиёрийлар ва халифалар мулкининг бир қисмидан учинчи Форс давлати - Буйидлар (учта шиа ака-ука Буй)ни ташкил этилган эди). Бундан ташқари, шимоли-ғарбда яна бир янги давлат пайдо бўлди: Сажидлар (уларнинг ўрнини Саларидлар эгаллаган), Гилитлар, Юстанидлар. Буйидлар давлати Кирмон, Форс, Хузистон ва Ироқдан иборат эди.Рай шаҳри, ҳар уч форс давлати - Сомонийлар, Зиёрийлар ва Буйидлар учун зиддият нуқтаси эди. Зиёрийлар давлати тез орада Сомонийлар билан бирлашди: Буйидлар томонидан қувилган Вушмагир (944) сомонийлар билан иттифоқ тузди. Унинг ворислари Бисутун (967-976) ва Қобуслар (976-1013) сомонийларга содиқ эдилар. Ғарбда Буйидларнинг кучи ва Араб халифалигига таъсири, бақувват ва тадбиркор Адуд ад-Даула (977-983) даврида ўсишда давом этди. Файласуфлар ва эркин фикрли мазҳабчилар Буйидлар саройида бошпана топдилар. Кўплаб ўзига хос ҳокимлар ўртасидаги ички низолар мамлакат учун ҳалокатли эди. 971- йилда курд Шеддадидлар Аррандан Саларидларни қувиб чиқардилар. Соларилар кучсизланиши натижасида кучайганТабриз, Мароға ва Аҳар ҳукмдори Абулҳижжа Муҳаммад 981- йилда сўнгги солари Иброҳим ибн Марзбонни забт этиб, Раввадийлар давлатини ташкил этади.

Туркийлар даври

Ғазнавийлар

Ғазнавийлар давлати

Маҳмуд Ғазнавий ва Сомонийларнинг қулаши

Сомонийлар саркардаларидан бири, Хуросон ҳокими турклар Алптегин, Мансур И (961-976) қасосидан қўрқиб, бир неча минг тарафдорлари билан Кобул довонлари орқали Ғазнага қочиб, Ғазнада туриб юборилган жазо отрядларини йўқ қилади. 977 -йилда Ғазна ҳокимияти бир вақтлар қул бўлган бошқа турк Себук-тегин ўтди. У ўз мулкини Афғонистонга кенгайтирди. Ғазнавийлар давлати ҳамон Сомонийларнинг вассали ҳисобланарди. Себук-тегиннинг ўғли, жангари Маҳмуд Ғазнавий (997-1030) даврида Сомонийлар салтанати қулади. Шимолдан Маҳмуднинг рақиби, қорахонийлар давлати ҳукмдори Наср ибн Али 6 йиллик курашдан сўнг сомоний Мунтасир (999-1005) Бухорони, Маҳмуд эса Хуросонни (999), Хоразмни (1017) ва Зиярид Гўрғонни Табаристонгача бўлган ҳудудни ( 1005) бўйсундирди.

Буйидларга қарши кураш

1029 -йилда маҳаллий қўзғолонни тинчлантириш учун заиф фикрли райлик буйид Медж ад-Даулани Маҳмуд Ғазнавий чақиради. Мовароуннаҳрда ўзини ҳокимиятини ўрнатди ва бошқа буйид мулкларининг бир қисмини эгаллади.

Маҳмуд Ғазнийдан кейин

Маҳмуд Ғазнавий Афғонистоннинг тоғли ҳудудлари ва Ҳиндистон шимоли билан бирга босиб олди, Ҳиндистонга ерда 17 маротаба юриш қилди (1001—1020). Маҳмуд Ғазнавий ҳатто Ганг дарёсидан ҳам ўтиб кетган. Маҳмуд ўғли Маъсуд (1030-1041) даврида Ғазнавийларга бўйсунган ҳудудлар тинимсиз қўзғолон кўтарган ва Амударё туфайли Тоғрул- бек ва Чағри-бек қўмондонлиги остида Эронга салжуқий турклар қўшинлари келиб тушган.

Салжуқийлар

Салжуқийлар дастлаб Сирдарёда (Яксарт) яшаган. Ғазнавийлар давлатидан ажралиб чиқиб алоҳида давлат бўлган Хоразм ҳокими Хоруннинг розилиги билан (1034) Хоразмда ўрнашиб, сўнгра Амударё орқали Хуросонга ўтган (1035).

Ғазнавийлар ва Буидлар билан кураш

Ғазнавий қўшинлари 1040-йилда Данданаканда Чағри-бек томонидан тор-мор қилинади. Бунинг натижасида Хуросон салжуқийлар қўлига ўтди. Мас’уднинг ўғли Ма’удуд (1042–1049) курашни давом эттирди. У узоқ давом этган урушдан кейин Ғазнавийлар тахтига ўтирган (1059) Иброҳим салжуқийлар билан сулҳ тузди. Ўшандан бери Ғазнавийлар давлатининг ҳукмронлик ҳудудлари Форсдан Ҳиндистонга кўчирилди ва унинг ғарбий чегараси Ҳиндукуш ва Гурнинг жанубий ён бағирларига бориб тақалади. Хуросон Балх, Ҳирот ва Сеистон билан бирга барча ҳудудлар Салжуқий Чағри-бек ва унинг ўғли Алп- Арслонга қолди. Чағрибекнинг укаси Тўғрулбек 1042- йилда Гўрган ва Табаристонни ўзига бўйсундирди. 1046- йилда иккала ака-ука Хоразмни эгаллаб олишди ва ўша йили Тўғрулбек Буйидлар салтанати ҳудудига бостириб киришди. Охирги буйидларга қарши кураш жуда қаттиқ бўлди. Охир оқибат 1054- йилда Тўғрул Эрон Озарбайжонини (замонавий Озарбайжон билан адаштирмаслик керак) босиб олди ва Бағдодга ҳужум бошланди. 1055-йилда Буйидларнинг энг катта вакили Мелик-Раҳим асирга олинади. Тўғрул Бағдодга кирди, буйидларнинг барча мулки унинг қўлига ўтди ва 1058- йилда кучсиз халифа томонидан уни султонлик (пойтахти Рей эди) мақомига бағишлади.

Султонлик

Салжуқийлар давлати

Тўғрул ўлганидан кейин унинг жияни Алп-Арслон (1063-1072) бутун Эроннинг султони бўлди (Бухоро салжуқийлар билан боғлиқ турклар қўлида бўлган ва Ғазнавийлар Афғон-Ҳинд подшоҳлиги таркибида бўлмаган). Эрон минтақасига киритилган).

Унинг даврида ҳам, ўғли Меликшоҳ (1072-1092) даврида ҳам вайрон бўлган давлат ақлли вазир Низом ал-Мулк туфайли иқтисодий жиҳатдан яхшигина гуллаб яшнади. Ўша пайтда султонлар Сурия, Арманистон, Грузия, Кичик Осиё (1081 - Никейнинг қўлга олиниши), Бухоро (1089) ва ҳатто Қашғарни ҳам босиб олишга эришган эди.

1071 -йилда Византия императори Роман ИВ Диоген асирга олинди. Шунинг учун Маликшоҳ Хитой чегараларидан деярли Константинопол дарвозаларигача бўлган барча ҳудудларни бўйсундирди. Пойтахт Исфаҳонда бўлди.

Туркийларнинг ўзаро кураши

Низом ал-Мулк ва Маликшоҳ вафотидан кейин Салжуқийлар давлати парчалана бошлади. Ғарбдан салибчиларнинг ҳужумлари кучайиб кетди, Аламутда, Каспий денгизи қирғоғида (1090), Сурия ва Ливанда (1102, 1126 ва 1140) қотилларнинг(ассасинлар) исмоилийлар сектаси ўзини эгаллаб олганди. У юз эллик йилдан ортиқ бутун Осиёни ушлаб турди. Қўрқувда кичик.

Султон оиласи а’золари, уларнинг отабеклари (лашкарбоши)(васийлари) ва айрим вилоятлар ҳокимлари ўзаро тахт учун кураш бўлиб ўтди. Натижада, Салжуқийларнинг мулки Салжуқийлар сулоласи, биринчи навбатда, форс бўлмаган, Сурия ва Месопотамия қўлидан чиқиб кета бошлади. Кичик Осиёда махсус Салжуқийлар подшолиги Икония ташкил топди. Ҳатто Бағдод халифаси ҳам мустақил бўлиб, Мидияга да'воларини ошкор қила бошлади. Ғарбий ва шарқий Форс ерларининг ҳаёти турлича ривожланган.

Эроннинг ғарбий қисмида Кермон султонлигида Кавурднинг авлодлари (Алп Арсланнинг укаси) мустақилликка эришдилар (1198 -йилгача). Салжуқийлар а'золари отабекларнинг кучи остида, ҳатто учинчи ўғли Мелик шоҳ, Муҳаммад (1105-1118) ва Масуд (1134-1152) каби кучли султонлар ҳам ўзларининг олдинги кучини қайтара олишмади.

