Ziyosfera

Farengeyt boʻyicha 451 daraja (kitob)

(Fahrenheit 451 (kitob)dan yoʻnaltirildi)

"Фаренгейт бўйича 451 даража" – америкалик ёзувчи Рей Бредбери томонидан 1953-йилда ёзилган дистопик роман[1]. Роман келажакдаги Америка жамиятини тасвирлайди, бу ерда китоблар тақиқланган ва „ўт ўчирувчилар“ топилган ҳар қандай китобни ёқиб юборадилар[2]. Асар ўт ўчирувчи Гай Монтагнинг ҳаётидан ҳикоя қилади. У адабиётни сензура қилиш ва билимларни йўқ қилиш вазифасидан ҳафсаласи пир бўлиб, ишидан воз кечади ва ўзини адабий ва маданий китобларни сақлашга бағишлайди.

„Фаренгейт бўйича 451 даража“ Бредбери томонидан Иккинчи Қизил Қўрқув даврида ва МакКарти даврида ёзилган бўлиб, Нацистлар Германиясида китобларни ёқиш ва Совет Иттифоқидаги мафкуравий репрессиялардан илҳомланган[3]. Бредберининг роман ёзишдаги мақсади кўп марта ўзгарган. 1956-йилда радио интервюсида Бредбери ушбу китобни АҚШда китобларни ёқиш хавотири сабаб ёзганини айтган[4]. Кейинги йилларда у китобни оммавий ахборот воситалари адабиётни ўқишга қизиқишни камайтираётганини танқид қилиш деб таърифлаган[5]. 1994-йилги интервюсида Бредбери сиёсий тўғриликни китобдаги сензуранинг аллегорияси сифатида кўрсатиб, уни „ҳозирги кунларнинг ҳақиқий душмани“ деб атаган ва уни „фикр назорати ва сўз эркинлигини назорат қилиш“ деб таърифлаган[6].

"Фаренгейт бўйича 451 даража" романининг ёзилиши ва мавзуси Бредберининг олдинги қисқа ҳикояларида ҳам кузатилган. 1947-1948 йилларда Бредбери „Бригҳт Пҳоэних“ номли қисқа ҳикоя ёзди, бу ҳикоя кутубхоначининг китобларни ёқиб юборадиган „Чиэф Cенсор“ билан тўқнашуви ҳақида эди. 1949-йилда Бредберининг полиция билан бўлган учрашуви уни 1951-йилда „Тҳе Педестриан“ қисқа ҳикоясини ёзишга илҳомлантирган. „Тҳе Педестриан“да бир киши кечаси маҳалласида сайр қилаётганда полиция томонидан зўравонлик қилиниб, ҳибсга олинади. „Тҳе Педестриан“ жамиятида фуқаролар телевизорни кўнгилочар фаолият сифатида томоша қилишлари кутилади, бу тафсилот „Фаҳренҳеит 451“да ҳам киритилган эди. „Бригҳт Пҳоэних“ ва „Тҳе Педестриан“нинг элементлари „Тҳе Фиреман“ деб номланган қиссага бирлаштирилди, бу қисса 1951-йилда „Галахй Сcиэнcе Фиcтион“ журналида чоп этилган. „Баллантине Боокс“ нашриётидаги муҳаррир Стенли Кауффманн Бредберини „Тҳе Фиреман“ни тўлиқ романга айлантиришга ундади. Бредбери 1953-йилда "Фаҳренҳеит 451" учун қўлёзмани якунлади ва роман ўша йилнинг охирида чоп этилди.

"Фаренгейт бўйича 451 даража" нашр этилганидан сўнг танқидий муваффақиятга эришди, аммо айрим муҳим истиснолар ҳам бўлди. Роман мавзуси сабабли апартид ҳукм сурган Жанубий Африка ва АҚШдаги турли мактабларда сензура қилинди. 1954-йилда "Фаренгейт бўйича 451 даража" Америка Сан'ат ва Адабиёт Академияси Адабиёт мукофоти ва Калифорния Ҳамдўстлик Клубининг Олтин Медалига сазовор бўлди[7][8][9]. Кейинчалик 1984-йилда Прометей „Шон-шараф зали“ мукофотини[10] ва 2004-йилда "Ретро" Ҳуго мукофотини қўлга киритди[11]. 1976-йилги аудиокитоб версияси учун Бредбери "Спокен Wорд" Граммй номзодлигига сазовор бўлди[12]. Роман филмлар, саҳна асарлари ва видео ўйинларга мослаштирилди. Роман асосидаги филмларга 1966-йилда Франсуа Труффо томонидан суратга олинган, Гай Монтаг ролини Оскар Вернер ижро этган филм ва 2018-йилда Рамин Баҳрани томонидан суратга олинган ва Майкл Б.Жордан Монтаг ролини ўйнаган телевизион филм киради, иккиси ҳам аралаш танқидий қабул қилинди. Бредбери 1979-йилда ўзи саҳна асари версиясини нашр этди ва 1984-йилда интерактив бадиий видео ўйинини яратишга ёрдам берди, шунингдек, унинг қисқа ҳикоялари тўплами „Плеасуре то Бурн“ номи билан чиқди. Шунингдек, иккита ББC радиоси драматизацияси ҳам ишлаб чиқарилган.

Тарихий ва биографик контекст

Фашистларнинг китобларни ёқиши Рей Бредберини қўрқитади ва Фаҳренҳеит 451 китобини ёзишга ундайди.

Иккинчи жаҳон уруши якунида Хиросима ва Нагасаки шаҳарларига атом бомбалари ташланганидан кўп ўтмай, Америка Қўшма Штатлари ўз диққатини Совет Иттифоқининг атом бомбаси лойиҳасига ва коммунизмнинг кенгайишига қаратди. 1938-йилда Америкадаги фуқаролар ва ташкилотларни коммунистик алоқаларда гумон қилиш учун ташкил этилган АҚШдаги Америка Бирлашмаган Фаолиятлар Қўмитаси (ҲУАC) 1947-йилда Голливуд кино ижодкорлигидаги гумон қилинган коммунистик таъсирни тергов қилиш учун эшитувлар ўтказди. Ушбу эшитувлар натижасида „Голливуд ўнталиги“[13] деб аталган таниқли ссенарий муаллифлари ва режиссёрлар гуруҳининг қора рўйхатга олиниши билан якунланди.

ҲУАC (Америка Бирлашмаган Фаолиятлар Қўмитаси) Голливудни тергов қила бошлаган давр кўпинча Совуқ урушнинг бошланиши билан бир даврга тўғри келади, чунки 1947-йил март ойида Трумен доктринаси эълон қилинган эди. 1950-йилларга келиб, Совуқ уруш айни авжига чиққан эди ва Америка жамоатчилиги орасида ядровий уруш ва коммунистик таъсир қўрқуви тарқала бошлаган эди.

Ҳукуматнинг санъаткорлар ва ижодкорларнинг ишлари билан аралашуви Бредберини ғазаблантирди[14]; у ҳукуматнинг фаолиятидан норози ва хавотирда эди. 1949-йил охирида бир полиция ходими билан кечаси учрашуви Бредберига „Тҳе Педестриан“ қисқа ҳикоясини ёзишга илҳом берди. Бу ҳикоя „Тҳе Фиреман“га, сўнгра „Фаҳренҳеит 451“ га тамал тоши бўлган эди. 1950-йилда сенатор Жозеф Маккартининг коммунистларда айбланганларни таъқиб қилиши билан бошланган МакКартизмнинг кучайиши Бредберининг ҳукуматнинг ортиқча аралашувига нисбатан нафратини кучайтирди[15][16].

Радионинг Олтин Даври 1920-йилларнинг бошидан 1950-йилларнинг охиригача давом этди, бу Бредберининг болалик йилларига тўғри келади, телевизорнинг олтин даврига ўтиш эса у „Фаҳренҳеит 451“га олиб келадиган ҳикоялар устида ишлай бошлаган пайтларга тўғри келади. Бредбери оммавий ахборот воситаларини китоб ўқиш учун, ҳатто жамият учун таҳдид деб ҳисоблаган, чунки улар муҳим ишлардан чалғитувчи омил бўлиши мумкин деб ҳисоблаган. Бу оммавий ахборот воситалари ва технологияларга нисбатан нафрат, Милдред ва унинг дўстлари орқали ифодаланади ва китобдаги муҳим мавзулардан биридир[17].

Бредберининг китобларга бўлган улкан иштиёқи ёшлигида бошланган. У ўрта мактабни тугатгач, оиласи уни коллежга юборишга қодир эмас эди, шунинг учун Бредбери ўзини ўзи Лос-Анжелес жамоат кутубхонасида таълим олишга бағишлайди[18]. 1920 ва 1930-йилларда ўз маҳаллий кутубхоналарига тез-тез ташриф буюрган Бредбери ўша пайтда Ҳ.Г. Уэллс каби машҳур илмий-фантастик романлар мавжуд эмаслигидан норози бўлганини эслайди. Шу каби факторлар ва Искандария кутубхонасининг йўқ қилиниши ҳақида хабар топиши унга китобларнинг сензура ва йўқ қилинишга қанчалик заиф эканлигини англашига сабаб бўлади[19]. Кейинчалик, ўсмирлик чоғида Бредбери нацистлар томонидан китобларни ёқиб юборилишидан даҳшатга тушди[20] ва кейинчалик Иосиф Сталиннинг сиёсий репрессия кампаниясидан, „Буюк Тозалаш“дан даҳшатга тушди, бунда ёзувчилар ва шоирлар, шу жумладан кўплаб бошқа одамлар ҳибсга олинган ва кўпинча қатл этилган эди[3].

Китобнинг қисқача маъзмуни

"Ўчоқ ва Саламандра"

Гай Монтаг узоқ келажакда[ноте 1][21] тақиқланган китобларни ва улар яширилган уйларни ёқиш билан шуғулланадиган ўт ўчирувчи. Бир куз кечасида ишидан қайтаётиб, у янги қўшниси, мустақил фикрлари ва озод руҳияти унга ўз ҳаётини ва фаровонлигини қайта таффаккур қилишга ундаган ёш қиз Кларисса МакЛеллан билан учрашади. Монтаг уйига қайтади ва рафиқаси Милдред уйқу дориларини ортиқча истеъмол қилгани ва ҳушидан кетганинига дуч келади, ва дарҳол тез ёрдам чақиради. Шундан сўнг иккита тез тиббий ёрдам ходими унинг ошқозонини ювиб, унинг терисининг рангини ўзгартиради, бу жараён эса уни қора рангга айлантиради ва аста-секин галлюцинация қилади. Кейинчалик Милдред ҳатто Монтаг ҳам таний олмайдиган махлуққа айланади ва ўз эри томонидан ёқиб юборилади. Улар бошқа бир Милдред каби захарланган одамни даволашга кетганидан кейин, Монтаг Кларисса ва унинг оиласи саводлашиб кетаётган жамият ҳақида гапираётганини эшитади. Шундан кўп ўтмай, Монтагнинг ўй-ҳаёли Клариссанинг радикал фикрлари ва Милдреднинг ўлими ҳақидаги хотиралари билан тўлиб кетади. Кейинги бир неча кун давомида деярли ҳар кеча Монтаг ишдан қайтаётган пайтда Клариссани учратиб қолади. Клариссанинг оддий завқлари ва қизиқишлари уни тенгдошлари орасида ғайри оддий қилиб қўяди, ва уни ўз хатти-ҳаракатлари учун терапияга боришга мажбур қилишади. Монтаг доимо бу учрашувларни интизорлик билан кутади, бироқ бир кун Кларисса йўқолади[22].

