Eron va Turkiya chegarasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Chegara bilgiqutisi|name=Eron va Turkiya chegarasi <br /> {{lang|fa|مرز ترکیه و ایران}} <br /> {{lang|tr|İran–Türkiye sınırı}}|image=Iran Turkey Locator.svg|caption=|territory1={{IRN}}|territory2={{TUR}}|length={{convert|560|km|abbr=on}}<ref>{{veb manbasi |url=http://www.buzlu.org/turkiyenin-komsulari-ve-cografi-sinirlari/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214174107/http://www.buzlu.org/turkiyenin-komsulari-ve-cografi-sinirlari/ |url-status=dead |archive-date=14 February 2016 |title=Türkiyenin Komşuları ve Coğrafi Sınırları |author=<!--Not stated--> |date=14 February 2016 }}</ref>}}

'''Eron va Turkiya chegarasi''' ({{Lang-fa|{{Nastaliq|مرز ترکیه و ایران}}}}; {{Lang-tr|İran–Türkiye sınırı}}) uzunligi {{Convert|534|km|mile|abbr=off}} boʻlib, shimolda [[Ozarbayjon]] bilan uch tomonlama chegara nuqtasidan janubda [[Iroq]] bilan uch tomonlama chegara nuqtasigacha davom etadi<ref>{{Citation |title=CIA World Factbook - Iran |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/ |access-date=5 April 2020 |arxiv-sana=2021-01-10 |arxiv-url=https://web.archive.org/web/20210110162554/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/ |url-status=dead }}</ref>.

== Tavsifi ==
[[Fayl:Iran_Turkey_border_map.png|right|thumb| [[Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat departamenti|AQSh Davlat departamentining]] Eron-Turkiya chegarasi xaritasi]]
Chegara shimolda Ozarbayjonning [[Naxichevan Avtonom Respublikasi]] bilan [[Araz|Araz daryosi]] boʻyidagi uch tomonlama chegara nuqtasidan boshlanadi. Keyin chegara [[Karasu Çayı|Karasu Chayi]] daryosi boʻylab shimoli-gʻarbga oʻtadi va shu tariqa Turkiya Ozarbayjon bilan bogʻlanadigan bir parcha hududga ega boʻladi. Keyin chegara janubi-gʻarbga, soʻngra janubga bir qator tartibsiz quruqlikdagi chiziqlar orqali, Iroq bilan uch tomonlama chegara nuqtasiga qadar davom etadi. Chegara hududi nihoyatda togʻli boʻlib, ikki tomondan asosan [[kurdlar]] yashaydi.

== Tarixi ==

=== Usmonlilar davri (1500-yillar—1920-yil) ===
[[Fayl:Fortifications_along_the_Ottoman_frontier_with_Safavid_Iran,_from_the_History_of_Sultan_Süleyman_by_Sayyid_Luqman.jpg|right|thumb| [[Safaviylar davlati|Safaviylar]] bilan [[Usmonlilar imperiyasi|Usmonlilar]] chegarasi boʻylab istehkomlar, Sayyid Luqmonning ''Sulton Sulaymon tarixi'' kitobidan. Konstantinopolda (hozirgi [[Istanbul]]) yaratilgan [[fors tili]]dagi qoʻlyozma, 1579-yil.]]
[[Usmonlilar imperiyasi]] [[Usmoniylar va Safaviylar urushi (1514—1555)|1532—1555-yillardagi Usmonli-Safaviy urushida]] hozirgi Iroqning katta qismini [[Safaviylar davlati|Safaviy Forsidan]] bosib olgan edi. Urush Amasiya tinchligi bilan yakunlandi va bu tinchlik bilan mintaqa ustidan Usmonli hukmronligi tasdiqlandi<ref>'The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566', V. J. Parry, in ''A History of the Ottoman Empire to 1730'', ed.</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]] [https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&dq=peace+of+amasya+caucasus&pg=PA698 ''Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1.'']</ref>. Usmonlilarning Mesopotamiya va Turkiyaning sharqiy qismidagi nazorati [[Zuhob sulhi]] bilan yakunlangan Usmonli-Safaviy urushi (1623-1639) dan keyin tasdiqlandi<ref>{{Kitob manbasi |last=Kia |first=Mehrdad |title=The Ottoman Empire: A Historical Encyclopedia |date=2017 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1610693899 |page=46}}</ref><ref>Somel, Selçuk Akşin, ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire'', (Scarecrow Press Inc., 2003), 306</ref><ref>{{Kitob manbasi |last=Meri |first=Josef W. |title=Medieval Islamic Civilization: L-Z, index |date=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0415966924 |page=581}}</ref><ref name="benab">{{Veb manbasi |url=http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php |sarlavha=The Origin and Development of Imperialist Contention in Iran; 1884–1921 |ish=History of Iran |nashriyot=Iran Chamber Society |qaralgan sana=2018-09-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180917105415/http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php |arxivsana=2018-09-17}}</ref>. Zuhob shartnomasida ikki imperiya oʻrtasidagi chegara [[Zagros|Zagros togʻlari]] va [[Dajla|Dajla daryosi]] oʻrtasida boʻlishi belgilab qoʻyilgan edi, lekin oʻsha paytda aniq chegaralar chizilmagan<ref name="IBS028" />.