Охирги султон даврида бешта отабек ўз Отабек ҳокимиятини мерос қилиб олишга муваффақ бўлди. Мосулда Салиб юришлари пайтида Сурияда катта рол ўйнаган Зенгидлар сулоласи (1127- йилдан) ташкил топди, то 1186- йилда Саладин уни ўз аҳамиятидан маҳрум қилди. Форсда туркман сўнқори ХИВ асргача давом этган Салгаридлар сулоласига (1148-1162), унинг саркардаси курд Абу-Тоҳир Муҳаммадга, Луристоннинг Отабеклар сулоласига (одатда, ҳатто иккита Луристон сулоласи ҳам бор) асос солган . Султонларга васийликни келиб чиқиши қипчоқдан бўлган Илдегиз ( 1140-1172) ва унинг ўғли Муҳаммад Пеҳливон (1172-1186), отабекларнинг илдегисийлар сулоласи: Озарбайжон ва Аррандан ташқари шимолда эгалик қилган. Арманистон ва Ширвоннинг вассал форс шоҳлиги (Курадан ташқарида), Форснинг шарқида - Форс Эрак, Исфахон ва Рай билан, салжуқийлар жойлашган.

Пеҳливоннинг вориси Қизил-Арслон отабек унвони билан кифояланмай, сўнгги Ироқ салжуқий султони Тўғрул ИИИ (1177-1194)дан бутун ҳокимиятни тортиб олди ва ўзи ҳам халифаликдан султонлик унвонини қабул қилди (1191), Ассасинлар томонидан ўлдирилган. 1194-йилда Тўғрул ИИИ кучайган Хоразмшоҳ Текешга қарши курашда ҳалок бўлди ва у билан бирга Ироқдаги Салжуқийлар салтанати барҳам топди. Эроннинг катта қисми Хоразмшоҳлар давлати таркибига кирди. 30 йилдан сўнг мўғуллар томонидан қувиб чиқарилган Текешнинг набираси Жалолиддин Илдегизидлар сулоласининг ҳукмронлигига чек қўйди. Бу сулоланинг сўнгги вакиллари салжуқийлар каби арзимас ўйинчоқларга айланди.

Санжар ва Хоразмшоҳлар

Шарқий Форс Меликшоҳ вафотидан кейин ғарбий ҳудудлар каби фалокатларни бошидан кечирмади. Меликшоҳнинг тўртинчи ўғли, жасур, бақувват Санжар Хуросонда ўзини намоён қилди. 1097-йилдан Балх ва Ҳирот туманлари унга қарам эди. Хоразм ҳокими ("Хоразмшоҳ" унвони билан) Муҳаммад (1097- йилдан) анча мустақил, лекин барибир Систон маликаси Тож ад-Дин (1087-1164) каби Санжарнинг олий ҳокимияти остида ҳукмронлик қилган.

1102-йилдан Санжар амирлари уни бўйсундирдилар, ҳатто Маликшоҳ даврида ҳам мустақил бўлиб қолган Қорахонийлар давлатини ниҳоят эгалланди, 1117-йилда Санжарнинг ғазнавий Беҳрамшоҳга (1117-1157) кўрсатган ёрдами туфайли Ғазнавийлар салтанати (яъни Афғонистон, Шимолий Ҳиндистон ва қадимги Суриэвлар сулоласи билан Гур вассал князлиги) ҳам қайта тузилиб санжарга бўйсинди. Санжарнинг номинал бўлсада олий ҳокимияти остида қолди. Фақат бир марта (1135) Беҳрам ўзининг фмустақил давлат эканлигини э'лон қилди.

Ўрта Осиёдан Қашғар ва Самарқанд хонликларига янги келгиндиларнинг бостириб кириши бу ҳудудларнинг осойишталигини бузди. Янги келганлар бу жойларда мусулмон динида бўлмаган бўлмаган Қорахитой хонлигини туздилар (1124). 1138-йилда Хоразмшоҳ Муҳаммад Оцизнинг ўғли (1128-1156) Санжардан ажралиб чиқишга қарор қилди ва мағлубиятга учрагач, Сирдарё ортидан қора-қитойларни ёрдам учун чақирди. Санжар Амударёни кесиб ўтиб 100 000 кишилик қўшини билан бутпарастлар билан бўлган ҳал қилувчи жангда (1141) мағлуб бўлди ва бутун Мовараннаҳр Қора -хитой гурхонлари қўлига ўтди. Оциз фақат номи билан салжуқийларнинг қарам бўлиб қолди. Унинг меросхўр ўғли Эларслон (1156-1172), Санжардан ёрдам олган бўлса-да, аллақачон бутунлай мустақил эди.

Ғазнавийлар ҳудудида шаҳзода Гура Ала ад-Дин Ҳусайн Беҳрамшоҳга қарши исён кўтариб, бутун Ғазни туманини эгаллаб олди ва вайрон қилди (1150). Беҳрам ўз қароргоҳини Ҳиндистонга, Лаҳорга кўчиришга мажбур бўлди. Санжар “Оламнинг куйдирувчиси” (“Жеҳан-суз” – Ала ад-Динни шундай аташган)га қарши ҳеч нарса қила олмади. Санжарнинг ўзи ҳам тез орада ғуз турклари билан бўлган курашда (1153-1157) ҳалок бўлди ва Мовароуннаҳрдан ўз мулкига кўчиб ўтишга рухсат берилди. Чунки ғазнавийлар бу ерда қорахитойлар томонидан зулмга учраган.

50 йилдан кўп вақт давом этган ўзаро урушлар бошланиб кетди. Санжар авлодлари қириб ташланди (1162). Турли амирлар Салжуқийлар ва Ғазнавийлар ўлкасида ҳокимият учун ўзаро курашдилар.Туркий ва афғон қўшинлари, турли қабилаларнинг қўшинлари мамлакатни ёндириб, вайрон қилдилар.

Ғуридлар

Гҳурид султонлиги

Бу давр охирида ҳокимият икки ҳукмдор — Ғурид ва Хоразмшоҳ қўлида тўпланди. Охирги ғазнавийлар Мелик-Хосров (1160-1187) Лаҳорда Ғурийлар қўлига таслим бўлиб, қатл этилди ва собиқ ғазнавий мулклари янги ҳинд ҳукмдорлари бўлган Ғиёсиддин (1163-1203) ва Муизз ад-Динлар қўлига ўтди. Уларнинг йирик вакили Қутбиддин 1192-йилда Деҳлини эгаллаган, ҳинд (Деҳли) султони деб э'лон қилинди. Сеистон, Балх, Бомиён ва Ҳирот ҳам Ғурийларга бўйсунди.

Хоразмнинг юксалиши биринчи бўлиб Алп Арслон ўғиллари — Султоншоҳ ва Текеш (1172-1193)нинг кураши туфайли ортга сурилган. Лекин укаси вафотидан кейин Текеш (1193-1200) Хуросонни қаршиликсиз эгаллади ва 1194- йилда охирги Ироқ салжуқийини ҳаёти ва тахтидан маҳрум қилади. Бутун Эрон унга бўйсинди. Текеш вафот этиб, унинг ўғли Муҳаммад ИИ (1200-1221) ҳукмронлик қилиши билан Ғурид Ғиёсиддин Хуросонга бостириб кириб, Муҳаммад билан уруш бошлайди. Бу уруш Алоуддин (1203-1206) томонидан давом эттирилди. Ғурийлар қўшини Хоразмда ҳалок бўлди (1204). Ғурийларнинг мулклари Хоразмга қўшиб олинди. 1227-йилга келиб, Ҳиндистон подшолиги собиқ ғурийлар қули туркий Илтутмиш қўлида бўлиб, ундан “қул подшоҳлари” ёки “ғурийлар қуллари” деб аталадиган сулолалар ҳукмронлик қилишган (1290-йилгача мавжуд бўлган). Ғурийларнинг қолган мулклари бирин-кетин Хоразмшоҳ қўлига ўтиб кетади. 1216- йилда ғурийларнинг охиргиси ҳалок бўлди.

Сафавийлар

Хоразмшоҳлар давлати

Бу вақтга келиб Хоразмшоҳ Муҳаммад ибн Текеш давлати Санжар давлатидан кам бўлмаган даражага етган эди. Мовароуннаҳрни Қорақитойлардан олинди (1207-1209). Бағдод халифаси ан-Носир Муҳаммадни султон деб тан олишдан бош тортгач, иккинчиси уламолар йиғинида халифаликни Аббосийлардан Алилар қўлига ўтказишни буюрди ва унинг ўзи ҳам Бағдодга қўшин кўчирди (1217-1218).

Бу вақтда Чингизхоннинг мўғуллари унинг шарқий чегараларига яқинлашиб, бўйсинишни талаб қилишди. Халифа ан-Носир уларга элчилик юбориб, Хоразмга бостириб киришларини сўради.

Мўғуллар даври

Хоразмшоҳларнинг қулаши ва мўғуллар истилоси

1219- йилнинг кузида мўғулларга қарши бошланган курашда Шоҳ Муҳаммад бутунлай хато йўлдаб бориб қўрқиб чекинди. Унинг ўғли ва вориси сўнгги Хоразмшоҳ Жалолиддин Мангуберди (1221-1231) бор куч-ғайрати билан душманларга курашди ва ниҳоят Ҳинд дарёси бўйида жангда мағлуб бўлиб чекинди(1221).

Мўғуллар унинг мол-мулкини шафқацизларча вайрон қилишди ва Мовароуннаҳр босиб олди ва Кавказдан Россияга ва 1224- йилда Хуросондан Форсга қилиш учун босқин уюштирди. Улар кетганидан кейин фақат жанубий вилоятлар сақланиб қолди: Хоразмшоҳларга қарам Кермон ва отабек бошқарувидаги Форс, шунингдек, халифа давлати мўғулларга ихтиёрий равишда бўйсунган.