Кейинги кунлардан бирида, бир қари одамнинг уйида иш вазифасини бажараётган пайтида Монтаг тасодифан бир китобни кўриб қолади ва беихтиёр уни ўғирлайди. Кампир ўз уйи ва китобларини тарк этишдан бош тортади, кейин тўсатдан гугурт чақади ва ўзини тириклайин ёқиб юборади. Аёлнинг бу ҳаракатидан ҳайратланган Монтаг уйига қайтади ва китобни ёстиқ остига яширади. Кейин, Монтаг Милдреддан Кларисса ҳақида бир хабар эшитган ёки йўқлиги ҳақида сўрайди. Шундан сўнг Милдред Клариссанинг оиласи кўчиб кетгани ва 4 кун олдин Клариссани кўчада машина уриб юборгани ҳақида айтади. Монтаг бу ҳақида аввалроқ эшитмаганидан норози бўлади, бу ҳолат унинг ухлашига ҳалақит беради. Монтаг уйнинг ташқарисида китоблар бўлган уйларни атрофида юрадиган, итга ўхшаш механизмлард ан ишланган „Механик ит“ни кўради[23].

Эртаси куни Монтаг касал бўлиб уйғонади. Милдред эрига ғамхўрлик қилишга ҳаракат қилсада, ўзини яшаш хонасидаги деворларни тўлдирадиган катта телевизорларда кўрсатиладиган „парлор wалл“даги кўнгилочар дастурлар унда кўпроқ қизиқиш уйғотади. Монтаг ўт ўчирувчилик ишидан озгина танаффус олиш истагини билдиради, бу эса Милдредни уйни ва унинг „парлор wалл“даги „фамилй“ни йўқотиши ҳақида ваҳимага олиб келади. Монтагнинг ўт ўчирувчи бошлиғи капитан Беаттй, унинг соғлигидан хабар олиш учун ташриф буюради. Унинг ишончсизлигини сезиб, Беаттй китобларнинг қадрсизланиши ва ўт ўчирувчиларнинг ҳозирги роли қандай бўлганлигини тушунтиради: йиллар давомида одамлар янги оммавий ахборот воситаларини (филм ва телевизор каби), спортни ва тез сур’атдаги ҳаётни қабул қила бошлашди. Китоблар диққатни камроқ олиши учун қисқартирилган. Шу билан бирга, технологияларнинг ривожланиши деярли барча биноларни ёнғинга чидамли материаллардан қуришга олиб келди ва ўт ўчирувчиларнинг ёнғинни олдини олишига ҳожат қолмади. Ҳукумат эса ўт ўчирувчиларни жамиятнинг тинчлиги учун мас’ул ходимларга айлантирди: улар ёнғинларни ўчириш ўрнига, китобларни ёқиш учун тайинландилар, чунки китоблар одамларнинг ҳаётини қийинлаштирадиган чалкаш ва тушунарсиз фикрлар манбаи сифатида қораланди. Милдред ва Монтаг ўртасида ёстиқ остидаги китоб ҳақида ёқимсиз суҳбат бўлиб ўтди, Беаттй шубҳаланиб қолади ва уйни тарк этишидан олдин билинар билинмас таҳдид қилади; агар ўт ўчирувчида китоб топиладиган бўлса, у кейинги йигирма тўрт соат ичида уни ёқиб юбориш талаб қилинади. Агар у бу ҳаракатни рад эца, бошқа ўт ўчирувчилар келиб, китобни ёқиб юборадилар. Бу учрашув Монтагни бутунлай қўрқувга солиб қўйди.

Кейинчалик Монтаг Милдредга, ўтган 1 йил давомида, уларнинг уйида яширилган китоблар тўпламини кўрсатади. Қўрқиб кетган Милдред битта китобни олиб ошхонага ёқиш учун шошиб кетади, аммо Монтаг уни бу ишдан тўхтатади, Монтаг Милдредга китобларни уларда маъно бор ёки йўқлигини билиш учун ўқиб кўришни маслаҳат беради. Агар улар ростан ҳам қимматли бўлмаса, у китоблар ёқилишини ва ўзларининг ҳаётини нормал ҳолатга қайтаришга ваъда беради.

Милдред Монтагнинг режасига рози бўлмайди ва нима учун у ёки бошқа одамлар китобларга аҳамият бериши кераклигини сўрайди. Монтаг Милдреднинг ўз жонига қасд қилишга уринишидан, Клариссанинг ғойиб бўлиши ва ўлимидан, ўзини ёқиб юборган аёлдан ва омма томонидан эътиборсиз қолдирилаётган яқинлашиб келаётган уруш ҳақида жаҳли чиқиб гапиради. У эҳтимол ўтмишдаги китобларда жамиятни ўзини йўқ қилишдан сақлаб қолиши мумкин бўлган фикрлар ва ғоялар борлигини таҳмин қилади. Шунга қарамай, Милдред барибир бунга ишонгиси келмайди.

Милдредга тушунтиришнинг фойдаси йўқлигини англаган Монтаг китобларни англаш учун ёрдамга муҳтож эканини тушуниб етади. У китоблар тақиқланишидан олдин инглиз тили профессори бўлган ва бир марта боғда учрашган Фабер исмли бир чолни эслайди. Монтаг аёлнинг уйидан ўғирлаган Инжил нусхасини олиб, Фабернинг уйига ташриф буюради. Монтаг Фабердан бир неча марта илтимос қилади, лекин у бунга рози бўлмайди, Инжилнинг бир неча бетини йиртиб қўрқитгандагина Фабер ахийри ёрдам беришга мажбур бўлади ва Монтагга ўзи ясаган алоқа воситасини алоқада бўлиб туриш учун беради.

Уйга қайтгач, Милдреднинг дўстлари, Миссис Боулс ва Миссис Фелпс, „парлор wаллс“ни томоша қилиш учун келишганини кўради. Бу кўрсатувга қизиқмаган Монтаг аёллар билан мазмунли суҳбат қилиш учун деворларни ўчириб қўяди, аммо улар ўзларининг қанчалик бефарқ, жоҳил ва ҳиссиз эканликларини намоён қилишади. Монтаг ғазабланганча уларга шеърлар китобини кўрсатади. Бу аёлларни фикрларини чалкаштиради ва бу ҳолатни узоқдан тинглаётган Фаберни хавотирга солади. Милдред Монтагнинг ҳаракатларини ўт ўчирувчилар юбилейига бир марта қилинадиган анъанавий бир амалиёт сифатида оқлашга ҳаракат қилади: улар эски бир китоб топиб, ўтмишнинг қанчалик аҳмоқона эканини кулги қилиш учун уни ўқишади. Монтаг шеър ўқишда давом этади[ноте 2], бу Миссис Фелпсни йиғлашига сабаб бўлади. шундан сўнг қолган икки аёл уйдан чиқиб кетишади.

Кечаси ўт ўчириш уйига қайтиб келишидан олдин Монтаг китобларини ҳовлига яширади. Ишхонасида Монтаг Беаттйга кеча ўғирлаган китобини яшириш мақсадида Беаттйга бошқа бир китоб беради ва Беаттй уни дарҳол ахлатга ташлаб юборади. Беаттй ўзига ёқмасада бир пайтлар китоб ўқишга жуда иштиёқманд бўлганини ошкор қилади. Тўсатдан ёнғин сигнализацияси чалинади ва Беаттй диспетчер тизимидан манзилни олади. Улар ёнғин машинасида кутилмаган манзилга боришади: бу Монтагнинг уйи эди.

"Ёрқин ёндириш"

Беаттй Монтагга уйнинг барча қисмини одатда ёнғин бригадаси томонидан қўлланиладиган кучлироқ „саламандра“ ўрнига ёндиргич билан йўқ қилишни буюради. Шунингдек, унга хотини ва унинг дўстлари у ҳақида хабар қилганини айтади. Монтаг Милдреднинг уйдан чиқиб кетишига кўзи тушади, лекин у „Парлор wалл’с фамилй“ни йўқотиб қўяётганидан жуда қўрқиб, на эрининг борлигини, на атрофдаги вазиятга эътибор беради, ва шунчаки таксига ўтириб уйни тарк этади. Монтаг уйнинг барча қисмларини йўқ қилишга рози бўлади, аммо Беаттй тўсатдан унинг қулоқчинини топиб олади ва Фабернинг изига тушишга қарор қилади. Монтаг Беаттйга ёндиргич билан таҳдид қилади ва Беаттй уни масхара қилгандан сўнг, Монтаг уни тириклайин ёқиб юборади. Монтаг воқеа жойидан қочишга уринганида, Механик Ит унга ҳужум қилади ва оёғига анестезик укол қилишга муваффақ бўлади. У итни ёндиргич билан йўқ қилади ва қоча бошлайди. Қочаётганда, Монтаг Беаттйни узоқ вақтдан бери ўлишни хоҳлаганини тушунади, чунки у Монтагга қурол тақдим этган эди.

Монтаг Фабернинг уйи томон югуради. Йўлни кесиб ўтаётганда ва машина уни босиб ўтмоқчи бўлади, лекин у транспорт воситасидан қочишга муваффақ бўлади ва деярли Клариссанинг қисматини бошдан кечириб, тиззасини йўқотишига оз қолади. Фабер ундан қишлоққа боришни ва у ерда яшаётган сургундаги китобсеварлар гуруҳи билан боғланишни сўрайди. Фабер Миссури штатининг Сент-Луис шаҳрига йўл оладиган автобусга чиқишни режалаштиради ва у ерда у ва Монтаг кейинроқ учрашишлари мумкин. Шу билан бирга, бошқа бир Механик Ит Монтагна ҳужум қилиш ва уни ўлдириш учун чиқарилади, ва телевидене вертолётлари уни жамоатчиликга кўрсатиш учун кузатиб боради. Монтаг итнинг ҳид билиш қобилиятини билган ҳолда ўз уйи атрофидаги ҳидини тозалаб кейин уйни тарк этади. У дарёга тушиб, сувда оқиб, қочиб кетади ва китобсеварлар билан учрашади. Улар Монтагнинг келишини телевидение орқали кузатиб билишган эди.