Usmonli-Xotakiy urushi (1722-1727) davrida Usmonlilar [[Rossiya]] bilan hamkorlikda Eronga bostirib kirdi va Hamadon shartnomasi orqali shimoli-gʻarbiy Eronning katta qismini egallab oldi<ref name="IBS028">{{Citation |title=International Boundary Study No. 28 – Iran-Turkey Boundary |date=3 February 1964 |url=https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS028.pdf |access-date=5 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001155949/https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS028.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-10-01 }}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true"> <span class="cs1-format">(PDF)</span>, 3 February 1964, archived from [https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS028.pdf the original] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191001155949/https://fall.fsulawrc.com/collection/LimitsinSeas/IBS028.pdf |date=2019-10-01 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 1 October 2019<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2020</span></cite></ref>. 1740-yillarda yana bir urush boshlandi, 1746-yilda Kerden shartnomasi bilan yakunlandi, bu Eronning gʻarbiy viloyatlaridagi maqomini tikladi va 1639-yilgi Zuhob chegarasini qayta tasdiqladi<ref name="IBS028" /><ref>{{Kitob manbasi |last=Mikaberidze |first=Alexander |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1 |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1598843361 |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&q=nader+shah+victory+ottomans+1746}}</ref>.

Usmonli-Fors urushi (1821-1823) 1639-yildagi Zuhob chegarasini qayta tasdiqlagan birinchi Erzurum shartnomasining imzolanishi bilan yakunlandi<ref name="IBS028" /><ref>{{Kitob manbasi |title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914 |url=https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates |last=Ateş |first=Sabri |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107033658 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates/page/49 49]}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse |last=Mikaberidze |first=Alexander |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598843361 |location=Santa Barbara, CA |pages=[https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/page/301 301]}}</ref>. Eron, Usmonli, Rossiya va Britaniya rasmiylari ishtirok etgan chegara komissiyasi chegarani delimitatsiya qilishda yordam berdi, natijada 1847-yildagi ikkinchi Erzurum bitimi 1639-yilgi chegarani kichik oʻzgartirishlar bilan tasdiqladi<ref name="IBS028" /><ref>Victor Prescott and Gillian D. Triggs, ''International Frontiers and Boundaries: Law, Politics and Geography'' (Martinus Nijhoff Publishers, 2008: {{ISBN|90-04-16785-4}}), p. 6.</ref>. Toʻrt tomonlama chegara komissiyasi keyingi yillarda oʻz ishini davom ettirdi va koʻp mehnat va kartografik tortishuvlardan soʻng 1869-yilda mufassal xarita ishlab chiqildi<ref name="IBS028" />. Berlin shartnomasi (1878) natijasida [[Qatur]] yaqinida kichik oʻzgartirishlar kiritildi<ref name="IBS028" />.

