Eron va Iroq chegarasi sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Iran_Iraq_border_map.png|right|thumb| Eron-Iroq chegarasi xaritasi]]
'''[[Eron]] va [[Iroq]] chegarasi''' uzunligi {{Convert|1599|km|mi|abbr=on}} xalqaro chegara boʻlib, shimolda [[Turkiya]] bilan uch tomonlama chegara nuqtasidan [[Shatt ul-Arab]] (Eronda Arvand Rud nomi bilan tanilgan) suv yoʻli va janubda [[Fors koʻrfazi|Fors koʻrfaziga]] qadar davom etadi<ref>{{Citation |title=CIA World Factbook - Iraq |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/ |access-date=4 April 2020 |arxiv-sana=2022-11-10 |arxiv-url=https://web.archive.org/web/20221110151312/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/ |url-status=dead }}</ref>. Garchi chegara birinchi marta 1639-yilda aniqlangan boʻlsa-da, baʼzi tortishuvlar, xususan, Shatt ul-Arabda navigatsiya bilan bogʻliq kelishmovchiliklar davom etmoqda.

== Chegara chizigʻi ==
Chegara shimolda Turkiya uch tomonlama chegara nuqtasidan boshlanadi (sh. 37° 08' 44" va 44° 47' 05" E). Keyin u [[Zagros|Zagros togʻlari]] boʻylab bir qator tartibsiz chiziqlar boʻylab janubga qarab, janubi-sharqqa keng yoʻnalishda boradi, daryolar (masalan, Zab, Sagʻir va Diyala daryosi kabi) va Penjven tumanidagi [[Sulaymoniya]] Iroq hududining sharqiy qismidan foydalanadigan qisqa yoʻllarni hisobga olmaganda. Al-Amaraning sharqida tartibsiz chiziqlar toʻxtaydi va chegara botqoqlik orqali Nahr al-Xayin daryosigacha boʻlgan toʻrtta toʻgʻri chiziq boʻylab janubga davom etadi. Chegara bu daryodan qisqa vaqt ichida Shatt ul-Arabgacha boradi, uning talvegsi keyin esa [[Shatt ul-Arab|Shatt ul-Arabning]] ogʻzida joylashgan „past suvning eng chuqur nuqtasi“da [[Fors koʻrfazi|Fors koʻrfaziga]] boradi.

== Tarixi ==

=== Usmonlilar davri (1500-yillar —1920-yil) ===
[[Usmonlilar imperiyasi]] [[Usmoniylar va Safaviylar urushi (1514—1555)|1532—1555-yillardagi Usmonli-Safaviy urushida]] hozirgi Iroqning katta qismini [[Safaviylar davlati|Safaviy Forsidan]] bosib olgan edi. Urush Amasiya tinchligi bilan yakunlandi va bu tinchlik bilan mintaqa ustidan Usmonli hukmronligi tasdiqlandi<ref>'The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566', V. J. Parry, in ''A History of the Ottoman Empire to 1730'', ed. M. A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref>. Usmonlilarning Mesopotamiyadagi nazorati [[Zuhob sulhi]] bilan yakunlangan Usmonli-Safaviy urushi (1623-1639) dan keyin tasdiqlandi<ref>{{Kitob manbasi |last=Kia |first=Mehrdad |title=The Ottoman Empire: A Historical Encyclopedia |date=2017 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1610693899 |page=46}}</ref><ref>Somel, Selçuk Akşin, ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire'', (Scarecrow Press Inc., 2003), 306</ref><ref>{{Kitob manbasi |last=Meri |first=Josef W. |title=Medieval Islamic Civilization: L-Z, index |date=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0415966924 |page=581}}</ref><ref name="benab">{{Veb manbasi |url=http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php |sarlavha=The Origin and Development of Imperialist Contention in Iran; 1884–1921 |ish=History of Iran |nashriyot=Iran Chamber Society |qaralgan sana=2018-09-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180917105415/http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php |arxivsana=2018-09-17}}</ref>. Zuhob shartnomasida ikki imperiya oʻrtasidagi chegara [[Zagros|Zagros togʻlari]] va [[Dajla|Dajla daryosi]] oʻrtasida boʻlishi belgilab qoʻyilgan edi, lekin oʻsha paytda aniq chegaralar chizilmagan<ref name="IBS164" />.