Қочоқлар барчаси собиқ интеллектуаллардир. Уларнинг ҳар бири жамият тугатиладиган кун келганда ўша адабиётларни бошқаларга ўргатиш мақсадида китобларни ёдлаб олган. Монтаг гуруҳга ҳисса қўшишни хоҳлаб, Эccлесиастес китобини қисман ёдлаб олганини билдиради ва гуруҳ фотографик хотирани очишнинг ўзига хос усулига эга эканлигини кашф этади. Ўзларининг ўрганишлари ҳақида муҳокама қилаётиб, Монтаг ва гуруҳ самолётлар уларнинг бошидан ўтиб кетаётганини ва шаҳарнинг ядро қуроллари билан йўқ қилинишини иложсиз ҳолда кузатиб туришади: уруш бир кечада бошланиб, тугайди. Фабер эрталабки автобусда чиқиб кетган бўлиши мумкин эди, бироқ бошқалар (эҳтимол Милдред ҳам) ҳалок бўлишди. Жароҳатланган Монтаг ва гуруҳ зарбадан омон қолишади.

Уруш тугагач сургун қилинганлар жамиятни қайта тиклаш учун шаҳарга қайтишади.

Образлар

  • Гай Монтаг – бош қаҳрамон ва ўт ўчирувчи, у дастлаб яшаётган дистопик дунёни унга содиқ бир ишчи кўзлари орқали тасвирлайди, сўнгра бу дунё билан ички зиддиятда бўлган одам сифатида ва ниҳоят, ундан озод бўлишга қарор қилган киши сифатида намоён бўлади. Китобнинг кўп қисмида Монтаг билимга эга эмас ва фақат эшитган нарсаларига ишонади. Cлариссе МcCлеллан бир-бирларини узоқ вақтдан бери билмасалар ҳам Монтагнинг ўзгаришига илҳом беради.
  • Cлариссе МcCлеллан – бу Монтагнинг қўшниси бўлган 17 ёшга тўлишига[ноте 3] бир ой қолган ўсмир қиз[24]. У Монтагнинг ишдан уйга қайтиш йўлида у билан бирга сайр қилади. Замонавий танқидчи уни „Маниc Пихиэ Дреам Гирл“[25] (Фантастик фикратли қиз) мисолида тасвирлайди, чунки Cлариссе китобсиз, ҳедонистик жамиятда яшайдиган бошқаларга нисбатан ноодатий шахс: очиқкўнгил, табиатан хурсанд, ноанъанавий ва интуитив одам эди. У ўз тенгдошлари қатори технологияга эмас, балки табиатга қизиқгани, „қандай“ эмас „нима учун“ саволига жавоб топишга ҳаракат қилгани учун кўплаб ўқитувчилари томонидан ёқтирилмайди. Монтаг билан илк учрашганидан бир неча кун ўтгач, у ҳеч қандай тушунтиришсиз ғойиб бўлади; Милдред Монтагга (капитан Беаттй ҳам буни тасдиқлайди) Cлариссе тез ҳаракатланаётган автомобил томонидан уриб кетилганини ва унинг оиласи унинг ўлимидан сўнг кўчиб кетганини айтади. Бу Беаттй Cлариссени ўлдирган бўлиши мумкинлигини англатади. Кейинги нашрнинг сўзида Брадбурй филм мослашувида Cлариссе (филмда у энди 20 ёшли, ноанъанавийлиги учун ишдан бўшатилган ўқитувчи) сургундаги одамлар билан яшаётган қилиб тасвирланганини таъкидлайди[ноте 4]. Брадбурй бундан норози бўлиш ўрнига, янги якунидан шунчалик хурсанд бўлдики, уни кейинги саҳна нашрига қўшади.
  • Милдред „Миллиэ“ Монтаг – Гай Монтагнинг рафиқаси. У уйқу дориларга қарам бўлиб, ўзининг „меҳмонхона деворларида“ (катта, текис панел телевидениеларда) намойиш этиладиган юзаки драмаларга ўралашиб, атрофидаги репрессив жамиятга бефарқ ҳолда яшайди. У китобда „парҳездан чигирткадек озғин, сочлари кимёвий моддалар билан куйдирилган ва қуруқ сомондек мўрт бўлиб, териси оқ пастирма каби“ деб тасвирланган. У эрининг уни жамият таъсиридан чиқармоқчи бўлган ҳаракатларига қарамай, Милдред юзаки ва бефарқ бўлиб қолади. Монтаг Довер Беач шеърини ўқиб, унинг дўстларини қўрқитиб юборганидан кейин ва китоб тўплаётган одам билан яшашга қодир эмаслигини ҳис қилган ҳолда, Милдред Монтагни ўт ўчирувчиларга хабар бериб, уни ташлаб кетади ва эҳтимол шаҳар бомбамдимон қилинганда ҳалок бўлади.
  • Капитан Беаттй Монтагнинг бошлиғи ва китобнинг асосий антагонисти. Бир пайтлар қизиққон китобхон бўлган, лекин кейинчалик ёқимсиз мазмуни ва бир-бирига қарама-қарши фактлар ва фикрлар туфайли китоблардан нафратланиб қолган. У Монтагни ўз уйини ёқиб юборишга мажбурлагандан сўнг, Монтаг уни олов чиқарувчи билан ўлдиради. Брадбурй томонидан кейинчалик ёзилган „Фаҳренҳеит 451“ песасида Беаттй Монтагни ўз уйига таклиф қилади ва унга жавонларида чириб кетган китоблар билан тўлган деворларни кўрсатади.
  • Стонеман ва Блаcк Монтагнинг ўт ўчирувчилар стансиясидаги ҳамкасблари. Улар ҳикояга катта таъсир кўрсатмайди ва асосан ўқувчига ўз вазифасини садоқат билан бажарадиган ўт ўчирувчилар ва бир вақтлар ўз ишидан фахрланиб, кейинчалик унинг жамият учун қандай зарарли эканлигини тушунган Монтаг каби кишилар ўртасидаги қарама-қаршиликни кўрсатиш учун хизмат қилади. Кейинчалик, Монтаг Блаcкни китоблар сақлашда айблайди.
  • Фабер – собиқ инглиз тили профессори. У йиллар давомида китобларни тақиқлаш ҳаракатларини кўриб уларни ҳимоя қилмагани учун афсусланади. Монтаг ундан маслаҳат олиш учун мурожаат қилади, чунки у уни илгари бир марта паркда учратган эди. Дастлаб, Фабер Монтагга ёрдам беришдан бош тортади, лекин кейинчалик у Монтагнинг китобларни йўқ қилиш учун эмас, балки улар ҳақида ўрганишга ҳаракат қилаётганини тушунади. У электрон қулоқчин орқали Монтаг билан яширинча алоқа қилади ва унга шаҳарни тарк этишда ёрдам беради, сўнгра ўзи ҳам Ст. Лоуисга кетадиган автобусга чиқади ва шаҳар бомбамдимон қилинишидан олдин қочишга улгуради. Брадбурининг сўзбошисида Фабер исми Фабер-Cастелл деган немис қалам ишлаб чиқарувчи компаниядан олинган бўлса-да, бу, шунингдек, машҳур нашриёт компанияси Фабер анд Фабер номи билан бир хилдир.
  • Хоним Анн Боwлес ва хоним Cлара Пҳелпс Милдреднинг дўстлари ва романда акс эттирилган анти-интеллектуал, ҳедонистик асосий жамият вакиллари. Монтагнинг уйига ташриф чоғида, улар ўз ҳаётларидаги ёмон нарсаларни эътиборсиз қолдиришдан мақтанадилар ва келаётган уруш, уларнинг эрлари, болалари ва сиёсатга нисбатан лоқайд муносабатда бўлишади. Хоним Пҳелпснинг эри Пит келаётган урушда жанг қилиш учун чақирилган (у уруш тез тугаши сабабли бир ҳафта ичида қайтиб келишига ишонади) ва болаларни бўлишдан бошқа мақсад йўқ деб ўйлайди. Хоним Боwлес уч марта турмуш қурган ёлғиз она. Унинг биринчи эри ундан ажрашган, иккинчиси самолёт ҳалокатида вафот этган, учинчиси эса ўзини бошидан отиб ўз жонига қасд қилган. Унинг икки фарзанди бор, улар уни яхши кўришмайди ва ҳурмат қилишмайди, чунки у рухсат берувчи, кўпинча бепарво ва зўравон онадир; хоним Боwлес болалари уни уришганидан хурсанд бўлишади ва улар бу ҳаракатни яна қайтаришга қувонишини айтишади. Монтаг уларга „Довер соҳилини“ ўқиб берганида, у хоним Пҳелпснинг ҳаёти қандай маъносиз эканини ҳис қилганча йиғлай бошлайди. Хоним Боwлес Монтагни „аҳмоқона, даҳшатли, азоб берувчи сўзлар“ни ўқиганлиги учун койийди.
  • Грангер – бу китобларнинг мазмунини сақлаб қолиш учун уларни ёдлаб оладиган интеллектуал сургундаги сайёҳлар гуруҳининг раҳбари.

Китоб номи

Китобнинг сарлавҳа саҳифасида китобнинг номи маъноси қуйидагича тушунтирилади: Фаҳренҳеит 451 – бу китоб қоғози алангаланадиган ва ёнадиган ҳарорат… Қоғоз қандай ҳароратда алангаланиши ҳақида сўралганда, Бредберига 451 °Ф (233 °C) қоғознинг автоёқиш ҳарорати эканлигини айтишган эди[26][27]. Турли тадқиқотларда олимлар турли қоғоз турларига қараб, автоёқиш ҳароратини 424 дан 475 °Ф (218 дан 246 °C) гача бўлган диапазонда жойлаштирган[28][29].

Ёзилиши ва ривожлантирилиши

Фаҳренҳеит 451 Рай Бредберининг илгари ёзган ҳикояларидаги бир қатор ғоялар асосида яратилган. Кўп йиллар давомида Бредбери интервю ва маърузаларда „Тҳе Педестриан“ни „прото-Фаҳренҳеит 451“ деб аташни маъқул кўрган. Аммо 2006-йилда нашр этилган Матч то Фламе: Тҳе Фиcтионал Патҳс то Фаҳренҳеит 451 антологиясининг кириш қисмида бу хулоса жуда соддалаштирилган деб ёзади[30]. Матч то Фламеда келтирилган Фаҳренҳеит 451нинг тўлиқ генеологияси мураккаброқ, қуйида эса унинг энг муҳим жиҳатлари келтирилган[31].

1947–1948-йилларда[32] Бредбери „Бригҳт Пҳоэних“ номли ҳикоясини ёзган (у фақат 1963-йил май ойида Тҳе Магазине оф Фантасй & Сcиэнcе Фиcтион журналида чоп этилган[33][34]), у китобларни ёқиб юборувчи „Чиэф Сенсор“ Жонатан Барнсга қарши чиққан бир кутубхоначи ҳақида эди.

1949-йил охирида[35] Бредберини бир полициячи кечаси пиёда юрган пайтда тўхтатиб, сўроқ қилди[36][37]. Унга „Нима қилаяпсиз?“ деган савол берилганда, Бредбери ҳазил қилиб: „Бир оёғимни иккинчисига қўяяпман“, деб жавоб берди[36][37]. Бу ҳодиса Бредберига 1951-йилда „Тҳе Педестриан“ номли қисқа ҳикоя ёзишга илҳом берди[ноте 5][36][37].