Komissiya ishiga qaramay, chegarani aniq belgilash boʻyicha bahslar davom etdi. Usmonlilar va Eron 1911-yilda mintaqada [[1907-yilda Angliya-Rossiya kelishuvi|mustamlakachilik niyatida]] boʻlgan [[Rossiya imperiyasi|Rossiya]] va Britaniyaning talabiga binoan aniqroq chegaralarni belgilash ustida ishlashga kelishib oldilar<ref name="IBS028" /><ref>[[Firuz Kazemzadeh|Kazemzadeh, Firuz]].</ref><ref>Siegel, Jennifer.</ref><ref>White, John Albert.</ref>. 1913-yil noyabrdan 1914-yil oktyabrgacha chegara komissiyasi butun chegarani batafsil delimitatsiya qilishni taʼminlovchi Konstantinopol protokolini tuzdi<ref name="IBS028" />. Keyin toʻrt davlatdan iborat chegara komissiyasi chegarani yerda oʻrganib chiqdi va uni ustunlar bilan belgiladi (bahs ostida qolgan [[Qatur]] hududi bundan mustasno), tasdiqlangan chegara tasvirlangan batafsil xaritalar seriyasini yaratdi<ref name="IBS028" />.

=== Usmonlilardan keyingi davr (1920-yildan hozirgi kungacha) ===
[[Birinchi jahon urushi]] paytida Britaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan arab qoʻzgʻoloni Usmonlilar hukmronligini Yaqin Sharqning koʻp hududidan olib tashlashga muvaffaq boʻldi. 1916-yilgi Ango-Farang Sayks-Pikot kelishuvi natijasida Britaniya Usmonlilarning Mosul, Bagʻdod va Basra viloyatlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi va 1920-yilda Iroq mandatini tashkil qildi<ref name="IBS028" />.

1920-yilgi Sevr shartnomasiga koʻra, Anadolu Turkiyasi boʻlinib, Mosul viloyatining shimolidagi hududlar avtonom yoki mustaqil kurd davlati tarkibiga kiritilishi kerak edi<ref name="IBS028" /><ref>{{Kitob manbasi |last=Helmreich |first=Paul C. |title=From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920 |publisher=Ohio State University Press |location=Columbus, Ohio |year=1974 |isbn=9780814201701 |url=https://archive.org/details/fromparistosevre0000helm/page/320}}</ref>. Turk millatchilari bu shartnomadan gʻazablanib, Turkiya mustaqillik urushining boshlanishiga hissa qoʻshdilar; Turkiyaning bu toʻqnashuvdagi muvaffaqiyati Sevrni bir parcha qogʻozga aylantirdi<ref name="IBS028" />. 1923-yilgi [[Lozanna shartnomasi]]ga koʻra Turkiyaning mustaqilligi tan olindi va Turkiya arab yerlariga boʻlgan har qanday daʼvosidan rasman voz kechishi hisobiga ancha saxovatli hududiy kelishuvga erishildi<ref name="Treaty">{{Citation |title=Treaty of Peace with Turkey signed at Lausanne |date=24 July 1923 |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |access-date=28 November 2012 |place=[[Lausanne]], [[Switzerland]]}}</ref>. Sharqda sobiq Usmonli-Eron chegarasi saqlanib qoldi, endi Eron va Iroq, shuningdek, Eron va yangi [[Turkiya|Turkiya Respublikasi]] oʻrtasidagi chegaralarni tashkil qiladi<ref name="IBS028" />.
[[Fayl:Tehran_Convention_(1932).png|thumb|Tehron konvensiyasi (1932)]]
1929-yil 9-aprelda Anqarada Turkiya va Eron oʻrtasida chegarani yanada delimitatsiya qilish toʻgʻrisida shartnoma imzolandi, bu bitim qisman kurdlarning Ararat qoʻzgʻoloniga javob sifatida koʻrildi. Bu keyinchalik 1932-yil Tehron konvensiyasida yakunlandi, natijada Kichik Ararat, Bajergoh va [[Qatur]] yaqinidagi kichik hududlar almashildi<ref name="IBS028" /><ref>{{Kitob manbasi |editor=Burdett |title=Armenia: Political and Ethnic Boundaries, 1878-1948 |chapter=Accord relatif à la fixation de la ligne frontière entre la Perse et la Turquie |year=1998 |publisher=Cambridge Archive Editions |location=Cambridge |isbn=978-1852079550 |pages=959–962}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |last=Tsutsiev |first=Arthur |title=Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus |year=2014 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0300153088 |page=92}}</ref><ref>Pirouz Mojtahed-Zadeh, ''Boundary Politics and International Boundaries of Iran: A Study of the Origin, Evolution, and Implications of the Boundaries of Modern Iran with Its 15 Neighbors in the Middle East, the Persian Gulf, the Caucasus, the Caspian Sea, Central Asia, and West Asia by a Number of Renowned Experts in the Field'', Universal-Publishers, 2007, {{ISBN|978-1-58112-933-5}}, p. 142.</ref>. Keyin chegara belgilandi va 1937-yil 26-mayda Tehronda yakuniy bitim imzolandi<ref name="IBS028" />.