Usmonli-Xotakiy urushi (1722-1727) davrida Usmonlilar [[Rossiya]] bilan hamkorlikda Eronga bostirib kirdi va Hamadon shartnomasi orqali shimoli-gʻarbiy Eronning katta qismini egallab oldi<ref name="IBS164">{{Citation |title=International Boundary Study No. 164 – Iran-Iraq Boundary |date=13 July 1978 |url=https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS164.pdf |access-date=4 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001155939/https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS164.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-10-01 }}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true"> <span class="cs1-format">(PDF)</span>, 13 July 1978, archived from [https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS164.pdf the original] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191001155939/https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS164.pdf |date=2019-10-01 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 1 October 2019<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">4 April</span> 2020</span></cite></ref>. 1740-yillarda yana bir urush boshlandi, 1746-yilda Kerden shartnomasi bilan yakunlandi, bu Eronning gʻarbiy viloyatlaridagi maqomini tikladi va 1639-yilgi Zuhob chegarasini qayta tasdiqladi<ref>{{Kitob manbasi |last=Mikaberidze |first=Alexander |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1 |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1598843361 |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&q=nader+shah+victory+ottomans+1746}}</ref><ref name="IBS164" />.
[[Fayl:Shatt_al_Arab_Iran-Iraq_border_map.png|right|thumb| Shatt ul-Arabdagi chegaraning mufassal xaritasi]]
Usmonli-Fors urushi (1821-1823) 1639-yildagi Zuhob chegarasini qayta tasdiqlagan birinchi Erzurum shartnomasining imzolanishi bilan yakunlandi<ref>{{Kitob manbasi |title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914 |url=https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates |last=Ateş |first=Sabri |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107033658 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates/page/49 49]}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse |last=Mikaberidze |first=Alexander |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |location=Santa Barbara, CA |pages=[https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/page/301 301]}}</ref><ref name="IBS164" />. Eron, Usmonli, Rossiya va Britaniya rasmiylari ishtirok etgan chegara komissiyasi chegarani delimitatsiya qilishda yordam berdi, natijada 1847-yildagi ikkinchi Erzurum bitimi 1639-yilgi chegarani kichik oʻzgartirishlar bilan tasdiqladi<ref>Victor Prescott and Gillian D. Triggs, ''International Frontiers and Boundaries: Law, Politics and Geography'' (Martinus Nijhoff Publishers, 2008: {{ISBN|90-04-16785-4}}), p. 6.</ref><ref name="IBS164" />. Yangi shartnoma birinchi navbatda [[Shatt ul-Arab]] suv yoʻli masalasini koʻtardi; chegara daryoning sharqiy qirgʻogʻida oʻrnatildi, shunda butun suv yoʻli Usmonlilar nazorati ostida qoladi va shu bilan birga „Fors kemalari hech qanday toʻsiqsiz va cheklovsiz erkin harakatlanish huquqiga ega boʻladi“<ref name="IBS164" />. Toʻrt tomonlama chegara komissiyasi keyingi yillarda oʻz ishini davom ettirdi va koʻp mehnat va kartografik tortishuvlardan soʻng 1869-yilda batafsil xarita ishlab chiqildi<ref name="IBS164" />.