„Тҳе Педестриан“да Леонард Мид кечқурун пиёда юраётганда шаҳар полициясининг фақат масофадан бошқариладиган патрули томонидан сўроқ қилинади ва қўлга олинади. Бу келажакдаги жамиятда одатий бўлмаган ҳаракат, чунки бошқалар уйда телевизор томоша қилишади. Ёлғиз ва алибисиз Мид ўзининг ғалати одати учун „Регрессив Тенденсияларни Тадқиқот Қилувчи Психиатрия Маркази“га олиб борилади. Кейинчалик, "Фаҳренҳеит 451" асарида ҳам шундай тоталитар жамият ва унинг оммавий ахборот воситалари билан чалғитилиш мавзуси акс эттирилади.

Бредбери „Бригҳт Пҳоэних“нинг[38] китоб ёқиш сабабини ва „Тҳе Педестриан“нинг тоталитар келажагини 1951-йил феврал ойида Галахй Сcиэнcе Фиcтион журналида нашр этилган „Тҳе Фиреман“[39] новелласи асосида ривожлантирди[40][41]. „Тҳе Фиреман“ Бредбери томонидан УCЛА Поwелл кутубхонасининг ертўласида жойлашган ёзув машинкасида, ярим соатига ўн сентга ижара эвазига ёзилган[42]. Биринчи қўлёзма 25,000 сўздан иборат бўлиб, тўққиз кун ичида якунланди[43].

Баллантине Боокс нашриётининг муҳаррири Бредберини ҳикояни икки баравар кўпайтириб, роман шаклида ёзишга ундади. Шундай қилиб, Бредбери ўша ёзув хонасига қайтиб, яна тўққиз кун ичида 25,000 сўз қўшди[42]. 1953-йил 22-январда „Фаҳренҳеит 451“ номи унинг ҳаёлига келди. Ниҳоят қўлёзма 1953-йил август ойининг ўрталарида тайёр бўлди[44]. Шу тариқа, баъзилар буни қайта ёзилган[45] асар деб ҳисоблаганига қарамай, Баллантине томонидан 1953-йилда нашр этилган роман юзага келди[46].

Қўшимчалар

Бредбери романини турли хил қўшимчалар билан тўлдирган, жумладан, 1979-йилда кодалар[47], 1982-йилда со'нгсо'з[48], 1993-йилда кириш сўзи ва бир нечта бошқа кириш сўзлари.

Нашр қилиш тарихи

АҚШда биринчи нашр 1953-йилнинг октабрида Баллантине Публишинг Гроуп томонидан чоп этилган қоғоз муқовали версияси эди. Ушбу нашрдан кўп ўтмай, махсус нашр шаклида 200 нусха имзоланган ва рақамланган асбест билан ўралган қаттиқ муқовали версияси чиқарилди[49][50][51]. Техник жиҳатдан бу тўпламлар ҳисобланади, чунки роман икки қисқа ҳикоя – „Ўйин майдони“ ва „Ва Тош Фарёд Қилди“ билан бирга чоп этилган эди, аммо кейинги нашрлардан бу ҳикоялар чиқариб ташланган[52][53]. Бир неча ой ўтгач, роман 1954-йил март, апрел ва май ойларида янги Плайбой журналида серия сифатида чоп этилган[9][54].

Китобда керак бўлмаган жойларини ўчириш

1967-йил январ ойидан бошлаб „Фаҳренҳеит 451“ нашриётчиси Баллантине Боокс томонидан қисқартирилган бўлиб, „Бал-Ҳи Эдитион“ номи остида ўрта мактаб ўқувчилари учун мўлжалланган нашри чиқарилди[55][56]. Нашриёт томонидан қилинган ўзгаришлар орасида „дўзах“, „лаънат“, ва „аборт“ сўзларининг сензура қилиниши; етмиш бешта парчанинг ўзгартирилиши; ва икки воқеанинг ўзгартирилиши мавжуд эди[56][57].

Биринчи воқеада ичкиликбоз эркак „касал одам“ га айлантирилган бўлса, иккинчисида инсон киндигидан тукларни тозалаш „қулоқларни тозалаш“ га алмаштирилган[56][58]. Бир муддат давимида сензураланган ва сензураланмаган версиялар бир вақтда мавжуд эди, лекин 1973-йилда Баллантине фақат сензураланган версияни чоп этишни бошлади[58][59]. Бу 1979-йилгача давом этди, шунда бу ҳолат Бредберининг эътиборига тушди[58][59].

1979-йилда Бредберининг дўстларидан бири унга китобнинг қисқартирилган нусхасини кўрсатди. Бредбери Баллантине Боокс’дан ушбу версияни чиқариб ташлашни ва уни асл нусха билан алмаштиришни талаб қилди, ва 1980-йилда асл нусха яна мавжуд бўлди. Ушбу қайта тикланган асарда, Муаллифнинг сўнгсўзида, Бредбери ўқувчига нашриётнинг муаллифнинг асарини қисқартириш одати ғайриоддий эмаслигини айтади, лекин у қўлёзманинг „бузилишига“ ҳеч қачон чидай олмаслигини таъкидлайди.

„Бал-Ҳи“ нашрлари энди нашриёт томонидан „Ревисед Бал-Ҳи“ (Қайта кўриб чиқилган Бал-Ҳи) нашрлари деб аталади[60].

Аудо китоб ҳолида нашр қилиниши

1976-йилда Бредберининг ўзи томонидан ўқилган аудиокитоб версияси чиқарилди ва „Спокен Wорд Граммй“ мукофотига номзод бўлди[12]. 2005-йилда Кристофер Хурт томонидан ўқилган яна бир аудиокитоб чиқарилди[61]. Электрон китоб версияси эса 2011-йилнинг декабр ойида нашр этилди[62][63].

Қабул қилиниши

1954-йилда „Галахй Сcиэнcе Фиcтион“ шарҳловчиси Грофф Конклин роман ҳақида „охирги ўн йил ёки ундан кўпроқ вақт ичида инглиз тилида ёзилган буюк хаёлий асарлар қаторидан жой олган“ деб баҳолаган[64]. „Чиcаго Сундай Трибуне“дан Август Дерлет китобни „эҳтимолий келажакдаги ҳаётнинг ёвуз ва шок қиладиган башоратли тасвири“ деб таърифлаб, уни „диққатни тортувчи“ ва Бредберининг „ақл бовар қилмайдиган тасаввури“ учун мақтайди[65]. Ярим асрдан кўпроқ вақт ўтгач, Сем Веллер ёзади: „Нашр этилган пайтда, Фаҳренҳеит 451 ижтимоий танқид қилишнинг башорат қилинган асари сифатида қабул қилинган[66].“ Бугунги кунда ҳам „Фаҳренҳеит 451“ мослашувчанлик ва ҳукумат сензурасининг ёвузликлари ҳақида муҳим огоҳлантирувчи асар сифатида қаралади[67].

Роман биринчи марта нашр этилганда, бу ҳикоядан наф топмаганлар ҳам бўлган. Энтони Боуче ва Ж. Френсис МакКомас китобни „баъзан ҳайратланарли тарзда ақлли, … кўпинча сўзларнинг порлоқ оқимлари билан, лекин жуда тез-тез фақат сўзлар билан тўлдирилган[68]" деб айблашган. „Астоундинг Сcиэнcе Фиcтион“ учун китобни шарҳлаган П. Шуйлер Миллер ушбу асарни „Бредберининг аччиқ, деярли шахсий қораловлари“ деб таърифлаб, унинг „эмоционал ҳаракати ва чизгилари“ни мақтайди[69]. Худди шундай, „Тҳе Неw Ёрк Тимес“ ҳам романдан ҳайратланишмаган ва Бредберини „ҳозирги давр маданиятининг кўплаб жиҳатларига, яъни радио, телевизор, аксарият филмлар, ҳаваскор ва профессионал спорт, автомобиллар каби ғалати нарсаларга, ва бошқалар каби нуқсонларга нисбатан қаттиқ нафратни ёйишда“ айблаган[70].

„Фаҳренҳеит 451“ Ню-Ёрк жамоат кутубхонасининг „Ҳар доим энг кўп текширилганлар“ рўйхатида еттинчи ўринни эгаллаган[71].

Сензура ва тақиқланиши

Нашр этилганидан бери, Фаҳренҳеит 451 баъзи мактабларда ота-оналар ёки ўқитувчилар томонидан бундай сензура ҳолатининг ўзига хос иронийсини англамайдиган ёки бефарқ бўлган ҳолда тақиқланган, сензура қилинган ёки таҳрирланган. Муҳим воқеалар қуйидагиларни ўз ичига олади:

  • Апартҳеид даврида Жанубий Африкада китоб 1950-1970-йилларда минглаб тақиқланган нашрлар билан бирга ёқилган[72].
  • 1987 йилда, Фаҳренҳеит 451 Бай Cоунтй Мактаб Кенгаши томонидан Панама Сити, Флоридада Леонард Ҳалл томонидан жорий этилган янги уч даражали таснифлаш тизими остида „учинчи даража“ мақомига эга бўлди. Учинчи даража „кўп вулгаризм“ учун дарсликлардан олиб ташлашни назарда тутди. Бир фуқаролик даъвосидан кейин, оммавий ахборот воситаларининг шов-шувлари ва талабалар норозилиги натижасида мактаб кенгаши ўз даражали сензура тизимидан воз кечди ва ҳозирда фойдаланилаётган барча китобларни тасдиқлади[73].
  • 1992 йилда, Ирвине, Калифорния штатидаги Венадо о'рта мактаби талабаларига Фаҳренҳеит 451 нинг барча „ножўя“ сўзлари қора ранг билан яширилган нусхаларини берди[74]. Ота-оналар маҳаллий оммавий ахборот воситалари билан боғланиб, сензура қилинмаган нусхаларни қайта тиклашга муваффақ бўлдилар[74].
  • 2006 йилда, Техас штатидаги Монтгомерй округида 10-синф ўқувчиси бўлган ота-оналар китобни қизларининг инглиз тили дарслари рўйхатидан чиқаришни талаб қилдилар[75]. Уларнинг қизи Баннед Боокс Wеэк (Тақиқланган Китоблар Ҳафталиги) давомида китобни ўқишга тайинланган эди, лекин Библиянинг ёқилиши ва ҳақоратли тилни ўйлаб кўриб, бир неча саҳифалардан кейин ўқишни тўхтатди. Бундан ташқари, ота-оналар романидаги зўравонлик, христианлар тасвири ва ёнғинчилар тасвирига норозилик билдирдилар[75].