2017-yildan Turkiya Eron bilan chegarasida noqonuniy kesib oʻtish va kontrabandaning oldini olishga qaratilgan toʻsiq qurishni boshladi<ref name="HDN">[http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-builds-700-kilometer-long-wall-on-syrian-border.aspx?PageID=238&NID=114336&NewsCatID=341 Hürriyet Daily News: „Turkey builds 700 kilometer long wall on Syrian border“] 15 Jun 2017</ref>. Devor chegaraning {{Convert|144|km|mile|abbr=on}} qismini qoplaydi<ref name="YeniSafak">[http://www.yenisafak.com/ekonomi/tokiden-turkiyenin-kuzey-dogu-hattina-144-kilometrelik-duvar-2659154 Yeni Şafak: „TOKİ’den Türkiyeʼnin Kuzey-Doğu hattına 144 kilometrelik duvar“] 13 May 2017</ref><ref name="TT">[http://www.tehrantimes.com/news/413965/Erdogan-says-to-build-walls-on-Iran-Iraq-borders Tehran Times: „Erdogan says to build walls on Iran, Iraq borders“] 2 Jun 2017</ref>. 2017-yil dekabr holatiga koʻra, chegara toʻsigʻining yarmi qurib bitkazilgan<ref name="YSE">[https://www.yenisafak.com/en/news/turkey-completes-half-of-security-wall-along-iranian-border-2921679 Yeni Şafak English: „Turkey completes half of security wall along Iranian border“] 30 Dec 2017</ref>. Mas’ul amaldorlarning fikricha, chegara toʻsigʻi 2019-yilning bahorida tugallanishi kerak edi<ref name="TJP">[http://www.jpost.com/Middle-East/Turkey-to-complete-wall-on-Iranian-border-by-spring-2019-533351 The Jerusalem Post „Turkey to complete wall on Iranian border by spring 2019“] Jan 10 2018</ref>. Milliy uy-joy komissiyasi TOKİ [[Iğdır]] va [[Ağrı]] viloyatlarida devor qurmoqda<ref name="YeniSafak" />.

== Chegara yaqinidagi aholi punktlari ==
[[Fayl:BazarganBorder.JPG|right|thumb| Bozorgondagi chegara punkti]]

=== Eron ===

* Maku
* [[Qatur]]
* Siyoh Chashma
* Salmas
* [[Barduk]]

=== Turkiya ===

* Doğubayazit, [[Ağrı]]
* [[Kapıköy|Kapikoy]], [[Van (shahar)|Van]]
* Gurbuloq, [[Ağrı]]
* Saroy, [[Van (shahar)|Van]]
* Böğrüpek
* Atlilar
* Esendere, [[Hakkari (viloyat)|Hakkari]]
* Borualan, [[Iğdır]]