Komissiya ishiga qaramay, chegarani aniq belgilash boʻyicha bahslar davom etdi. Usmonlilar va Eron 1911-yilda mintaqada [[1907-yilda Angliya-Rossiya kelishuvi|mustamlakachilik niyatida]] boʻlgan [[Rossiya imperiyasi|Rossiya]] va Britaniyaning talabiga binoan aniqroq chegaralarni belgilash ustida ishlashga kelishib oldilar<ref name="IBS164" /><ref>Kazemzadeh, Firuz. ''Russia and Britain in Persia, 1864–1914: A Study in Imperialism''. New Haven, CT: Yale University Press, 1968.</ref><ref>Siegel, Jennifer. ''Endgame: Britain, Russia, and the Final Struggle for Central Asia''. London and New York: Tauris, 2002.</ref><ref>White, John Albert. ''Transition to Global Rivalry: Alliance Diplomacy and the Quadruple Entente, 1895–1907''. Cambridge, U. K., and New York: Cambridge University Press, 1995.</ref>. 1913-yil noyabrdan 1914-yil oktyabrgacha chegara komissiyasi Konstantinopol protokolini tuzdi, u butun chegaraning batafsil delimitatsiyasini taʼminladi, shuningdek, Shatt ul-Arabda Usmonlilar nazoratini tasdiqladi<ref name="IBS164" />. Umuman olganda, chiziq Eronning Xurramshahr shahrini oʻrab turgan hududdan tashqari, suv yoʻlining sharqiy qirgʻogʻi boʻylab harakatlanishi kerak edi<ref name="IBS164" />. Keyin toʻrt davlatdan iborat chegara komissiyasi chegarani yerda oʻrganib chiqdi va uni ustunlar bilan belgiladi, tasdiqlangan chegara tasvirlangan batafsil xaritalar seriyasini yaratdi<ref name="IBS164" />.

=== Mustamlaka va mustaqil Iroq (1920-yildan hozirgi kungacha) ===
[[Birinchi jahon urushi]] paytida Britaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan arab qoʻzgʻoloni Usmonlilar hukmronligini Yaqin Sharqning koʻp hududidan olib tashlashga muvaffaq boʻldi. 1916-yilgi Ango-Farang Sayks-Pikot kelishuvi natijasida Britaniya Usmonlilarning Mosul, Bagʻdod va Basra viloyatlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi va 1920-yilda Iroq mandatini tashkil qildi<ref name="IBS164" />. Avvalgi Usmonli-Eron chegarasi saqlanib qoldi, endi esa Eron va Iroq, shuningdek, 1923-yilda tashkil etilgan Eron va yangi [[Turkiya|Turkiya Respublikasi]] oʻrtasidagi chegaralarni tashkil etadi<ref name="IBS164" />. Keyinchalik Iroq 1932-yilda mustaqillikka erishdi<ref name="IBS164" />.
[[Fayl:Map_of_the_frontlines_in_the_Iran-Iraq_War.jpg|right|thumb| Eron-Iroq urushi (1980-1988) davridagi asosiy jangovar hududlarni koʻrsatadigan xarita]]
Chegara 1934-yilda [[Millatlar ligasi|Millatlar ligasida]] Eron tomonidan eʼtiroz bildirildi, Erzurum shartnomasi va Konstantinopol protokolining haqiqiyligi shubha ostiga qoʻyildi<ref name="IBS164" />. Mojaro 1937-yilda eski chegaraning umumiy chiziqlari boʻyicha hal qilindi, Eronning [[Obodon]] shahri yaqinidagi hudud bundan mustasno, u yerda chegara oʻn yillar oldin sharqiy qirgʻoqdan talvegga koʻchirilgan, xuddi Xurramshahr atrofida boʻlgani kabi<ref name="IBS164" /><ref name="efraimkarsh" />.