Мавзулари

Фаҳренҳеит 451 ҳақида мунозаралар кўпинча ҳикоянинг давлат асосидаги сензурага қарши огоҳлантириш сифатида кўрсатилиши ҳақида бўлади. Ҳақиқатан ҳам, Брадбурй романини МcCартҳй даврида ёзганида, у АҚШдаги сензура ҳақида хавотирда эди. 1956 йилда радио интервюсида Брадбурй шундай деган[76][77]:

Мен бу китобни тўрт йил олдин мамлакатда қандай қилиб воқеалар юз бераётганидан хавотирда бўлганимда ёзганман. Кўп одамлар ўз соясидан қўрқишарди; китобларни ёқиш таҳдиди мабжуд эди. Ўша вақтда кўплаб китоблар жавонлардан олинаётган эди. Албатта, тўрт йил ичида нарсалар анча-мунча ўзгарди. Ҳозирда ҳамма нарса жуда соғлом йўналишга қайтмоқда. Аммо ўша пайтда мен бундай ҳикояни ёзмоқчи эдим, унда биз ўзимизни жуда узоққа олиб борсак нима бўлиши ҳақида ҳикоя қилишим мумкин эди, бу ҳолатда барча фикрлар тўхтайди, аждарҳо ўз думини ютади ва биз қандайдир лимбогача йўқолиб кетамиз ва бундай ҳаракатлар билан ўзимизни йўқ қиламиз.

Вақт ўтиши билан, Брадбурй сензурани ҳикояни ёзиш учун асосий мотив сифатида қабул қилишни бошлади. Бунинг ўрнига, у Фаҳренҳеит 451 нинг асл хабарлари жамиятнинг саводсизликга учраш хавфлари ва оммавий ахборот воситалари билан ошиқ бўлиши ва китобларга қарши озчилик ва махсус манфаатлар гуруҳларининг таҳдиди ҳақида эканлигини таъкидлади. 1950-йилларнинг охирида Брадбурй шундай деб эслатди:

Фаҳренҳеит 451 қисқа романини ёзишда, мен тўрт ёки беш ўн йилликда ривожланиши мумкин бўлган таҳминий дунёни тасвирлаётганимни ўйлардим. Аммо фақат бир неча ҳафта олдин, Беверлй Ҳиллсда бир кечада, бир эр-хотин итларини сайр қилиб ўтаётгандилар, мен уларга ҳайратланиб қараб қолдим. Аёл қўлида кичик сигарет қадоқ ўлчамидаги радио ушлаб турарди, унинг антеннаси титрарди. Шу радио орқали кичик мис симлар чиқиб, унинг ўнг қулоғига ўрнатилган нозик конусга уланарди. У инсон ва итга бефарқ бўлиб, узоқ шамоллар ва шивирлашлар, опера қичқириқларини тинглаётган эди, эрининг ёрдамида йўлакларндан ўтиб, у билан юрарди. Бу ўйлаб топилган ҳикоя эмас эди[78].

Ушбу ҳикоя Милдреднинг „Сеашелл эар-тҳимблес“ (яъни, қулоққа тақиладиган наушниклар) образини эслатади, улар унинг ва Монтаг ўртасида эмоционал тўсиқ сифатида хизмат қилади. 2007-йилдаги интервюда Брадбурй китобини нотўғри талқин қилишганини ва Фаҳренҳеит 451 асосан телевизион масс-медиа қандай қилиб адабиётни маргинализация қилиш ҳақида эканлигини таъкидлади[5]. Баъзи одамларга нисбатан у 1979 йилда ёзган Cодасида шундай деб ёзади:

Китобни ёқишнинг бир нечта йўли мавжуд. Ва дунё ёнган чироқ билан югураётган одамлар билан тўла. Ҳар бир озчилик, Баптистик/Унитар, Ирландиялик/Италиялик/Ўн саккиз ёшли/Зен Буддист, Сионист/Етти кунлик Адвентист, Аёлларни озод қилиш/Републикачи, Маттачине/Фоур Сқуаре Госпел ўзини керосин тўкиб, фитилни ёқиш ҳуқуқига эга, деб ҳис қилади. […] Романимда, Фаҳренҳеит 451, китобларни биринчи бўлиб кам одамлар ёқишади, ҳар бири бу китобдан бир саҳифа ёки бир параграфни йиртиб олиб, ниҳоят китоблар бўш бўлиб, фикрлаш чекланди ва кутубхоналар абадий ёпилди. […] Тўлиқ олти ҳафта олдин, Баллантине Бооксдаги баъзи таҳрирчилар ёшларни зарарлашидан қўрқиб, романинг етмиш беш алоҳида қисмини таҳрир қилишганини билиб қолдим. Китобни ўқиган талабалар кейинчалик сензура ва китобларни ёқиш ҳақида менга хабар бердилар. Жудй-Лйнн дел Рей, янги Баллантине таҳрирчиларидан бири, бу китобни бутунлай қайта нашр этиш ва ёзувчи барча 'жин урсинъ ва 'расвогарчилик’ларни қайтариб қўйишни режалаштирмоқда[79].

Брадбурй китобларни ёқиш сензурасини ушбу икки асосий омилнинг ён таъсири сифатида кўрсатади; бу Cаптаин Беаттйнинг Монтагга ёнғинга оид тарих ҳақида сўзлаган нутқига мос келади. Брадбурйга кўра, Фаҳренҳеит 451да айбдор давлат эмас, балки одамлар[5]. Фаҳренҳеит сензурасининг натижаси автократия дастурининг эмас, балки ўз қийинчиликларини қондиришга интилаётган, кўнгилочарлик ва технология кучини ишлатадиган парчаланмаган жамият натижасидир. Cаптаин Беаттй тушунтиради (саҳифа 55):

…Бозорингиз қанчалик каттароқ бўлса, Монтаг, баҳсларни камроқ кўришингиз керак, шуни ёдда тутинг! Барча кичик озчиликлар ўз қоринларини тоза сақлашади." […] "Бу Ҳукуматдан келмаган. Ҳеч қандай буйруқ, эълон, сензура йўқ эди, йўқ! Технология, катта эксплуатация ва озчиликлар босими ишни амалга оширди, шукр.

Романда бошқа турли мавзулар ҳам таклиф қилинган. Икки асосий мавзу конформизмга қарши туриш ва технология ва оммавий ахборот воситалари орқали шахсларни назорат қилишдир. Брадбери ҳукумат оммавий ахборот воситалари орқали жамиятни қандай бошқаришини ва шахсларни китобларни ёқиш орқали қандай бостирганини ўрганади. Беаттй ва Фабер қаҳрамонлари америкаликларнинг айбдор эканлигини таъкидлайдилар. Уларнинг доимий соддалаштирилган, ижобий тасвирга бўлган истаги туфайли китоблар йўқотилиши керак. Беаттй озчилик гуруҳларини, улар ўзларини ёмон тасвирлаган нашр этилган асарларни қўзғашади, деб айблайди. Фабер ҳукумат китобларни тақиқлашдан кўра, америкаликларнинг ўзлари ўқишни тўхтатиб қўйганини айтади. У китобларни ёқиш ўзи умумий оммага кўнгилочарликни келтириб чиқарганини таъкидлайди[80].

1994-йилдаги интервюда Брадбери Фаҳренҳеит 451 бугунги кунда бошқа вақтлардан кўра кўпроқ долзарблигини таъкидлади, "ҳозирги пайтда бу янада яхши ишлайди, чунки бизда сиёсий тўғри фикр бор. Сиёсий тўғри фикр ҳозирги куннинг ҳақиқий душманидир. Қора гуруҳлар бизнинг фикримизни назорат қилишни хоҳлайди ва сиз баъзи нарсаларни айта олмайсиз. Ғайриқонуний фикрни назорат қилиш ва сўз эркинлигини назорат қилишдир[6].

Келажак учун башоратлари

Фаҳренҳеит 451 аниқ бир шаҳар ва вақтни белгиламайди, гарчи у узоқ келажакда жойлашган деб ёзилган бўлса ҳам[ноте 1][21]. Энг дастлабки нашрлар 2022-йилдан олдин содир бўлмайди деб белгилайди, чунки ўша йилда атом уруши бўлиши ҳақида ҳавола мавжуд[ноте 6][81].

Брадбери ўзини „келажакларни олдини олувчи, эмас, балки уларни башорат қилувчи“ деб таърифлаган[82]. У китобларни ёқиш келажакнинг ажралмас қисми эканлигига ишонмасди; у бундай ривожланишдан огоҳлантирмоқчи эди[82]. Кейинги интервюда, агар у Фаҳренҳеит 451 ни мактабларда ўқитиш унинг тоталитар[83] келажак тасаввурини олдини оладими, деган саволга, Брадбери рад жавобини берди. Аксинча, у таълимни боғча ва биринчи синф даражасида бўлиши кераклигини таъкидлади. Агар талабалар ўша пайтда ўқий олмаса, улар Фаҳренҳеит 451 ни англай олмайдилар[84].

Технология ҳақида, Сам Wеллер Брадбери „текис-панел телевизорлар, қулоққа ўрнатиладиган наушниклар ва йигирма тўрт соатлик банкоматлардан тортиб, ҳамма нарсани башорат қилган“ деб таъкидлайди[85].

Мослашувлари

Телевиденеда

Плайҳоусе 90 1957-йилда CБСда „А Соунд оф Дифферент Друммерс“ Роберт Алан Ауртҳур томонидан ёзилган спектаклини трансляция қилади. Бу песа Фаҳренҳеит 451 ва Нинетеэн Эигҳтй-Фоур асарларидан сюжет ғояларини бирлаштирган. Брадбери судга мурожаат қилди ва охир-оқибат апелляция орқали ғалаба қозонди[86][87].

Филми

Франçоис Труффаут томонидан ёзилган ва режиссёрлик қилинган, Оскар Wернер ва Жулиэ Чристиэ иштирокидаги филм адаптацияси 1966-йилда чиқарилган.

Рамин Баҳрани томонидан режиссёрлик қилинган ва Мичаэл Б. Жордан, Мичаэл Шаннон, Софиа Боутелла, ва Лиллй Сингҳ иштирокидаги филм адаптацияси 2018-йилда ҲБО учун чиқарилган[88][89][90][91].

Театрда саҳналаштирилиши

1970-йилларнинг охирида Брадбери китобини песага айлантирди. Унинг бир қисми 1979-йилда Лос-Анжелесдаги Cолонй Тҳеатреъда намойиш этилган, аммо у чоп этилмаган ва расмий жаҳон премераси фақат 1988-йилнинг ноябрида Форт Wайне, Индиана шаҳридаги Cивиc Тҳеатреъда бўлиб ўтди. Саҳна адаптацияси китобдан сезиларли даражада фарқ қилади ва Труффаутнинг филмининг таъсирида бўлиши мумкин. Масалан, ўт ўчирувчилар бошлиғи Беаттйнинг образи янада тўлдирилган ва песадаги энг кўп гапирувчи рол ҳисобланади. Филмда бўлгани каби, Кларисса оддийгина йўқолиб кетмайди, балки якунда Монтаг билан китоб персонажи сифатида учрашади (у Роберт Лоуис Стевенсон, у эса Эдгар Аллан Поэ сифатида)[92].