== Chegara oʻtish joylari ==
Butun chegara boʻylab uchta oʻtish joyi mavjud, ikkitasi avtotransport uchun va bittasi avtomobil va temir yoʻl harakati uchun<ref name="auto1">{{Citation |title=Caravanistan - Iran-Turkey border crossings |url=https://caravanistan.com/border-crossings/iran/#iran-turkey-border-crossings |access-date=5 April 2020}}</ref>. Bular orasida eng gavjumi Gurbuloq dunyodagi eng gavjum chegara punktlaridan biridir{{Citation needed}}.
{| class="wikitable"
! width="100" |{{Flagicon|TUR}} Turkiya chegara nuqtasi
! width="100" |Viloyat
! width="100" |{{Flagicon|IRN}} Eron chegara nuqtasi
! width="100" |Viloyat
! width="150" |Ochilgan vaqti
! width="200" |Turkiya tomonidagi avtomobil yoʻli
! width="200" |Eron tomonidagi avtomobil yoʻli
! width="50" |Holati
|-
|Gürbuloq
|[[Ağrı]]
|[[Bozarqon]]
|[[Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni|Gʻarbiy Ozarbayjon]]
|1953-yil 4-sentyabr{{manba kerak}}
|[[Fayl:D100-TR.svg|56x56px]]
|[[Fayl:IRN-EN-32.svg|25x25px]]
|<span style="color:green">Ochiq</span>
|-
|-
|[[Kapıköy]]
|Van
|Razi
|[[Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni|Gʻarbiy Ozarbayjon]]
|2011-yil 16-aprel{{manba kerak}}
|[[Fayl:D-300.png|56x56px]]
|[[Fayl:IRN-EN-14.svg|25x25px]]
|<span style="color:green">Ochiq</span>
|-
|Esendere
|[[Hakkari (viloyat)|Hakkâri]]
|[[Sero]]
|[[Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni|Gʻarbiy Ozarbayjon]]
|1964-yil 15-sentyabr{{manba kerak}}
|[[Fayl:D400-TR.svg|59x59px]]
|[[Fayl:IRN-EN-16.svg|25x25px]]
|<span style="color:green">Ochiq</span>
|-
|Borualan
|[[Iğdır]]
|nomaʼlum
|[[Gʻarbiy Ozarbayjon ustoni|Gʻarbiy Ozarbayjon]]
|1985-yil 1-yanvar{{manba kerak}}
|[[Fayl:D080-TR.svg|59x59px]]
|[[Fayl:IRN-EN-12.svg|25x25px]]
|<span style="color:red">Yopiq</span>
|}

== Chegara toʻsigʻi ==
[[Fayl:Iran-Turkey_border_wall.webp|thumb|Turkiya tomonidan Eron-Turkiya chegarasidagi toʻsiq]]
Van hokimi Mehmet Emin Bilmez 2021-yil 27-iyul kuni Turkiya hukumati Eron chegarasi boʻylab {{Convert|295|km|mile|abbr=off}} chegarani toʻliq qoplash uchun beton devor qurish rejalarini kengaytirganini maʼlum qildi<ref>[https://www.duvarenglish.com/turkey-plans-to-expand-border-wall-along-entire-295-km-iran-frontier-news-58321 Turkey plans to expand border wall along entire 295-km Iran frontier]</ref><ref>[https://www.duvarenglish.com/turkey-building-63-km-monstrous-wall-along-iranian-border-to-stop-migration-gallery-58265?p=2 Turkey building 63-km monstrous wall along Iranian border to stop migration]</ref>.

Devor balandligi {{Convert|3|m|ft|abbr=off}} boʻlib, [[Tolibon hujumi|2021-yilda Afgʻonistonning]] [[Tolibon|Tolibon qoʻliga tushishi]] munosabati bilan patrullar kuchaytirilgan<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=23 August 2021 |title=Turkey reinforces border to block any Afghan migrant wave |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/news/picture/turkey-reinforces-border-to-block-any-af-idUSRTXG0WNA}}</ref>.

== Noqonuniy kesishmalar ==
2021-yilda Afgʻonistonning qulashi bilan qochqinlar toʻlqini Eron orqali Turkiyaga oʻtmoqda. Ish izlayotgan iqtisodiy muhojirlar ham, Tolibon zoʻravonligi yoki tovlamachilikdan qochgan qochqinlar ham qayd etilgan. Turkiya chegara politsiyasi sonini oshirdi, kuch bilan qochqinlarni chegarada toʻpladi, Eronga qaytarib yubordi, ularni kesib oʻtganda hibsga oldi va tegishli tartibsiz deportatsiya qildi. Jurnalistlarning ushbu masalani hujjatlashtirishiga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha maxsus harakatlar haqida dalillar keltirildi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Gall |first=Carlotta |date=23 August 2021 |title=Afghan Refugees Find a Harsh and Unfriendly Border in Turkey |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/08/23/world/europe/afghanistan-refugees-turkey-iran-taliban-airport.html}}</ref>.

== Yana qarang ==

* [[Eron — Turkiya munosabatlari]]

== Manbalar ==
{{Manbalar}}{{Eron chegaralari}}{{Turkiya chegaralari}}

[[Turkum:Xalqaro chegaralar]]
[[Turkum:Eron chegaralari]]
[[Turkum:Turkiya chegaralari]]
[[Turkum:Eron va Turkiya chegarasi]]