Bu Eronning asosiy shikoyatlarini hal qilgan boʻlsa-da, Shatt ul-Arabda navigatsiya erkinligi masalasiga javob bera olmadi. Bu masala keyingi oʻn yilliklarda avj oldi, Iroq 1970-yillarda [[Saddam Husayn]] hokimiyat tepasiga kelganidan keyin yanada qatʼiy tashqi siyosatni qabul qildi. 1969-yilda Eron 1937-yilgi shartnomani bekor qildi, natijada 1974—1975-yillarda Shatt ul-Arabda Iroq bilan toʻqnashuv boʻldi<ref name="bulloch89">{{Kitob manbasi |last=Bulloch |first=John |title=The Gulf War: Its Origins, History and Consequences |year=1989 |publisher=Methuen |location=London |isbn=978-0-413-61370-7 |edition=1st published |url=https://archive.org/details/gulfwaritsorigin00bull}}</ref><ref name="A Border Adrift: Origins of the Iraq-Iran War">{{Veb manbasi |muallif=Pipes |ism=Daniel |sarlavha=A Border Adrift: Origins of the Iraq-Iran War |url=http://www.danielpipes.org/article/164 |ish=New Weapons |sana=1983 |qaralgan sana=7 September 2014}}</ref><ref name="Iraq and Iran: The Years of Crisis">{{Kitob manbasi |last=Abdulghani |first=J. M. |title=Iraq and Iran: The Years of Crisis |url=https://archive.org/details/iraqiranyearsofc0000abdu |date=1984 |location=London |page=[https://archive.org/details/iraqiranyearsofc0000abdu/page/142 142]}}</ref>. Bunga javoban Iroq Eronning neftga boy [[Xuziston]] viloyatidagi arab separatistlarini, Eron esa Iroqdagi kurd isyonchilarni qoʻllab-quvvatladi<ref name="efraimkarsh">{{Kitob manbasi |title=The Iran–Iraq War: 1980–1988 |url=https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars |pages=[https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars/page/n2 1]–8, 12–16, 19–82 |last=Karsh, Efraim |publisher=Osprey Publishing |date=25 April 2002 |isbn=978-1-84176-371-2}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKarsh,_Efraim2002">Karsh, Efraim (25 April 2002). ''The Iran–Iraq War: 1980–1988''. Osprey Publishing. pp.&nbsp;1–8, 12–16, 19–82. [[ISBN]]&nbsp;[[Maxsus:Kitob manbalari/978-1-84176-371-2|<bdi>978-1-84176-371-2</bdi>]].</cite></ref>. 1975-yil 6-martda Jazoirda tinchlik shartnomasi imzolandi, unda ikkala tomon ham Erzurum shartnomasi va Konstantinopol protokoli asosida quruqlikda ham, Shatt ul-Arabda ham chegarani yanada demarkatsiya qilishga vaʼda berdilar<ref name="IBS164" /><ref name="Karsh, Efraim page 8">Karsh, Efraim ''The Iran–Iraq War 1980–1988'', London: Osprey, 2002 page 8</ref>. Oʻsha yili Bagʻdodda chegarani belgilovchi xaritalar bilan birga Jazoir qoidalarini tasdiqlovchi yana bir shartnoma imzolandi<ref name="IBS164" />.

1979-yilda Saddam Husayn rasman hokimiyatga kelgani va [[Eron inqilobi|Islom inqilobida]] [[Muhammad Rizo Pahlaviy|Eron shohi]] agʻdarilib, oʻrniga [[Ruhulloh Xumayniy|Oyatulloh Ruhulloh Xumayniy]] boshqaruvidagi [[Shialik|shia]] teokratiyasi oʻrnatilishi ortidan munosabatlar yana keskinlashdi. Urush 1980-yilda Iroq Eronga bostirib kirganida boshlandi va bu sakkiz yillik Eron-Iroq urushiga olib keldi<ref name="cordesman90">{{Kitob manbasi |isbn=978-0-8133-0955-2 |title=The Lessons of Modern War: Volume;– The Iran–Iraq Conflict |first=Anthony H. |last=Cordesman |year=1990 |page=[https://archive.org/details/lessonsofmodernw02cord/page/102 102] |publisher=Westview Press |url=https://archive.org/details/lessonsofmodernw02cord/page/102}}</ref>. Deyarli butun quruqlikdagi urush xalqaro chegaraga yaqin joyda olib borilgan, garchi mojaro boshi berklikka olib kelgan va jang tugaganidan keyin chegarada hech qanday oʻzgarishlar boʻlmagan<ref name="Tarock">{{Kitob manbasi |last=Tarock |first=Adam |title=The Superpower's Involvement in the Iran Iraq War |url=https://books.google.com/books?id=tJVggCw553QC&q=Iran+Iraq+peace+agreement&pg=PA192 |isbn=9781560725930 |year=1998 |publisher=Nova Publishers}}</ref>. Aloqalar 1990-yilda tiklandi va 2003-yilda Saddam Husayn [[Iroq urushi|hokimiyatdan agʻdarilganidan]] keyin sezilarli darajada yaxshilandi.