Брадберининг саҳна адаптациясининг Британия премераси фақат 2003-йилда Ноттингҳамда бўлиб ўтди[92], ва Годлигҳт Тҳеатре Cомпанй 2006-йилда Неw Ёркдаги 59Э59 Тҳеатерс’да унинг премерасини амалга оширгунга қадар вақт кетди[93]. Неw Ёркдаги намойиш тугагандан сўнг, спектакл Эдинбург Фестивалига кўчирилди ва 2006-йилда Эдинбургҳ Фестивал Пиcк оф тҳе Фринге сифатида тақдирланди[94].

Офф-Броадwай театри Тҳе Америcан Плаcе Тҳеатре Фаҳренҳеит 451 нинг бир одамга мўлжалланган адаптациясини 2008–2009-йилги Литературе то Лифе мавсуми доирасида намойиш этди[95].

Фаҳренҳеит 451 Бирмингҳам Реперторй Тҳеатре томонидан Тиме Ҳас Фаллен Аслеэп ин тҳе Афтерноон Суншине спектаклини илҳомлантирди, бу спектакл 2012-йил апрелида Бирмингҳам Cентрал Либрарйда намойиш этилди[96].

Радио

1982-йилда Грегорй Эванснинг роман асосидаги радио драматизацияси ББC Радио 4 да намойиш этилди, унда Мичаэл Пеннингтон Монтаг ролида ўйнади[97][98][99]. Ушбу драматизация ББC Радио 4 Эхтра да саккиз марта, 2010, 2012, 2013, ва 2015-йилларда ҳар бири икки марта эфирга узатилди[100].

Давид Cалcутт томонидан ёзилган ББC Радио нинг иккинчи драматизацияси 2003-йилда ББC Радио 4 да намойиш этилди, унда Степҳен Томлин худди бош ролни ўйнади[101].

Қўшиғи

1984-йилда Сcортилла янги тўлқин гуруҳи Р. Брадберининг китоби ва Ф. Труффаутнинг филмидан илҳомланиб „Фаҳренҳеит 451“ қўшиғини чиқарди.

Компютер ўйини

1984-йилда, роман Триллиум дастурий таъминот компанияси томонидан худди шу номдаги компютер саргузашт ўйинига мослаштирилди[102], у роман воқеаларининг давоми сифатида хизмат қилди ва Лен Неуфелд ҳамда Брадберининг ўзи ҳам муаллифлик қилди.

Комиклар

2009-йил июн ойида китобнинг график роман нашри чоп этилди. "Рай Брадбурй’с Фаҳренҳеит 451: Тҳе Аутҳоризед Адаптатион" номи билан нашр этилган ушбу юмшоқ муқовали график адаптация Тим Ҳамилтон томонидан тасвирланган[103][104][105]. Роман кириш сўзи Брадберинг ўзи томонидан ёзилган[106].

Маданий манбалар

Россияда „Бҳагавад Гита“ судига қарши намойишчи романдан иқтибос кўрсатмоқда: „– Сиз ҳеч қачон ёқадиган китобларни ўқиб чиқасизми? – Бу қонунга зид.“

Мичаэл Мооренинг 2004-йилда чиққан "Фаҳренҳеит 9/11" ҳужжатли филми Брадберининг романига ва 11-сентабр ҳужумларига ишора қилади, ва филмнинг „Эркинлик ёнадиган ҳарорат“ шиори билан таъкидланган. Филм Георге W. Буш президентлиги, терроризмга қарши уруш ва унинг оммавий ахборот воситаларидаги ёритилиши ҳақида танқидий қараш билдиради ва барча даврларнинг энг кўп даромад келтирган ҳужжатли филми бўлди[107]. Брадбери филмнинг номини ўзига тегишли деб ҳисоблаб хафа бўлади, ва унинг номи ўзгартирилишини хоҳлаган[108][109]. Моор 2018-йилда Доналд Трампнинг сайланиши ҳақида "Фаҳренҳеит 11/9" деб номланган кейинги ҳужжатли филмни суратга олди[110].

2015-йилда Интернет Энгинеэринг Стеэринг Гроуп „Ҳуқуқий чегараларни билдирувчи ҲТТП Статус Cоде“ номли, энди РФC 7725 деб аталадиган ҳужжатни нашр этишни тасдиқлади, унда қонуний сабабларга кўра ресурсларни блоклашга мажбур бўлган веб-сайтлар фойдаланувчилар бу ресурсларни сўраганда 451 статус кодини қайтариши кераклигини белгилайди[111][112].Андоза:РФC[113]

Гауй Монтаг (Гуи Монтаг сифатида) 1998-йилда чиқарилган реал вақтда ўйналадиган стратегия ўйини СтарCрафтда терран фиребат қаҳрамони сифатида ишлатилган[114].

Манбалар

Жеррин, Неил Беэто, анд Г. Бҳуванесwари. „Дистортион оф 'Селф-Имагеъ: Эффеcц оф Ментал Делириум ин Фаҳренҳеит 451 бй Рай Брадбурй.“ Тҳеорй & Праcтиcе ин Лангуаге Студиэс, вол. 12, но. 8, Ауг. 2022, пп. 1634–40. ЭБСCОҳост, ҳттпс://дои.орг/10.17507/тплс.1208.21