Кермон Жалолиддиндан (Кермон қоракитайлар сулоласидан бўлган ҳокими бошқарган, 1226-1306) ажралиб чиқди,шундан кейин, у халифа ан-Носирдан Хузистоннинг бир қисмини, Илдегизидлардан Озарбайжон ва Арронни (1225) тортиб олди. Бу ердан у аввал қўшнилари билан, Хон Ўгедейнинг янги бостириб келган (1228) мўғуллари билан жанг қилди; 1231- йилда улардан қочиб, курдлар қўлига тушиб, ўлдирилган.

Озарбайжон мўғулларга, тўғрироғи, ҳокимяцизликка бўйсунди, чунки Қорақурумнинг ўзида сулолавий тортишувлар давом этар эди. 1253- йилда янги Буюк Хон Монгке (1251-1259) Эрон ҳудудини босиб олишни якунлаш учун укаси Ҳулагуни 50-60 минглик қўшин билан юборди. Аввало, форсларнинг ёрдами билан Эрон исмоилийлари - Низорийлар (1256)нинг қал'аларини, айнан асосийси бўлган, Аламут қўлга киритилгандан кейин Низорийлар йўқ қилинди. Шиаларнинг илтимоси билан Бағдод халифалиги ҳам йўқ қилинди, Бағдод ёқиб юборилди ва охирги халифа ал-Мустасим ўлдирилди (1258). Бағдоддан Ҳулагу Озарбайжонга қайтди, Мерагени ўзига пойтахт қилди.

Ҳулагулар

Ҳулагулар давлати

Ғазоннинг исломни қабул қилиши. Жомий ат-таворих Рашид ад-Диндан миниатюра

Монгкенинг вориси Каан Хубилай (1260-1294) Ҳулагуга "илхон " (халқлар ҳукмдори) унвонини берди, бу унинг мустақиллигини ҳақиқатда тан олинишини билдирарди. Ҳулагу (вафоти 1265- йил) билан Форсда Ҳулагуийлар Илхон сулоласи номи остида ҳукмронлиги бошланади. Уларнинг бевосита бошқаруви остида Эрон Озарбайжон, Форс Ироқи, Араб Ироқи мавжуд эди. Хуросонда уларнинг вассал ҳокими бор эди. Ҳиротда курдлар, Кирмонда қора - қитойлар (1306- йилгача), Форснинг самарий-отабеклари (1264 -йилгача), Луристон отабеклари, Гилон, Ширвон, Арманистон ва Месопотамиянинг кичик ҳудудлар ҳукмдорлари ярим мустақил эдилар. Иконик салжуқийлар ҳам Ҳулагуйлар давлатига тобе эди.

Гайхату (1291-1295) даврида мўғулларнинг форслар билан ассимиляцияси(ўзаро миллатнинг аралашуви) қайд этилган. У қоғоз пулларни (чау) муваффақияциз жорий этиши билан ҳам танилган. Кейинги ҳукмдор Ғазон (1295-1304) бутун қўшин билан исломни қабул қилди ва ҳақиқий диндор сифатида буюк "бутпараст" хоннинг олий ҳокимиятини номигагина тан олишдан ҳам бош тортади. Олжейту (Муҳаммед Худабанде) (1304-1316) бутун Форс ҳукмдорларидан биринчи бўлиб (буйидлар унинг бир қисмига тегишли эди) шиаликни қабул қилган ҳукмдор ҳисобланади. Ёшлигида тахтга ўтирган унинг ўғли Абу Саид (1316-1335) даврида ҳокимлар ва саркардаларнинг бўйсинмаслиги натижасида кўплаб ҳудудлар мустақил бўлиб олади(Кавказ Албанияси, Ироқ, Форс, Язд, Хуросон ва бошқалар) парчаланишига сабаб бўлди. бошқалар).

Темурийлар

Темурийлар империяси

Олтин Ўрда хони Тўхтамишнинг 1385-йилда Табризда уюштирган юришига жавобан, Амир Темур “мусулмонларни ҳимоя қилиш” мақсадида Эронни эгаллашга қарор қилди. 1387- йилда уЭрон марказидаги Исфаҳонни эгаллади. Амир Темур Шерозда юз берган қўзғолонни бостирган. Язд ва Кирмон ҳукмдорлари даҳшатли Амир Темур олдида бош эгдилар. Амир Темурнинг вафоти билан (1405) унинг салтанати ҳам парчаланиб кетди. Амир Темурнинг набираси, Амир Темур томонидан меросхўр этиб тайинланган Амир Темурнинг катта ўғли Жаҳонгирнинг ўғли Пир-Муҳаммад ўзининг қўшини томонидан тан олинмаган ва фақат Афғонистоннинг ҳукмдори бўлиб қолган. Пирмуҳаммад вазири Пир Али Тоз томонидан Балхда ўлдирилгач, Шарқий Эрон ҳукмдори Амир Темур ўғилларидан кичиги Шоҳруҳ (1405-1447) 1407-йилга келиб Афғонистонни ўз қўлига олади ва 1409-йилда Мовараннаҳрни эгаллайди ва ўзининг ил-фан намаёндаси, ўғли Улуғбекни бу ерга ҳоким қилиб тайинлайди. 1414-йилда Фарс ва Машҳадни жиянларидан тортиб олди, сўнгра узоқ давом этган (1420-1437) урушлардан сўнг оққўюнлу қабила билан иттифоқ тузиб, кавказлик туркий қорақўюнлу қабилаларини бўйсундирди.

Қора қуюнли ва оқ қуюнли туркманлар

Шоҳрухнинг ўлимидан сўнг юзага келган ҳокимяцизлик ва ички низолар даврида Қорақўюнлулар етакчиси Жаҳан Шоҳ Озарбайжондан Машҳадгача бўлган ҳудудни эгаллаб олди ва Форс вилоятини(1452) ва ўз ҳудудини Эроннинг шарқигача ҳам кенгайтиришга ҳаракат қилган. 1468- йилда бутун Ғарбий Эроннинг ҳукмдори бўлган Оққўюнлуларни бирлаштирувчи Узун- Хасон (тахминан 1475-1478-йилларда вафот этган) томонидан Жаҳон Шоҳ ўлдирилган. У ердан Сурия мамлуклари ва Усмонли турклари билан урушлар олиб борган. Хуросон Сейистон, Балх ва асосий шаҳарлар Ҳирот, Мозандарон, Гўрғон ва Хоразм ҳудудларини бирлаштирган темурий Ҳусайн Бойқаро (1469-1506) вазири ва дўсти Алишер Навоий билан туркий адабиётнинг тикши билан машҳур. Унинг руҳий устози Абдураҳмон Жомий мумтоз форс адабиётининг сўнгги намояндаси эди. Ҳусайн Байқоро сулоласи Хон Шайбонийнинг босқинчи қўшини томонидан йўқ қилинди (1507), Узун-Ҳасан уруғи (1501, 1502) ўз уруғини эттинчи шиа имом Мусо шайхига боғлаган Шоҳ Исмоил томонидан мағлубиятга учради. Шоҳ Исмоил Сафавий эса Ардабил сўфийлари, форс шоҳ-сўфийлар сулоласининг асосчиси

Форс ҳукмронлиги

Сафавийлар

Сафавийлар давлати

Сафавийлар даврида (1499-1722) туркий (озарбайжон) ҳукумат, сарой ва қўшин тилига, форс тили эса фуқаролик бошқаруви тилига айланди. Улар ўзларини сосонийларнинг " шаҳаншоҳ " (шоҳлар шоҳи) унвони деб аташган. Бироқ улар миллий тамойилни эмас, балки дин, шиаликни давлат дини деб э’лон қилдилар ва бу байроқ остида нафақат форсларни, балки Эронда яшаган, ўз динига содиқ бўлган кўплаб туркларни ҳам бирлаштирдилар. Давлат динига айлангандан сўнг, шиалик ўзгарди. Форс тили ва маданиятида ўзгаришлар бўлди ва (жумладан, адабиёт) жонли ривожланиши. тўхтайди.

Исмоил И

Лекин бу ақидапараст Қизилбош туркларининг ("қизил бошли", я'ни шиаликка содиқлик белгиси бўлган (қизил бошли) ёрдами туфайли Шоҳ Исмоил Сафавий (1499-1524) Форсни бирлаштира олди. Уларнинг ёрдами билан у ва унинг ворислари сунний туркларнинг: шарқдан - ўзбекларнинг (Хива ва Бухоро), ғарбдан - Усмонлиларнинг тинимсиз ҳужумига, ба'зан ҳатто ғалаба қозонишига ҳам эришди. 1508- йилга келиб, Узун- Хасаннинг барча ерларига эгалик қилган Исмоил ўзбеклар томонидан босиб олинган Бойқаронинг собиқ мулкларига қўшни бўлиб, улар билан уруш бошлайди. 1510 -йилда Ўзбеклар Хуросондан Мовароуннаҳрга қувилган. Султон Салим И ўзига бўйсунган Кичик Осиёда яшаган 40 минг шиани қатл қилгани (1513) туфайли Туркия билан уруш бошланди. 1514- йилда Озарбайжонда Салим Қизилбошларни мағлуб этишга муваффақ бўлди. Ғарбий Арманистон ва Месопотамияни босиб олиш билан чекланди. Салим вафотидан кейин (1519) Исмоил Грузияни босиб олди.