== Chegara yaqinidagi aholi punktlari ==

=== Eron ===
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Pironshahr]]
* [[Sardasht]]
* Maragʻan
* Alut
* Bona
* Qohobod
* [[Nanur]]
* Qamishala
* Sadobod
* [[Marivon]]
* [[Hani Garmala]]
* [[Novdesha]]
* Marrehxel
* Xeyli Mara
* Sumar
* [[Tappe Moron]]
* [[Qasri Shirin]]
* [[Naftshahr]]
* Pasgahi Meyan Tang
* [[Sar Ney]]
* [[Solihobod]]
* [[Mehran]]
* Dobrij
* [[Xurramshahr]]
* [[Obodon]]
* Shalamcha
{{div col end}}

=== Iroq ===
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Qaladiza]]
* Tutkan
* Kani Spika
* [[Said Sodiq]]
* [[Halabja]]
* Sazan
* Girdanave
* Hajilar
* Qoratu
* [[Xanaqin]]
* Makatu
* [[Mandali]]
* Ney Xezer
* [[Zurbatiya]]
* [[Badra (Iroq)|Badra]]
* Al-Qurna
* [[Basra]]
* Al-Fao
{{div col end}}

== Chegara oʻtish joylari ==
[[Fayl:Iran-Iraq_border_04.jpg|thumb| 2015-yilda Mehrandagi Eron-Iroq chegarasi]]
Eron va Iroq Kurdistoni oʻrtasida toʻrtta chegara oʻtish punktlari mavjud: Parviz chegarasi (Sulaymoniya muxofazasi / [[Kirmonshoh viloyati]])<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=2 January 2018 |title=Iran re-opens border crossings with Iraqi Kurdistan region |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/iran-iraq-borders-idINKBN1ER0AR}}</ref>, Hoji Umeran (Erbil muxofazasi), Bashmaq ([[Kurdiston ustoni]] / Sulaymoniya muxofazasi)<ref name="auto1" /> va (2016-yildan) Sulaymoniya muxofazasining Penjven shaharchasida joylashgan Sayran Banda.

Iroq va Eronning qolgan qismi oʻrtasida Xusraviy /Manzariya<ref>{{Veb manbasi |url=https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/104476/iraq-opens-another-border-crossing-with-iran |sarlavha=Iraq Opens Another Border Crossing with Iran |sana=24 July 2020 }}{{Oʻlikhavola|date=iyul 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Mehran]] /Zurbatiya<ref>{{Veb manbasi |url=https://bananews.ir/news/176040/ |sarlavha=گذرگاه مرزی مهران-زرباطیه عراق بازگشایی شد}}</ref>, Chazabe /Al-Shayib, Shalamche va Sumar /Mandalida chegara oʻtish joylari mavjud<ref>{{Veb manbasi |url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/13924/trade-with-iraq-rising |sarlavha=Trade with Iraq Rising |sana=7 April 2015 |qaralgan sana=2023-12-29 |arxivsana=2022-10-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221020172923/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/13924/trade-with-iraq-rising }}</ref><ref name="auto1">{{Citation |title=Caravanistan - Iran-Iraq border crossings |url=https://caravanistan.com/border-crossings/iran/#iran-iraq-border-crossings |access-date=5 April 2020}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">[https://caravanistan.com/border-crossings/iran/#iran-iraq-border-crossings ''Caravanistan – Iran-Iraq border crossings'']<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2020</span></cite></ref>. 2023-yilda Iroq hukumati Eron bilan chegarasida 47 ta inshoot qurish ustida ish olib bordi<ref>{{Veb manbasi |url=https://en.mehrnews.com/news/203241/Baghdad-to-intensify-security-measures-on-Iran-Iraq-zero-line/ |sarlavha=Baghdad to intensify security measures on Iran-Iraq zero line - Mehr News Agency}}</ref>.

== Yana qarang ==

* [[Eron va Turkiya chegarasi]]

== Manbalar ==
{{Manbalar}}{{Iroq chegaralari}}{{Eron chegaralari}}
[[Turkum:Xalqaro chegaralar]]
[[Turkum:Eron chegaralari]]
[[Turkum:Iroq chegaralari]]
[[Turkum:Eron va Iroq chegarasi]]