  1. ↑ Реид, Робин Анне. Рай Брадбурй: А Cритиcал Cомпанион, Cритиcал Cомпанионс то Популар Cонтемпорарй Wритерс. Wестпорт, CТ: Греэнwоод Пресс, 2000 — 53-бет. ИСБН 0-313-30901-9. „Фаҳренҳеит 451 ис cонсидеред оне оф Брадбурй'с бест wоркс.“ 
  2. ↑ Сеэд, Давид. А Cомпанион то Сcиэнcе Фиcтион, Блаcкwелл Cомпанионс то Литературе анд Cултуре. Малден, МА: Блаcкwелл Публиcатионс, Септембер 12, 2005 — 491–98-бет. ИСБН 978-1-4051-1218-5. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Рай Брадбурй'с Фаҳренҳеит 451 аудио гуиде. „Wелл, wе шоулд леарн фром ҳисторй абоут тҳе деструcтион оф боокс. Wҳен И wас фифтеэн еарс олд, Ҳитлер бурнед боокс ин тҳе стреэц оф Берлин. Анд ит террифиэд ме беcаусе И wас а либрариан анд ҳе wас тоучинг мй лифе: алл тҳосе греат плайс, алл тҳат греат поэтрй, алл тҳосе wондерфул эссайс, алл тҳосе греат пҳилосопҳерс. Со, ит беcаме верй персонал, дидн'т ит? Тҳен И фоунд оут абоут Руссиа бурнинг тҳе боокс беҳинд тҳе сcенес. Бут тҳей дид ит ин суч а wай тҳат пеопле дидн'т кноw абоут ит. Тҳей киллед тҳе аутҳорс беҳинд тҳе сcенес. Тҳей бурнед тҳе аутҳорс инстеад оф тҳе боокс. Со И леарнед тҳен ҳоw дангероуслй [сиc] ит алл wас.“
  4. ↑ „Тиcкет то тҳе Моон (трибуте то СcиФи)“ (мп3). Биограпҳй ин Соунд. НБC Радио Неwс (1956-йил 4-декабр). — „И wроте тҳис боок ат а тиме wҳен И wас wорриэд абоут тҳе wай тҳингс wере гоинг ин тҳис cоунтрй фоур еарс аго. Тоо манй пеопле wере афраид оф тҳеир шадоwс; тҳере wас а тҳреат оф боок бурнинг. Манй оф тҳе боокс wере беинг такен офф тҳе шелвес ат тҳат тиме.“. 2021-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-феврал.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Жоҳнстон, Амй Э. Бойле „Рай Брадбурй: Фаҳренҳеит 451 Мисинтерпретед“. ЛА Wеэклй wебсите (2007-йил 30-май). — „Брадбурй стилл ҳас а лот то сай, эспеcиаллй абоут ҳоw пеопле до нот ундерстанд ҳис мост фамоус литерарй wорк, Фаҳренҳеит 451, публишед ин 1953 ... Брадбурй, а ман ливинг ин тҳе cреативе анд индустриал cентер оф реалитй ТВ анд оне-ҳоур драмас, сайс ит ис, ин фаcт, а сторй абоут ҳоw телевисион дестройс интерест ин реадинг литературе.“. 2019-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-июл.
  6. ↑ 6,0 6,1 Брадбурй Талк Ликелй то Феатуре тҳе Унехпеcтед (Wайбаcк Мачине сайтида Жулй 10, 2019, санасида архивланган), Дайтон Даилй Неwс, 1 Оcтобер 1994, Cитй Эдитион, Лифестйле/Wеэкендлифе Сеcтион, п. 1C.
  7. ↑ Нолан, Wиллиам Ф. (Май 1963). „БРАДБУРЙ: Просе Поэт Ин Тҳе Аге Оф Спаcе“. Тҳе Магазине оф Фантасй анд Сcиэнcе Фиcтион. 24-жилд, № 5. Мерcурй. 20-бет. „Тҳен тҳере wас тҳе афтерноон ат Ҳустон'с Ириш манор wҳен а телеграм арривед то информ Брадбурй тҳат ҳис фирст новел, Фаренгейт бўйича 451 даража, а биттерлй-сатириcал сторй оф тҳе боок-бурнинг футуре, ҳад беэн аwардед а грант оф 6,000 фром тҳе Натионал Институте оф Арц анд Леттерс.“
  8. ↑ Давис, Сcотт А. „Тҳе Cалифорниа Боок Аwардс Wиннерс 1931-2012“. Cоммонwеалтҳ Cлуб оф Cалифорниа. 2021-йил 28-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 5-март.
  9. ↑ 9,0 9,1 Cонверсатионс wитҳ Рай Брадбурй. Жаcксон, МС: Университй Пресс оф Миссиссиппи, 2004 — ххих-бет. ИСБН 1-57806-640-9. „...[ин 1954 Брадбурй реcеивед] тwо отҳер аwардс—Натионал Институте оф Арц анд Леттерс Аwард ин Литературе анд Cоммонwеалтҳ Cлуб оф Cалифорниа Литературе Голд Медал Аwард—фор Фаҳренҳеит 451, wҳич ис публишед ин тҳреэ инсталлменц ин Плайбой.“ 
  10. ↑ „Либертариан Футурист Соcиэтй: Прометҳеус Аwардс, А Шорт Ҳисторй“. 2021-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-август.
  11. ↑ „1954 Ретро Ҳуго Аwардс“ (2007-йил 26-июл). 2013-йил 30-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 9-август.
  12. ↑ 12,0 12,1 „19тҳ Аннуал Граммй Аwардс Финал Номинатионс“. Биллбоард. 89-жилд, № 3. Ниэлсен Бусинесс Медиа Инc. Жануарй 22, 1976. 110-бет. ИССН 0006-2510.
  13. ↑ Келлей, Кен „Плайбой Интервиэw: Рай Брадбурй“. Плайбой. райбрадбурй.cом (1996-йил 1-май). — „Ин тҳе мовиэ бусинесс тҳе Ҳоллйwоод Тен wере сент то присон фор рефусинг то тестифй бефоре тҳе Ҳоусе Ун-Америcан Аcтивитиэс Cоммиттеэ, анд ин тҳе Сcреэн Wритерс Гуилд Брадбурй wас оне оф тҳе лонелй воиcес оппосинг тҳе лоялтй оатҳ импосед он иц мемберс.“. 2019-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-август.
  14. ↑ Белей, Гене. Рай Брадбурй унcенсоред!. Линcолн, НЕ: иУниверсе, 2007. ИСБН 978-0-595-37364-2. „'И wас ангрй ат Сенатор Жосепҳ МcCартҳй анд тҳе пеопле бефоре ҳим, лике Парнелл Тҳомас анд тҳе Ҳоусе Ун-Америcан Аcтивитиэс Cоммиттеэ анд Боббй Кеннедй, wҳо wас парт оф тҳат wҳоле бунч', Брадбурй толд Жудитҳ Греэн, Сан Жоэ Мерcурй Неwс тҳеатре cритиc, ин тҳе Оcтобер 30, 1993, эдитион. 'И wас ангрй абоут тҳе блаcклистинг анд тҳе Ҳоллйwоод 10. И wас а 1400 а wеэк сcреэнwритер, бут И wасн'т сcаред—И wас ангрй.'“ 
  15. ↑ Эллер, Жонатҳан Р.; Тоупонcе, Wиллиам Ф.. Рай Брадбурй: Тҳе Лифе оф Фиcтион. Кент Стате Университй Пресс, 2004 — 164–65-бет. ИСБН 9780873387798. 
  16. ↑ Белей, Гене. Рай Брадбурй Унcенсоред!: Тҳе Унаутҳоризед Биограпҳй. иУниверсе, 2006 — 130–40-бет. ИСБН 9780595373642. 
  17. ↑ Реид, Робин Анне. Рай Брадбурй: А Cритиcал Cомпанион, Cритиcал Cомпанионс то Популар Cонтемпорарй Wритерс. Wестпорт, CТ: Греэнwоод Пресс, 2000 — 59-бет. ИСБН 0-313-30901-9. 
  18. ↑ Орлеан, Сусан. Тҳе Либрарй Боок. Неw Ёрк: Симон & Счустер, 2018 — 103-бет. ИСБН 978-1-4767-4018-8. 
  19. ↑ Cусатис, Жоҳн. Ресеарч Гуиде то Америcан Литературе: Постwар Литературе 1945–1970, Неw, Фаcц он Филе Либрарй оф Америcан Литературе, Неw Ёрк, НЙ: Инфобасе Публишинг, 2010. ИСБН 978-1-4381-3405-5. „Ҳе 'wепт' wҳен ҳе леарнед ат тҳе аге оф нине тҳат тҳе анcиэнт либрарй оф Алехандриа ҳад беэн бурнед.“ 
  20. ↑ Wестфаҳл, Гарй. Тҳе Греэнwоод Энcйcлопедиа оф Сcиэнcе Фиcтион анд Фантасй: Тҳемес, Wоркс, анд Wондерс. Греэнwоод Публишинг Гроуп, 2005 — 1029-бет. ИСБН 9780313329531. Қаралди: 2020-йил 11-ноябр (2021-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган). „Инспиред бй имагес оф боок бурнинг бй тҳе Назис анд wриттен ат тҳе ҳеигҳт оф Армй-МcCартҳй 'Ред Сcаре' ҳеарингс ин Америcа, Фаҳренҳеит 451...“ 
  21. ↑ 21,0 21,1 Соcиэтй фор тҳе Студй оф Мидwестерн Литературе. Диcтионарй оф Мидwестерн Литературе. Индиана Университй Пресс, 2001 — 78-бет. ИСБН 9780253336095. Қаралди: 2014-йил 5-март (2021-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган). „Фаҳренҳеит 451 ис нот сет ин анй спеcифиc лоcале...“ 
  22. ↑ Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 35-бет. ИСБН 1-56510-857-4. „Монтаг доэс нот реализе ат фирст тҳат ше ис гоне, ор тҳат ҳе миссес ҳер; ҳе симплй феэлс тҳат сометҳинг ис тҳе маттер.“ 
  23. ↑ Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 32-бет. ИСБН 1-56510-857-4. „Тҳе Мечаниcал Ҳоунд ис ан эигҳт-леггед гласс анд метал cонтраптион тҳат сервес ас а сурвеилланcе тоол анд программабле киллинг мачине фор тҳе фиремен, то траcк доwн суспеcтед боок ҳоардерс анд реадерс.“ 
  24. ↑ Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 31-бет. ИСБН 1-56510-857-4. „Монтаг'с неw неигҳбор, тҳе сихтеэн-еар-олд Cлариссе, аппеарс ин онлй а феw сcенес ат тҳе бегиннинг оф тҳе новел.“ 
  25. ↑ Маҳер, Жиммй. „Фаҳренҳеит 451: Тҳе Боок“. Тҳе Дигитал Антиқуариан (2013-йил 23-сентябр). 2019-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 10-июл.
  26. ↑ Рогерс, Жоҳн „Аутҳор оф 'Фаҳренҳеит 451', Рай Брадбурй, Диэс ат 91“ (2012-йил 6-июн). — „(451 дегреэс Фаҳренҳеит, Брадбурй ҳад беэн толд, wас тҳе температуре ат wҳич техц wент уп ин фламес)“. 2013-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-август.
  27. ↑ Гаиман, Неил „Рай Брадбурй, Фаҳренҳеит 451, анд wҳат сcиэнcе фиcтион ис анд доэс“, . Тҳе Виэw фром тҳе Чеап Сеац. ҲарперCоллинс, Май 31, 2016 — 180-бет. ИСБН 978-0-06-226226-4. 
  28. ↑ Форест Продуcц Лабораторй. „Игнитион анд чарринг температурес оф wоод“. Форест Сервиcе У. С. Департмент оф Агриcултуре (1964). 2020-йил 18-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 5-феврал.
  29. ↑ Cафе, Тонй „ПҲЙСИCАЛ CОНСТАНТС ФОР ИНВЕСТИГАТОРС“. тcфоренсиc.cом.ау. ТC Форенсиc П/Л.. 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 11-феврал.
  30. ↑ Брадбурй, Рай „Префаcе“, . Матч то Фламе: Тҳе Фиcтионал Патҳс то Фаҳренҳеит 451, 1ст, Cолорадо Спрингс, CО: Гаунтлет Публиcатионс, 2006 — 9-бет. ИСБН 1-887368-86-8. „Фор манй еарс И'ве толд пеопле тҳат Фаҳренҳеит 451 wас тҳе ресулт оф мй сторй 'Тҳе Педестриан' cонтинуинг ицелф ин мй лифе. Ит турнс оут тҳат тҳис ис а мисундерстандинг оф мй оwн паст. Лонг бефоре 'Тҳе Педестриан' И дид алл тҳе сториэс тҳат ёу'лл финд ин тҳис боок анд форгот абоут тҳем.“ 
  31. ↑ Брадбурй, Рай. Матч то Фламе: Тҳе Фиcтионал Патҳс то Фаҳренҳеит 451. УСА: Гаунтлет Пр, 2007. ИСБН 978-1887368865. 
  32. ↑ „ФАҲРЕНҲЕИТ 451“. Тҳе Магазине оф Фантасй анд Сcиэнcе Фиcтион. 24-жилд, № 5. Мерcурй. Май 1963. 23-бет. „Рай Брадбурй cаллс тҳис сторй, тҳе фирст оф тҳе тандем, 'а cуриоситй. И wроте ит [ҳе сайс] баcк ин 1947–48 анд ит ремаинед ин мй филес овер тҳе еарс, гоинг оут онлй а феw тимес то қуалитй маркец лике Ҳарпер'с Базаар ор Тҳе Атлантиc Монтҳлй, wҳере ит wас дисмиссед. Ит лай ин мй филес анд cоллеcтед абоут ит манй идеас. Тҳесе идеас греw ларге анд беcаме ...“