Таҳмосб И

Исмоилнинг ўғли Таҳмосб (1524-1586) даврида Усмоний турклар 1534-йилда Арманистонни Нажаф ва Карбало шиа зиёратгоҳлари билан Ван ва Бағдодгача, 1549 -ва 1554-йилларда эса Арманистон ҳудудини босиб олдилар. Кўп бораОзарбайжонга даҳшатли ҳужумлар уюштирдилар (пойтахт Табриздан ҳимояланган Қазвинга кўчирилди). Шарқий чегарада ўзбеклар билан машаққатли уруш бўлди.

Таҳмосбдан кейин

Таҳмосбнинг болалари - Ҳайдер (1576), Исмоил ИИ (1576-1577), ярим кўр Муҳаммад Худобанда (1577-1586) - қизилбошлар томонидан ағдарилган. Озарбайжонни босиб олган ўзбеклар ва турклар Форсга ташқаридан ҳужум қилдилар (1585). 1582- йилда Хуросонлик қизилбошлар шоҳоншоҳни кенжа ўғли Муҳаммадни, ўзларининг Хуросон ҳокими, истеъдодли Аббосни эса шаҳаншоҳ деб эълон қилдилар ва орадан 4 йил ўтиб Аббос шаҳаншоҳ қилиб тахтга ўтқаздилар.

Буюк Аббос И

Буюк Аббос И (1586-1628) ҳукмронлик қилгандан сўнг, Қизилбошдаги фуқаролар норозилигини бутунлай бостирди. Махсус "Шоҳ отряди" ("Шаҳ-этти") тузилди, унинг таркибига бир миллатдан бўлмаган одамлар киради. Лекин барча қизилбош қабилаларидан ва ундан бошқа халқлардан иборат доимий қўшин (ўқотар қуроллар билан) мавжуд эди.

1597-йилда ўзбеклар Ҳиротда мағлубиятга учраб, уларнинг босқинларининг олдини олиш мақсадида Марвдаги Атрекда курдлар ва қожар туркларининг (Қизилбош) кучли чегара турар-жойлари барпо этилди. Усмонлиларга қарши урушда (1603-йилдан) 1607- йилга келиб Озарбайжон, Ширвон ва Грузия, 1623 -йилда эса Бағдод Нажаф ва Карбало билан бирга қайта қўлга киритилди. Бағдод суннийлари қирғин қилинди. Туркияга қарши иттифоқчилар топиш истаги, шунингдек, Португалия ва инглизлар билан Хормуз ороли ва унга яқин жойлашган Хурмуз бўғозидаги Гамрун бандаргоҳи (1622- йилдан " Бендер Аббос ") бўйича келишмовчиликлар ушбу давлатлар билан дипломатик муносабатлар бузилишига сабаб бўлган. Аббос давлат ичида савдо-сотиқни кўпайтиришга ҳаракат қилди, кўплаб йўллар (бутун Мозандарон орқали Астрабадгача бўлган 400 верстлик автомагистрал), кўприклар, карвонсаройлар, бозорлар қурди. Янги пойтахт Исфахон безатилган, Қазвин ва муқаддас Машҳад та'мирланди. Шоҳнинг ўзи яхши мусулмон бўлмаса ҳам (масалан, шаробни яхши кўрар эди), диний масалаларга эътиборли бўлган ва Исмоил И бошлаган шиа ҳукмронлигини жорий этишни якунлаган. Оилада Аббос золим бўлиб, гумон билан тўнғич ўғлининг ўлимини буюриб, қолган иккисининг кўзини кўр қилиб, набираси-варосини афюн билан ожиз қилиб қўйган ва шу тариқа наслининг бузилишига сабабчи бўлган.

Аббосдан кейин

Сафий И (1628-1641) майпараст ва золим бўлиб, ўз давлатининг энг яхши одамларини қатл қилган. Буюк Бобурийлар Қандаҳорни Форсдан, Султон Мурод ИВ - Бағдодни (1638) олди, шундан сўнг шиалар Карбалога тахминан 200 йил тинчгина сафар қила олмадилар ва Маккага кириш улар учун бутунлай хавфли бўлиб қолади.

Аббос ИИ (1641-1666) юмшоқ ва дин бўйича бағри кенг эди. У фақат ҳарам ва вино билан банд эди, лекин яхши вазирлар раҳбарлигида давлат ишлари яхши олиб борилиб Қандаҳор қайтарилди.

Сафий ИИ Сулаймон (1666-1694) даврида тартиб-қоидалар сақланиб қолган, гарчи дабдабага, ҳарамга ва мастликка берилиб кетган бу касал одам ҳар куни қатл ва ўлдиришлар қилган, чегарадаги халқлар босқинчиларнинг ҳужумларидан азият чекишарди.

Сўнгги сафавий Султон Ҳусайн И (1694-1722) руҳонийлар та’сирига тушиб қолди. Бу на қўшинга, на аҳолига ёқмади. Сабаби имомлар шиаликка зид бўлган сўфийларга қарши та'қибларни кучайтирдилар.

Афғон истилоси ва Хотаки

Ташқаридан келган офатлар халқ қўзғолонига олиб келди. Қандаҳордаги афғон Гилзай қабиласининг бошлиғи Мирвайсхон Хотак қўзғолон кўтарди (1709) ва вафотигача (1714) форсларни доимий равишда мағлубиятга учратди. 1717-йилда унинг жияни Мир Маҳмуд Хўтаки бўлиниб кетган афғон қабилаларини бирлаштириб, 1721-йилда Форсга кўчиб ўтди, у ўша пайтда Хуросондаги ўзбеклар, Ҳамадондаги турк курдлари ва қирғоқдаги маскат имоми томонидан тузилган армияни мағлубиятга учратади. Исфахон яқинида Маҳмуд шоша-пиша тўпланган форс қўшинини мағлуб этди (1722) ва Исфаҳонни қамал қилди. Очликдан Шоҳ Ҳусайн И таслим бўлиб, Маҳмуд фойдасига воз кечди ва шахсан унга тож кийдирди (1722).

Исфаҳон қамалидан олдин шимолга кетган Таҳмосбдан ташқари 1725-йилда шоҳ оиласининг барча аъзолари Маҳмуд томонидан ўлдирилди. Ўша йили телба бўлган Маҳмуднинг ўрнига унинг ўғли Ашраф тахтга ўтирди ва у 1729 -йилда собиқ ҳукмдор бўлган Ҳусайнни ўлдирди.

1722-1730-йилларда Сюник ва Қорабоғда Давид Бек бошчилигидаги арманларнинг қўзғолони давом этди.

Нодиршоҳ ва афшорийлар

Пётр И даврида рус армиясининг Форс юриши натижасида тузилган 1723-йилги шартномага кўра Каспий бўйи ерлари (Астрабад ва Мазандеран вилоятлари) Россияга берилган, аммо 1732 -йилги шартномага кўра бу ерлар Эронга қайтариб қайтарилган.

Афгон босқинларидан қутулиш учун Сафавий Таҳмосб (Таҳмосб ИИ номи билан) рус армиясидан ёрдам сўрайди. Бунинг ўрнига ҳокимят учун курашга Туркий афшор қабиласидан Нодир шоҳ намаён бўлади. Нодиршоҳ ўзининг армияси билан биргаликда афғон армиясини ҳужумини қайтаради. 1732-йилда Нодиршоҳ Таҳмосбнинг ўғлини Шоҳоншоҳ этиб тайинлайди. Кейинчалик тахтга Нодиршоҳнинг ўзи ўтиради-шаха (1736—1747).

Эрондан барча душманларни ғалаба билан қувиб чиқариш, унинг аввалги чегараларини тиклаш ва бой Ҳиндистон, Бухоро ва Хивани эгаллаш орқали Нодир бутун дунёда Форсни кучайртирди. Аммо давлат ичида ҳамма унинг даҳшатли ҳокимиятиданазият чекди, айниқса, шиаларни у қаттиқ та'қиб қила бошлади, уларни суннийликни қабул қилишга ундади ва итоацизлиги учун бутун шаҳарларни вайрон қилди.

Фуқаролар низоси

13 йиллик ҳокимяцизлик давом этди. Шарқда Аҳмадшоҳ Дурроний мустақил Афғонистон давлатини тузиб, ўшандан бери алоҳида давлат бўлиб келмоқда. Аҳмадшоҳ Дурроний Хуросонни ҳам эгаллаб олди. Форснинг бошқа жойларида ҳам Нодиршоҳнинг қариндошлари, ё бахтиёрлар, қожарлар, афшорлар, зандлар қабилаларининг бошлиқлари бир-бири билан ўзаро тахт учу.

Зандлар

1760- йилга келиб зендлар бошлиғи курд Керимхон барча рақибларини йўқ қилди ва "вакил" ("адвокат" - номинал Шоҳ Исмоил ИИИ) унвони билан Хуросондан ташқари барча Форс ҳудудларининг ҳукмдори бўлиб олади. Пойтахт сифатида Шероз белгиланди. Зендлар расмий равишда Сафавийлар номи билан ҳукмронлик қилишган эди. Керимхон ҳукмронлиги инсонпарварлик, адолатпарварлик, вайронага айланган фуқароларнинг моддий фаровонлигини ошириш, савдо-сотиқни осонлаштириш ва бошқалар билан ажралиб турарди. Эронийларнинг туркийдан устунлигини тиклади. Унинг ўлими билан (1779) қариндошлари ўртасида икки йиллик ўзаро тож-тахт учун кураш пайдо бўлди.

Қожар Эрон

Оға Муҳаммад Хон Қожар

Хожар шаҳзодаси, сулола асосчиси Оға Муҳаммад Хон Қожар низолардан фойдаланди. Шероз қамоқхонасидан Мозандаронга қочиб ўзини мустақил деб эълон қилди. Бу шаҳзода болалигида Нодиршоҳнинг қариндошларидан бири томонидан зиндонбанд қилинган, шунинг учун у одамларга аччиқланиб, ўта шафқацизлиги ва очкўзлиги билан ажралиб турарди.

Керимхоннинг жияни Алимурод (1781-1786) Оға Муҳаммадга қарши юришга ҳалокатли бахциз ҳодиса туфайли ҳалок бўлди. Унинг вориси Жафарнинг бутун ҳукмронлиги (1785-1789) босқинчи Оға билан давомли урушлар билан ўтиб кетди ва захарланиб ўлдирилди.

Ўғли Лутф Алихон (1789-1794) мард ва меҳрибон йигит эди. Аммо қўшинлар унга ҳиёнат қилдилар ва давлатнинг пойтахтига Шероз Оғани таклиф қилди (1791). Мазмунсиз жанглардан кейин Кирмонга қочишга мажбур бўлди. Оға Муҳаммад уни қамал қилади ва ҳиёнатчилар дарвозаларини очди (1794). Лутф-Али-хон Нерманширга қочиб кетди. Оға-Муҳаммад кирмонлик аёлларни (20 000) аскарларга қул қилиб сотишни, эркакларни калтаклаш ёки кўр қилишни буюрди. Оға-Муҳаммадга 7000 кўз етказиб берилди ва у уларни шахсан ўлчаб, ҳисоблаб чиқди.

Керимхон мулкларидан Грузия давлати Оға Муҳаммадга (Хуросон Афғонистонга қарашли) итоациз бўлиб қолди. Тарихда Янги Хожарларнинг Грузияга қарши юриши (1795) қиёматга ўхшатилди.

Грузиядан Оға Муҳаммад Хуросонга (1796) ҳужумга отланди ва Гуржистонни Екатерина ИИ га бўйсунганини билиб, Бухорога боришни режалаштирганди. Шоҳ руслар билан уруш учун Озарбайжонга қайтиб келди, лекин император Павел Грузияни босиб олиш фикрини рад этди. 1797 -йилда Оға-Муҳаммад яна Грузияга қўшин тортади, лекин Шушой шаҳрида шоҳ қатл қилишни режалаштирган икки хизматкор уни ўлдирди.

Фатҳ Алишоҳ

У вафот этганидан кейин жияни Бобохон Фатҳ Алишоҳ (1797-1834) номи билан тахтга ўтирди ва Теҳронни қожарийлар қароргоҳига айлантирди. Ўз кучини мустаҳкамлаш учун у ҳали ҳам Форс ичида, шу жумладан нотинч Хуросонда ҳам жанг қилиши керак эди. Грузия ва Кавказорти минтақасини босиб олиш учун Россия билан иккита уруш бўлиб, Форс учун муваффақияциз билан тугади. (Қаранг: Рус-Форс урушлари). Грибоэдовнинг ўлдирилиши (1829) туфайли учинчи урушнинг олдини олиш учун шоҳоншоҳ ўз элчиси Хосрев Мирзони узр сўраб Петербургга юборган эди.

Айни пайтда иқтисодиёт ўтган даврдаги қийинчиликлар ва урушлардан кейин тикланди. Деҳқонлар қонуний равишда эркин бўлиб қолдилар (ва яшаш жойларини ўзгартириш имкониятига эга эдилар), лекин улар зодагонлар ва амалдорларнинг ўзбошимчаликлари олдида ожиз эдилар. Давлат солиқлари ва мулк эгаларига тўланадиган тўловлар ҳосилнинг ярмидан кўпини ташкил этди. Асосий қишлоқ хўжалиги экинлари буғдой, арпа ва шоличилик, ипакчилик ва тамакичилик ҳам ривожланган, кейинчалик пахтачилик ривожланган. Ярмаркалар тизими ва шаҳарлар билан фаол савдо-сотиқ мавжуд бўлган қишлоқларда ҳам ўзига хос хўжалик ҳукмронлик қилишни тўхтатди. Шаҳар аҳолиси тахминан 20% ни ташкил этди (кўчманчилар бундан мустасно), бу ўша даврдаги аксарият Европа мамлакатларидагидан кўпроқ.

Мамлакат аҳолисининг учдан бир қисмидан 40 фоизигача кўчманчи ва ярим кўчманчи қабилалар (курдлар, туркманлар, балужлар ва бошқалар) эди. Тўлиқ равишда мухториятга эга бўлган, ўз ҳарбий кучларига эга бўлган ва баъзан чегара ҳудудларида марказий ҳукуматга қаршилик кўрсатган.

Муҳаммад Шоҳ

Англия ва Россия ўртасидаги келишувга кўра қисқа Фетҳ Али Шоҳ ўрнига 150 нафар ўғлидан бири эмас, балки унинг набираси, истеъдодли ўғли, ақли заиф Муҳаммадшоҳ (1834-1848) тахтга ўтирди. Англия унга пул ва зобитлар билан ёрдам берди ва ўшандан бери Форсда рус ва инглизларнинг та'сири бошланди. 1837-йилда шоҳ Ҳиротни қамал қилганда, шоҳ қўшинида рус зобитлари бўлган ва рус элчиси Симонич қамалга бошчилик қилган. Буюк Британия эса Афғонистонга ёрдам берган. Афғонлар ғалаба қозонишди ва 1840- йилга келиб Британия ҳукумати қисқа вақт ичида Форсни эгаллаб олди, аммо 1846- йилда Эрон шоҳи Россия билан шартнома тузди, имзоланган шартномага кўра россия йирик тижорат ва саноат ҳуқуқларини, шунингдек, Рашт ва Астрабадда доимий ҳарбий кемаларни сақлаш ҳуқуқини олди.

Носириддиншоҳ

Носириддин (1848-1896) даврида вазир Мирза-Тагихон Форсда Европа ислоҳотларини ўтказишни бошлаб юборади (хусусан, Форснинг Россияга иқтисодий қарамлигини тўхтатиш мақсадида заводлар қурди), лекин фитначилар томонидан қатл этилди (1851).

Шоҳнинг ўзи, айниқса, Европага қилган сафарларидан сўнг (1873, 1878, 1889) баъзи янгиликлар киритди ва мутаассиблар томонидан танқид қилинди. 1852-йилда юзага келган бобидийлар ҳаракатини улкан қирғин қилиш ҳаракатлари уюштирилди, кейин эса мазҳабчиликда айбланганларни та'қиб қилиш давом этди. Халқ шоҳни солиқ юки, шафқацизлиги ва сулоланинг туркий келиб чиқиши учун ёқтирмасди (гарчи Фатҳ Алишоҳ аллақачон форс адабиёти тарафдори бўлган ва Носириддин даврида сарой тили доимо форс тилида бўлган бўлсада). Хуросонликлар шоҳдан бир мунча вақт ажралиб чиқди. Ҳирот афғон амири Ёр-Муҳаммад билан курашга киришдилар ва унинг ўлимидан сўнг (1851) Форснинг Афғонистон ва Англия билан муваффақияциз урушига сабаб бўлдилар (1857 -йил тинчлик).

Ҳиротга (Ҳиндистоннинг калити) ҳужум қилишда ёрдам олиш мақсадида шоҳнинг Қрим урушида Россияга ёрдам бериш истаги бор эди.1877-йилги урушда Форс Бағдодга таҳдид солиб, Россияни ҳимоя қилди. Бу Эрон учун бало бўлган туркманлар ҳудудида рус ҳокимиятининг ўрнатилишига ҳам ҳисса қўшди. 1896- йилда Носириддиншоҳ масжидда ниқобланган қотил томонидан ўлдирилди (уни бобидлардан бири ўлдирган деган тахмин ҳам бўлган) ва тахтга унинг ўғли Мозафериддин Мирзо ўтирди.

1869-1872- йилларда мамлакатда оғир очарчилик бўлиб, бу эса Эрон аҳолиси сонининг қисқаришига олиб келди

Музаффариддиншоҳ

ХХ аср бошларида Форс харитаси

Отаси Носириддин ўлдирилганидан кейин тахтга ўтирган Музаффариддиншоҳ (1896- йил 1-май), Форсни Европа давлатларига имкон қадар яқинлаштиришга интилди.У қуйидаги ишларни амалага оширди:

• 1901 -йил апрелда божхона тизимини ислоҳ қилиш амалга оширилди:
• ички божхона йиғимлари ва йўл йиғимлари бекор қилинди;
• божхона тўловлари тартибга келтирилди,
• импорт ва экспорт осонлаштирилди,
• Форс чегараси кучайтирилади ва бир тизимга келтирилади;
• Бу чора шоҳ томонидан ўша пайтгача Форс иқтисодий сиёсатига кучли та'сир кўрсатган Англиянинг босими остида эмас, мустақил равишда амалга оширилди.

Бу Англия Жанубий Африка уруши билан банд бўлгани сабаб бўлиши мумкин бўлди, бу унинг Осиёдаги обрўсига путур этказди ва у ерда Россиянинг вақтинчалик ғалабасини келтирди. Россиянинг ўша пайтдан бошлаб Форсдаги та'сири устун бўлади. Фойдаси жуда катта бўлиши кутилган божхона тизимини ислоҳ қилиш мамлакатга катта молиявий фойда келтира олмади, чунки 1900- йилда Форс (Россия ёрдами билан) божхона тўловлари билан та'минланган кредит олишга мажбур бўлган. 1902 -йилда Англия Форсдан у орқали Ҳиндистон линияларига уланган инглиз телеграфининг ўтишини ва 1903 -йилда Англия ўзига қулай бўлган тижорат шартномасини имзолатиб олишга эришади. 1903- йилда Россия ва Англия Форснинг дахлсизлигини тан олган ва кафолатлайдиган шартнома туздилар. 1904-1905- йиллардаги рус-япон уруши Форсда яна Англиянинг ҳукмронлигига олиб келади. Форсда руслар ёрдами билан Бур уруши пайтида бошланган темир йўллар қуриш ишлари ўз ҳолича, Англиянинг та'сирида қолиб кетади.

Охирги Хожарлар

Биринчи жаҳон уруши давридан олдин Эронда инқироз юзага келади. Аристократия, руҳонийлар ва зиёлиларнинг норозилиги натижасида Мозафереддиншоҳ 1906- йил октабрда конституция қабул қилишга ва Мажлис (парламент) тузишга мажбур бўлди (кўпроқ билиш учун эса Эронда конституциявий инқилоб мақоласига қаранг). Конституция қабул қилинганидан 40 кун ўтгач, шоҳ юрак хуружидан вафот этди.

1907- йилда Эронннинг Буюк давлатлар та'сир доирада тутиб туриш учун Британия-Россия келишуви тузилди, унга кўра Эрон уч қисмга бўлинган: Шимолий Эрон (Россия), Марказий (нейтрал ва Германия учун очиқ), Жанубий (Англия).

Муҳаммад Али Шоҳ 1907-йил январида отаси вафотидан сўнг тахтга ўтирди. Тахтга ўтиргандан сўнг, у 1906 -йилда отаси томонидан берилган конституцияга риоя қилишга ва'да берди, аммо амалда ҳеч бир ишни бажармади. 1908- йил 24-июн Муҳаммад Али форс ва казак армияси билан биргаликда тузилган ҳарбийлар билан бирга мажлисни тарқатиб юбориб, давлат тўнтаришини амалга оширди.

1908 -йилда Эронда нефт топилди. 1908- йилда Табризда шоҳ ҳокимиятига қарши қўзғолон бошланди. 1909- йил январда конституция тарафдорлари ўз таъсирини кучайтиришга интилаётган Бахтиёр хонлар томонидан қўллаб-қувватланиб, Исфахонда ҳокимиятни қўлга олдилар. Гилонда (Рашт ва Гилоннинг бошқа шаҳарларида) қўзғолон бошланди. Эроннинг Бушеҳр, Бандар Аббос ва бошқа айрим шаҳар ва вилоятларида шоҳнинг мухолифлари ҳокимият тепасига келди. 1909-йил 13-июлда қўзғолончилар Теҳронга киришди. 16-июлда Федай ва Бахтиёр отрядлари раҳбарлари, собиқ вазирлар ва биринчи мажлис депутатларидан иборат фавқулодда миллий кенгаш йиғилди. У Муҳаммад Алининг тахтдан ағдарилганини ва ҳокимият унинг 11 ёшли ўғли Аҳмадга ўтказилишини э'лон қилди. Моҳаммад Али рус легиясида яшириниб, кейин Россияга сургунга кетишга мажбур бўлди.

1909-1910- йиллар охирида мамлакатнинг бир қатор вилоятларида деҳқонларнинг феодал тузумга қарши кураши яна бошланди. 1910-йил август ойида ҳукумат буйруғи билан полиция ва Бахтиёр отрядлари Теҳрондаги Сатторхоннинг Федаи бошчилигидаги ҳарбий қисмларни қуролсизлантирдилар.

Собиқ шоҳ Муҳаммад Али Россия кўмагида 1911-йил июлида Эронга келди ва Астрабадга жойлашиб олиш орқали ҳокимиятни тиклаб олишга уринди ва ўз ҳокимиятини тиклашга ҳаракат қилди, аммо 1911-йил кузида унинг ҳарбий бўлинмаси мағлубиятга учради.

1909-йилда Форс (Эрон)даги беқарор сиёсий вазият туфайли у Эрон ҳудудига рус қўшинлари юборилди. 1911-йилда Форсдаги рус армияси кучайтирилди.

1911-йилда асли америкалик молиячи Морган Шустер Эронга таклиф қилинди, у молиявий маслаҳатчи ва бош хазиначи лавозимини эгаллади ва давлатни фаолият бошлади.

1911-йил декабрда Эрон полицияси ва Бахтиёр бўлинмаси Мажлис, Энжомен ва Федаи ҳарбий бўлинмаларини тарқатиб юборди.

Биринчи жаҳон уруши арафасида Британия ҳукумати 1914-йилда Англия-Эрон нефт компаниясининг назорат пакетини ўзиники қилиб олиши орқали Эрондаги ўз мавқеини кучайтириб олишга эришади..

Биринчи жаҳон уруши даврида Эрон Англия ва Россия томонидан босиб олинган, бироқ бетараф бўлган. Шу сабабли Эрон ҳудудида бир томондан Антанта давлатларининг қўшинлари (Россия империяси, Британия империяси) ва иккинчи томондан Усмонли империяси армияси ўртасида доимий уруш бўлди.

Урушдан кейин Эрон Миллатлар Лигасига қабул қилинди. 1919-йилда Эрон Буюк Британия билан савдо шартномаси тузди, унда Буюк Британия Эроннинг мустақиллигини расман тасдиқлаб, Эроннинг доимий назорат қилинишига ҳаракат қилди.

1920-йил апрелда бутун Шимолий Эронда шайх Муҳаммад Хиябоний бошчилигида Эрон ҳукумати ва уни ҳокимиятда доимий қўллаб турувчи Буюк Британияга қарши қўзғолон бошланди ва ўша йилнинг сентабр ойида бостирилди.

1920-йил 17-майда Фёдор Расколников ва Серго Оржоникидзе қўмондонлигидаги Волга-Каспий ҳарбий флотилияси Бокудан Анзели шаҳрига йўл олди, у ерда рус армияси томонидан Россия портларидан олиб келинган кемалар бор эди. 18- май куни бўлинма Анзелини эгаллаб олган Буюк Британия қўшинларига ултиматум қўйди. Ушбу жангдан олдин ултиматум қуйишди ва натижада ҳужумга ўтадиган бўлишди, инглизлар ва оқ гвардиячилар чекинишди ва Совет Россияси кемалар устидан назоратни қўлга киритди.

Миллатчи Мирзо Кучекхон бошчилигидаги Женгали ҳарбий бўлинмаси вазиятдан яхши фойдаланиб, 1920-йил 4-июнда Гилон давлати пойтахти Рашт шаҳрини эгаллаб олдилар. 5-июнда совет вакиллари билан олиб борилган музокаралардан сўнг Гилон Совет Республикаси эълон қилинди.

1920-йил 20-сентабрда рус армияси олиб келган флотиляни эгаллаб олингандан кейин, РСФСР ҳукумати Эрондаги ҳарбий амалиётини тўхтатишга қарор қилди ва Шоҳ ҳукумати билан музокаралар бошлади. 1921-йил 26-февралда Совет қўшинларини босқичма-босқич олиб чиқиш тўғрисида Совет-Эрон шартномаси тузилди. Совет қўшинлари Гилонни апрел ойидан тарк эта бошладилар ва 1921-йил 8-сентабрга келиб бутунлай олиб чиқилди. Гилон давлатида бошланган ички урушдан фойдаланиб Эрон ҳукумати Гилонни босиб олади..

Паҳлавий

1921-йилда нотинчлик ва ташқи аралашув шароитида эронлик зобит Ризо Хон форслар казак бригадаси ёрдамида жанг қилиб, пойтахт Теҳронни эгаллади. 1923- йилда Паҳлавий бош вазир этиб тайинланди. У ўз мавқеи ва ваколатидан фойдаланиб, Хожарлар сулоласини ағдаришга тайёрлади. 1925-йил 31-октабрда Мажлиснинг та’сис мажлиси Аҳмадшоҳ Хожарнинг тахтдан чиқарилганлигини э’лон қилди. 1925-йил 12-декабрда Ризохон Эроннинг янги Шаҳаншоҳи деб э’лон қилинди.

Ризо Паҳлавий

Ризо Паҳлавий кенг кўламли модернизация ва саноатлаштириш сиёсатини эълон қилди. У мутахассисларни Европа ва бошқа мамлакатларга тайёрлаш учун юборди, инфратузилмани, таълим тизимини яхшилашга, темир йўл ва автомобил йўллари қуришга қарор қилди. Мамлакатда саноатлаштириш ва урбанизациялаш бошланди.

1935- йилда Шоҳ чет давлатлардан Форс номи ўрнига давлатнинг ўз номи - Эрондан расман фойдаланишни бошлашни талаб қилди.

1941 -йилда Иккинчи жаҳон уруши пайтида Ризо Паҳлавий Буюк Британия ва СССРни Эрон ҳудудидан қўшинлариниолиб кетишини ҳам талаб қилди. Аммо Британия ва Совет қўшинлари Эронга бостириб киришди ва 1941-йил 16-сентабрда Ризо Паҳлавий тахтдан воз кечди. Унинг ўғли Муҳаммад Ризо Паҳлавий шоҳ бўлди. 1942-йилда иттифоқчилар Эрон мустақиллигини тўғрисидаги битимни қабул қилдилар. Эроннинг жануби-ғарбий қисми Англия ва Америка қўшинлари томонидан босиб олинди. Қўшма Штатлар қўшинларини 1946-йил 1- январга қадар, Буюк Британия 1946-йил 2-мартгача олиб чиқди. Эроннинг шимолий қисми (Шарқий Озарбайжон ва Ғарбий Озарбайжон вилоятлари) 1946-йилнинг майигача Советлар томонидан босиб олинган. Сталин СССР армиясини Эрон инқилоби э'лон қилингандан кейингина.

СССР ва Англиянинг Эрондаги та'сир зоналари. 1946-йил

Совет қўшинлари томонидан босиб олинган ҳудудда, ўз қўшинини олиб чиқиб кетгунигача бўлган вақтгача, тан олинмаган давлат тузилмалари - Маҳобод Республикаси (Курд) ва Озарбайжон Демократик Республикаси мавжуд эди.

1949-йилда ташкил этилган М.Моссаддиқ бошчилигидаги Миллий фронт нефт саноатини миллийлаштириш ишларига бошчилик қилди. АИНCга (Англия-Эрон нефт компанияси) қарши халқ қўзғолонлари тинчлик учун оммавий ҳаракати озодлик курашига айланиб кетди (1950-йилда Эрон Тинчлик Жамияти ташкил этилган эди). 1951-йил 15-мартда Мажлис нефт саноатини миллийлаштириш(Эроннинг шахсий мулки қилиш) тўғрисида қонун қабул қилди. 1951-йил 29-апрелда Моссаддиқ бошчилигидаги ҳукумат тузилди.

Эрон ва Буюк Британия ва АҚШ ўртасида можаро бор эди. Мусаддиқ барча инглиз мутахассислари ва маслаҳатчиларини Эрон ҳудудидан чиқариб юборди ва 1952-йил октабр ойида Буюк Британия билан дипломатик алоқаларни узди. Мосадиг ислоҳотлари қишлоқ хўжалигига ҳам таъсир кўрсатди, хусусан, қишлоқда ўрта срларга хос бўлган эски феодал тузум барҳам топди. Бунга жавобан АҚШ ва Буюк Британия Эрон нефтига бойкот э’лон қилди ва Эрон мамлакатида давлат тўнтаришига тайёргарлик кўра бошлади. 1953-йил 4-апрелда Марказий разведка бошқармаси директори Мосаддегни ҳукуматдан кетказиш ишлари учун 1 миллион доллар ажратди. Эронда эса шоҳ ёдгорликларини бузиб ташлашни бошлади, шоҳнинг ўзи мамлакатни тарк этиб, Ғарб давлатлари кўмагида аввал Бағдодга, кейин эса Римга қочиб кетди. Аммо 1953-йил 19-августда Мосаддег ағдарилди, унинг ўрнига АҚШ ва Буюк Британияга нефт сотиш имтиёзларини берган ва ушбу давлатлар билан дипломатик алоқаларни тиклаган генерал Фазлоллоҳ Зоҳиди ҳокимиятга олиб келинди.

1963-йил 26-январда бўлиб ўтган референдумда иқтисодий ва ижтимоий ислоҳотларнинг олти банди халқ томонидан ма'қуллаб чиқилди. Жамиятни ижтимоий-иқтисодий қайта қуриш бўйича нуфузли лойиҳаларга ўнлаб миллиард нефт долларлари йўналтирилди. Аграр ислоҳот амалга оширилиб, деҳқонларга ер берилди. Давлат сиёсатида 2 партия тузилди, унда иккита шоҳпараст партиялар рақобатлашди: ҳукмрон Эрон Новин ва содиқ мухолифат Мардом.

" Оқ инқилоб " (инқилобни қасдданолдини олиш учун юқоридан амалга оширилган бир қатор ислоҳотлар) ҳам мамлакатни янгилаш зарур ички эҳтиёжлари, ҳам АҚШ талабларидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилди. Яримфеодал ер эгалиги билан боғлиқ бўлган юқори табақа вакиллари ўзгаришларни хоҳламагани учун шоҳ Мажлисни тарқатиб юборди ва ўз фармонлари билан ислоҳотлар ўтказди. 1975-йилда Эронда авторитар бир партияли тизимли Растахиз режими ўрнатилди ва норози одамлар САВАК махфий полицияси ёрдамида тақиб қилинар эди.

Мамлакатни замонийлаштириш сур'ати жуда тез эди, ислоҳотлар миллий ва диний хусусиятларни етарлича ҳисобга олмади ва шунинг учун шиа руҳонийлари бошчилигидаги ан'анавий Эрон жамиятининг ўта жиддий қаршилик - маданий ва ривожланиш қаршилигига дуч келди. “Оқ инқилоб” 1979-йилги ислом инқилоби тузилишидаги шиддат билан якунланди.

ХХ асрнинг 2- ярмида Эрон

Эрон Ислом Республикаси

1979-йил 16-январда Шоҳ Муҳаммад Паҳлавий оиласи билан Эрондан қочиб кетди. 1-феврал куни халқнинг катта иштиёқи билан шоҳ тузуми даврида шарманда бўлган ва давлатдан қувилган шиа илоҳиётчиси – инқилоб мафкурачиси Оятуллоҳ Руҳуллоҳ Ҳумайний Теҳронга қайтиб келиб сиёсий ишларни қўлга олди.

11-февралда қуролли кучлар (шоҳ гвардияси ҳам) қаршиликни тўхтатди. Инқилобни қурол кучи билан тўхтатишга охирги уриниш шоҳ генерали Абдол Али Бадрей томонидан амалга оширилган ва жангларни бирида ҳалок бўлган. Конституция қабул қилинишидан олдин ҳокимиятни бошқаришга олгфан Меҳди Бозорган бошчилигидаги Эроннинг Муваққат ҳукуматни тузди. Қирол бошқаруви бекор қилинди, 31-март куни бўлиб ўтган референдумда Эрон фуқароларининг 98 фоизи Эронда халқни ўзи исломий республика қуриш тарафдори бўлган. Эроннинг биринчи конституцияси 1979 йил декабрда қабул қилинган.

Ислом республикаси тузуми бошиданоқ қаттиқ динийлиги билан ажралиб турарди. Бу оммавий норозиликларни келтириб чиқарди, ушбу норозиликлар Аббос Дуздузаний, Мустафо Чамран, Моҳсен Ризоя қўмондонлигидаги Ислом инқилоби гвардияси ва Содиқ Халхалий раислигидаги Ислом инқилобий судлари томонидан шафқацизларча бостирилди. 1979-йил 15-февралда етарлича ҳарбий қаршилик кўрсатишга қодир бўлган тўртта шоҳ генерали қатл этилди - Манучеҳр Хосрудод, Меҳди Раҳимий, Ризо Нажи, Нематолла Носири. Кейинги ойларда генераллар Нодир Жаҳонбоний, Ҳасан Пакраван, Носир Моғадам, Амир Ҳусайн Рабий, Али Нешат, Эроннинг собиқ бош вазири Амир Аббос Ховейда, собиқ ташқи ишлар вазири Аббос-Али Халатбарий, миллий телерадионинг эски раҳбари бўлган Маҳмуд Жафарян оммавий қатл этилдилар. Теҳронда Ғулом Ризо Никпеи қатл этилди. 1982-1983-йилларда Туде(Эрон коммунистик партияси) Ислом Республикаси ҳукуматига содиқлигига қарамай тор -мор этилди. Нуреддин Киянури бошчилигидаги Туде раҳбарлари қийноқлар остида СССР фойдасига жосуслик ва давлат тўнтаришини режалаштиришда айбаланиб жазога тортилдилар.

Бироқ, ҳукумат узоқ вақт давомида қуролли яширин ва террорчиларнинг қаршилигини боса олмади. Яширин ташкилотлардан энг кучлиси ОМИН (раҳбар Масуд Ражавий) ва Форкан (раҳбар Акбар Гударзий) ташкилотлари эди. Сургунда шоҳнинг генерали Ғулом Али Овейси бошчилигидаги шоҳ тарафдорлари Эрон Қаршилик Ҳаракати, Эрон Озодлик Армиясини туздилар. Собиқ Шоҳ Бош вазир Али Аминий Эрон озодлик фронтини бошқарган. Шоҳ генерал Баҳрам Арян қироллик ҳарбий ташкилотга, Азадеганга раҳбарлик қилди. Шоҳнинг охирги бош вазири Шопур Бахтиёр Эрон Миллий Қаршилик Ҳаракатини ҳарбий қанотини тузади ва фаолият олиб боради. Унинг асосий ҳаракати Пичоқ тўнтариши деб номланувчи қўзғолон эди. Шоҳ адмирал Камол Ҳабибуллоҳий қўмондонлиги остидаги Азадеган жангарилари 1981-йил август ойида Эрон ракета кемасини қўлга киритиш учун дадил ҳаракат қилди.

1979-йил 4-ноябрда радикал талабалар АҚШнинг Теҳрондаги элчихонасини эгаллаб, унинг 52 нафар ходимини гаровга олди. Дипломатларни озод қилиш эвазига Эрон АҚШга қочиб кетган Шоҳни экстрадиция қилишни талаб қилди. Вазиятга воситачилик қилишга уринган ташқи ишлар вазири Содиқ Ғотбзода кейинчалик Ҳумайнийга қарши тил бириктиришда айбланиб, отиб ўлдирилган. Қўшма Штатлар Шоҳни эронликларга бермади ва бунинг ўрнига Эронга қарши санксиялар киритди, уларнинг кўпчилиги ҳозирги кунда ҳам бор.Дипломатларни 1980-йил 24-апрелда улар уни мустақил равишда озод қилишга уриниб кўрдилар, аммо муваффақияцизликка учради. 1980-йил июн ойида Шоҳ вафот этди. Роналд Рейган лавозимга киришган куни Жазоир президентининг ёрдами ва шахсан воситачилигида гарвда турган дипломатлар озод қилинди.

1980-йил 17-сентабрда Ироқ Президенти Саддам Ҳусайн Эронга Арвандруд дарёсининг шарқида жойлашган Хузистоннинг нефтга бой ҳудудини беришни сўрайди. Ироқ қўшинлари 22-сентабр куни чегара дарёсидан ўтиб, ҳужумга ўтди. Шу тариқа Эрон-Ироқ уруши бошланди. У 1988-йилда икки қўшин муросага келди. Ироқ ва Эрон учун олиб борилган жанглардан кўрилган иқтисодий зарар 350 миллиард долларга баҳоланган. 8 йиллик уруш давомида Эроннинг йўқотишлари, турли ҳисоб-китобларга кўра, 900 минг кишигача етди. Ироқ билан чегарадош аҳоли зич жойлашган Хузистон шаҳарларининг аксарияти вайрон бўлган. Нефт саноати инфратузилмаси жиддий зарар кўрди. Уруш Эронга 500 миллиард долларга тушди, лекин шу билан бирга, уруш бошиданоқ ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши тўхтамади ва ундан кейин ҳам тезроқ давом этди.

1997-йилда Муҳаммад Хотами Эрон президенти бўлди - у сайловда консерватив кучлар номзоди Али Акбар Натек-Нурийни мағлуб этди. Ғарб давлатлари. Уларни амалга оширишда Хотамий консерваторларнинг қаттиқ қаршиликларига дуч келди. Конституция Қўриқчилари Кенгаши кўпинча ҳукумат томонидан ишлаб чиқилган энг радикал қонун лойиҳалари устидан вето ҳуқуқидан фойдаланган.

2003-йилда Қўшма Штатлар Эронни яширин равишда ядровий қурол яратиш устида ишлаётганликда айблади. 2002-йилда АҚШ президенти Жорж Буш Эронни террорчиларни (Эрон Ливандаги Ҳизбуллоҳ террорчилик ташкилотини молиялаштиради) ва ядро қуролига эга бўлишга интилаётган “ ёвузлик манбаи ” давлати қаторига киритди. АҚШ Эронни ядровий бомба яратишга йўл қўймаслик учун уни жаҳон даражасида яккалаб қўйишга ҳаракат қилмоқда. Бироқ АҚШнинг санксиялари Франсия, Германия ва Буюк Британия, шунингдек, Эрон билан ҳарбий техника етказиб бериш ва Бушерда атом электр стансияси қуриш бўйича шартномалар тузган Россиянинг жиддий қаршилиги туфайли натижа бермаяпти.

2005-йилда Маҳмуд Аҳмадинежод Эрон президенти бўлди. Президент сифатида Аҳмадинежод ўзидан олдинги Хотамий ва Рафсанжоний даврида амалга оширилган ба'зи либерал ислоҳотларни бекор қилди. Талим соҳасида катта тозалаш ишлари юз берди. Катта энергетика ислоҳоти бошланди: аҳолига бензин сотиш учун квоталар жорий этилди ва ядровий дастурни ривожлантириш тезлашди.

Ташқи сиёсатда Аҳмадинежод мутаассиблик қилди. У Буш ма'муриятини қаттиқ танқид қилган ва Эроннинг Россия ва араб дунёси билан алоқаларини кучайтириш тарафдори бўлди.

2009-йил июн ойида навбатдаги президентлик сайловлари. Сайловда 4 нафар номзод иштирок этди: Мир Ҳусайн Мусавий, Меҳди Каррубий, Моҳсин Резайи ва амалдаги президент Маҳмуд Аҳмадинежод. Асосий кураш консерватив президент ва ислоҳотчи Мир Ҳусайн Мусавий ўртасида кечди. Аҳмадинежод биринчи турда 62,6% овоз билан ғалаба қозонган эди. Мухолифат сайловларнинг расмий натижаларини тан олишдан бош тортди. Теҳрон ва Эроннинг бошқа шаҳарларида намойишлар ва полиция билан тўқнашувлар бошланди. Ба'зи мухолиф партиялар а'золари ҳибсга олинди, сиёсий судлар ўтказилди ва бир қанча ўлим ҳукмлари чиқарилди.

Қаранг:чиқиш учун айрим китоблар

• Бартольд В. В.. Работы по исторической географии на сайте «Руниверс»
• История Ирана на иран.ру /вебархив/
• Сталин, Рузвельт и Черчилль в Иране (Сталин, Роосевелт унд Чурчилл ин Иран, Wебверсион 4-2010^(олм.))
• Иран и «великий сатана»: секретная сделка Вашингтона с Хомейни // Персидская служба Би-би-си, 5 июня 2016

Адабиётлар

• Андоза:ВТ-ЭСБЕ+
• История Иранского государства и культуры. К 2500-летию Ирана. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1971. — 350 с.
• Фрай Р. Н. Наследие Ирана. — 2-е изд. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 2002. — 464 с.: ил. — (Культура народов Востока). — ИСБН 5-02-018306-7.
• Феувриэр, «Троис анс à ла cоур де Персес» (П., 1899);
• Канишу, «Абоут Персиа анд иц пеопле» (Рок-Эйланд, 1899);
• Лорини, «Ла П. эcономиcа cонтемпоранеа» (Рим, 1899);
• Эд. Меер, «Гесч. д. Алтертумс. Бд. В. Дас Персерреич унд диэ Гриэчен» (Штутг., 1901);
• Ломницкий, " П. и персы " (СПб., 1902);
• W. Счултз, «Зустäнде им ҳеутиген Персиэн» (Лпц., 1903).
• Мюллер, «История ислама» (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-05-14 санасида архивланган) (т. ИИИ, СПб., 1896)
• Малcолм, «Ҳисторй оф П.» (Л., 1815; 2 изд., 1829; часть в русском пер. «Сын Отечества», 1853, ч. 171, № 23—25 — об Аге-Мохаммеде);
• Маркгам, «А генерал скетч оф тҳе ҳист. оф Р.» (Л., 1874), «Эастерн П.» (2 т., Л., 1876);
• Герфорд Джонс Бридж, «Тҳе дйнастй оф тҳе Кажарс» (Л., 1838);
• Пиггот, «Р. анcиэнт анд модерн» (Л., 187 4);
• Венюков, «Россия и Англия в П.» («Русский вестник», 1877, № 10);
• «Дневник шаха Насреддина во время путеш. через Закавказье» («Кавказ», 1876, № 59—62); И.
• Сугорский, «Сношения с П. при Годунове» («Русский вестник», 1890, № 10).
• Иванов М. С. Новейшая история Ирана. — М., 1965
• Иванов М. С. Очерки истории Ирана. — М., 1952
• Иран. Очерки новейшей истории. — М., 1976
• История Ирана. — М., 1977
• Очерки новой истории Ирана ХИХ — начало ХХ вв. / отв. ред. Кулагина Л. И. — М., 1978
• Алиев С. М. История Ирана. ХХ век. М., 2004.
• Барбье-де-Мейнар, «Диcтионнаире г éограпҳиқуэ, ҳист. эт литтéраире де ла П.» (П., 1861);
• Блау, «Cоммерзиэлле Зуст ä нде П.» (Б., 1858);
• Ватсон, «А ҳист. оф П. фром тҳе бегиннинг оф тҳе ХИХ cентурй» (Л., 1866);
• Шарден, «Вояге эн Персе» (1677; новое изд. с примеч. Лангле, П., 1811);
• Вагнер, «Реисе нач Р.» (Лейпциг, 1852); Бругш, «Реисе д. преусс. Гесандсчафт нач П.» (Л., 1862);
• Петерманн, «Реисен ин ден Ориэнт» (Лейпциг, 1861);
• Полак, «Персиэн» (Лейпциг, 1865; часть в русском переводе в «Всем. пут.», 186 8, т. ИИИ);
• Ханыков, «Этҳнограпҳиэ де ла П.» (П., 1866);
• Вамбери, «Меине Wандерунген унд Эрлебниссе ин П.» (Пешт, 1867);
• Арнольд, «Тҳроугҳ П. бй cараван» (Л., 1876);
• Вамбери, «Дер Ислам им неунзеҳнтен Жаҳрҳундерт» (Лейпциг, 1875);
• Сабаҳи Ҳоушанг. Бритиш полиcй ин Персиа. 1918—1925. — Л., 1990. — 279 с.

Ҳаволалар

• Бартольд В. В.. Работы по исторической географии на сайте «Руниверс»
• История Ирана на иран.ру /вебархив/
• Шваниц&нбсп;В.&нбсп;Г. Сталин, Рузвельт и Черчилль в Иране (Сталин, Роосевелт унд Чурчилл ин Иран, Wебверсион 4-2010^(олм.))
• Иран и «великий сатана»: секретная сделка Вашингтона с Хомейни // Персидская служба Би-би-си, 5 июня 2016