  33. ↑ „Абоут тҳе Боок: Фаҳренҳеит 451“. Тҳе Биг Реад. Натионал Эндоwмент фор тҳе Арц. 2012-йил 11-майда асл нусхадан архивланган.
  34. ↑ Брадбурй, Рай (Май 1963). „Бригҳт Пҳоэних“. Тҳе Магазине оф Фантасй анд Сcиэнcе Фиcтион. 24-жилд, № 5. Мерcурй. 23–29-бет.
  35. ↑ Эллер, Жон. Wритинг бй Дегреэс: Тҳе Фамилй Треэ оф Фаҳренҳеит 451, 1ст, Cолорадо Спрингс, CО: Гаунтлет Публиcатионс, 2006 — 68-бет. ИСБН 1-887368-86-8. „Тҳе спеcифиc инcидент тҳат спаркед 'Тҳе Педестриан' инволвед а симилар лате-нигҳт wалк wитҳ а фриэнд алонг Wилшире Боулевард неар Wестерн Авенуэ сометиме ин лате 1949.“ 
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 Рай Брадбурй'с Фаҳренҳеит 451 аудио гуиде. „Wҳен И cаме оут оф а рестаурант wҳен И wас тҳиртй еарс олд, анд И wент wалкинг алонг Wилшире Боулевард wитҳ а фриэнд, анд а полиcе cар пуллед уп анд тҳе полиcеман гот уп анд cаме уп то ус анд саид, 'Wҳат аре ёу доинг?'. И саид, 'Путтинг оне фоот ин фронт оф тҳе отҳер' анд тҳат wас тҳе wронг ансwер бут ҳе кепт сайинг, ёу кноw, 'Лоок ин тҳис диреcтион анд тҳат диреcтион: тҳере аре но педестрианс' бут тҳат гиве ме тҳе идеа фор 'Тҳе Педестриан' анд 'Тҳе Педестриан' турнед инто Монтаг! Со тҳе полиcе оффиcер ис респонсибле фор тҳе wритинг оф Фаҳренҳеит 451.“
  37. ↑ 37,0 37,1 37,2 Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 26-бет. ИСБН 1-56510-857-4. 
  38. ↑ Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 158-бет. ИСБН 1-56510-857-4. „Ҳе wритес 'Тҳе Пҳоэних [сиc],' wҳич ҳе wилл латер девелоп инто тҳе шорт сторй 'Тҳе Фиреман,' wҳич wилл эвентуаллй беcоме Фаҳренҳеит 451.“ 
  39. ↑ Эллер, Жон. Wритинг бй Дегреэс: Тҳе Фамилй Треэ оф Фаҳренҳеит 451, 1ст, Cолорадо Спрингс, CО: Гаунтлет Публиcатионс, 2006 — 68-бет. ИСБН 1-887368-86-8. „Ас Брадбурй ҳас офтен нотед, 'Тҳе Педестриан' маркс тҳе труэ флашпоинт тҳат эхплодед инто 'Тҳе Фиреман' анд Фаҳренҳеит 451.“ 
  40. ↑ Брадбурй, Рай (Фебруарй 1951). „Тҳе Фиреман“. Галахй Сcиэнcе Фиcтион. 5. 15-жилд, № 1. 4–61-бет.
  41. ↑ Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 164-бет. ИСБН 1-56510-857-4. „Тҳе шорт сторй wҳич Брадбурй латер эхпандед инто тҳе новел Фаҳренҳеит 451, wас оригиналлй публишед ин Галахй Сcиэнcе Фиcтион, вол. 1, но. 5 (Фебруарй 1951), ундер тҳе титле 'Тҳе Фиреман.'“ 
  42. ↑ 42,0 42,1 Эллер, Жон. Wритинг бй Дегреэс: Тҳе Фамилй Треэ оф Фаҳренҳеит 451, 1ст, Cолорадо Спрингс, CО: Гаунтлет Публиcатионс, 2006 — 57-бет. ИСБН 1-887368-86-8. „Ин 1950 Рай Брадбурй cомпосед ҳис 25,000-wорд новелла 'Тҳе Фиреман' ин жуст тҳис wай, анд тҳреэ еарс латер ҳе ретурнед то тҳе саме субтерранеан тйпинг роом фор анотҳер нине-дай стинт то эхпанд тҳис cаутионарй тале инто тҳе 50,000-wорд новел Фаҳренҳеит 451.“ 
  43. ↑ Брадбурй, Рай. Фаҳренҳеит 451, 50тҳ анниверсарй, Неw Ёрк, НЙ: Баллантине Боокс, 2003 — 167–68-бет. ИСБН 0-345-34296-8. 
  44. ↑ Wеллер, Сам. Брадбурй Чрониcлес, 2005. 
  45. ↑ Липтак, Андреw (2013-08-05). „А.Э. ван Вогт анд тҳе Фих-Уп Новел“. Киркус Ревиэwс. Жануарй 12, 2018да асл нусхадан архивланди. Қаралди: Жануарй 12, 2018.
  46. ↑ Бахтер, Жоҳн. А Поунд оф Папер: Cонфессионс оф а Боок Аддиcт. Маcмиллан, 2005 — 393-бет. ИСБН 9781466839892. „Wҳен ит публишед тҳе фирст эдитион ин 1953, Баллантине алсо продуcед 200 сигнед анд нумберед cопиэс боунд ин Жоҳнс-Манвилле Қуинтера, а форм оф асбестос.“ 
  47. ↑ Бриэр, Эван. А Новел Маркетплаcе: Масс Cултуре, тҳе Боок Траде, анд Постwар Америcан Фиcтион. Университй оф Пеннсйлваниа Пресс, 2011 — 65-бет. ИСБН 9780812201444. Қаралди: 2020-йил 11-ноябр (2021-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган). „Брадбурй cлосес ҳис 1979 'Cода' то Фаҳренҳеит 451, оне оф нумероус cомменц он тҳе новел ҳе ҳас публишед синcе 1953, ...“ 
  48. ↑ Реид, Робин Анне. Рай Брадбурй: А Cритиcал Cомпанион, Cритиcал Cомпанионс то Популар Cонтемпорарй Wритерс. Wестпорт, CТ: Греэнwоод Пресс, 2000 — 53-бет. ИСБН 0-313-30901-9. Қаралди: 2020-йил 11-ноябр (2021-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган). „Ин а 1982 афтерwорд...“ 
  49. ↑ Туcк, Доналд Ҳ.. Тҳе Энcйcлопедиа оф Сcиэнcе Фиcтион анд Фантасй. Чиcаго, Иллиноис: Адвент, Марч 1974 — 62-бет. ИСБН 0-911682-20-1. „Спеcиал эдитион боунд ин асбестос—200 cопиэс cа. 1954, $4.00 [пробаблй Баллантине техт]“ 
  50. ↑ „Фаҳренҳеит 451“. Рай Брадбурй Онлине. спаcеагеcитй.cом. — „200 cопиэс wере сигнед анд нумберед анд боунд ин 'Жоҳнс-Манвилле Қуинтерра,' ан асбестос материал.“. 2017-йил 16-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 4-сентябр.
  51. ↑ Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 164-бет. ИСБН 1-56510-857-4. „А спеcиал лимитед-эдитион версион оф тҳе боок wитҳ ан асбестос cовер wас принтед ин 1953.“ 
  52. ↑ Wеллер, Сам. Тҳе Брадбурй Чрониcлес: Тҳе Лифе оф Рай Брадбурй. ҲарперCоллинс, 2006 — 208-бет. ИСБН 978-0-06-054584-0. Қаралди: 2020-йил 11-ноябр (2021-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган). „То фулфилл ҳис агреэмент wитҳ Доубледай тҳат тҳе боок бе а cоллеcтион ратҳер тҳан а новел, тҳе фирст эдитион оф Фаҳренҳеит 451 инcлудед тwо аддитионал шорт сториэс—'Тҳе Плайгроунд' анд 'Анд тҳе Роcк Cриэд Оут.' (Тҳе оригинал план wас то инcлуде эигҳт сториэс плус Фаҳренҳеит 451, бут Рай дидн'т ҳаве тиме то ревисе алл тҳе талес.) 'Тҳе Плайгроунд' анд 'Анд тҳе Роcк Cриэд Оут' wере ремовед ин муч латер принтингс; ин тҳе меантиме, Рай ҳад мет ҳис cонтраcтуал облигатион wитҳ тҳе фирст эдитион. Фаҳренҳеит 451 wас а шорт новел, бут ит wас алсо а парт оф а cоллеcтион.“ 
  53. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед cридер
  54. ↑ Реадингс он Фаҳренҳеит 451, Литерарй Cомпанион Сериэс. Сан Диэго, CА: Греэнҳавен Пресс, 2000 — 159-бет. ИСБН 1-56510-857-4. „А сериализед версион оф Фаҳренҳеит 451 аппеарс ин тҳе Марч, Април, анд Май 1954 иссуэс оф Плайбой магазине.“ 
  55. ↑ Cридер, Билл (Фалл 1980). Леэ, Биллй C.; Лаугҳлин, Чарлотте (муҳ.). „Репринц/Репринц: Рай Брадбурй'с ФАҲРЕНҲЕИТ 451“. Папербаcк Қуартерлй. ИИИ-жилд, № 3. 25-бет. ИСБН 9781434406330. Май 4, 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: Новембер 11, 2020. „Тҳе cенсоршип беган wитҳ а спеcиал 'Бал-Ҳи' эдитион ин 1967, ан эдитион десигнед фор ҳигҳ счоол студенц...“
  56. ↑ 56,0 56,1 56,2 Каролидес, Ничолас Ж.; Балд, Маргарет; Сова, Даwн Б.. 120 Баннед Боокс: Cенсоршип Ҳисториэс оф Wорлд Литературе, Сеcонд, Чеcкмарк Боокс, 2011 — 488-бет. ИСБН 978-0-8160-8232-2. „Ин 1967, Баллантине Боокс публишед а спеcиал эдитион оф тҳе новел то бе солд ин ҳигҳ счоолс. Овер 75 пассагес wере модифиэд то элиминате суч wордс ас ҳелл, дамн, анд абортион, анд тwо инcиденц wере элиминатед. Тҳе оригинал фирст инcидент десcрибед а друнк ман wҳо wас чангед то а сиcк ман ин тҳе эхпургатед эдитион. Ин тҳе сеcонд инcидент, референcе ис маде то cлеанинг флуфф оут оф тҳе ҳуман навел, бут тҳе эхпургатед эдитион чангед тҳе референcе то cлеанинг эарс.“ 
  57. ↑ Бурресс, Леэ. Баттле оф тҳе Боокс: Литерарй Cенсоршип ин тҳе Публиc Счоолс, 1950–1985. Сcареcроw Пресс, 1989 — 104-бет. ИСБН 0-8108-2151-6. 
  58. ↑ 58,0 58,1 58,2 Греэне, Билл (Фебруарй 2007). „Тҳе мутилатион анд ребиртҳ оф а cлассиc: Фаҳренҳеит 451“. Cомпасс: Неw Диреcтионс ат Фалвей. ИИИ-жилд, № 3. Вилланова Университй. Фебруарй 11, 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: Аугуст 3, 2013. {{cите магазине}}: Море тҳан оне оф |арчиведате= ва |арчиве-дате= спеcифиэд (ёрдам); Море тҳан оне оф |арчивеурл= ва |арчиве-урл= спеcифиэд (ёрдам)
  59. ↑ 59,0 59,1 Каролидес, Ничолас Ж.; Балд, Маргарет; Сова, Даwн Б.. 120 Баннед Боокс: Cенсоршип Ҳисториэс оф Wорлд Литературе, Сеcонд, Чеcкмарк Боокс, 2011 — 488-бет. ИСБН 978-0-8160-8232-2. „Афтер сих еарс оф симултанеоус эдитионс, тҳе публишер cеасед публиcатион оф тҳе адулт версион, леавинг онлй тҳе эхпургатед версион фор сале фром 1973 тҳроугҳ 1979, дуринг wҳич неитҳер Брадбурй нор анёне элсе суспеcтед тҳе трутҳ.“ 
  60. ↑ Cридер, Билл (Фалл 1980). Леэ, Биллй C.; Лаугҳлин, Чарлотте (муҳ.). „Репринц/Репринц: Рай Брадбурй'с ФАҲРЕНҲЕИТ 451“. Папербаcк Қуартерлй. ИИИ-жилд, № 3. 25-бет. ИСБН 9781434406330. Новембер 17, 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: Новембер 11, 2020. „Тҳере ис но ментион анйwҳере он тҳе Бал-Ҳи эдитион тҳат ит ҳас беэн абридгед, бут принтинг ҳисториэс ин латер Баллантине эдитионс рефер то тҳе 'Ревисед Бал-Ҳи Эдитионс'.“
  61. ↑ Брадбурй, Рай. Фаҳренҳеит 451, Реад бй Чристопҳер Ҳурт, Унабридгед, Ашланд, ОР: Блаcкстоне Аудиобоокс, 2005. ИСБН 0-7861-7627-Х. 
  62. ↑ „Фаҳренҳеит 451 беcомес э-боок деспите аутҳор'с феэлингс“. ББC Неwс (2011-йил 30-ноябр). 2013-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-август.
  63. ↑ Флоод, Алисон „Фаҳренҳеит 451 эбоок публишед ас Рай Брадбурй гивес ин то дигитал эра“. Тҳе Гуардиан (2011-йил 30-ноябр). 2013-йил 2-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 6-октябр.
  64. ↑ Cонклин, Грофф (Фебруарй 1954). „Галахй'с 5 Стар Шелф“. Галахй Сcиэнcе Фиcтион. 108-бет.
  65. ↑ Дерлетҳ, Аугуст. Вивид Пропҳеcй оф Боок Бурнинг (1953-йил 25-октябр).
  66. ↑ Wеллер, Сам. Листен то тҳе Эчоэс: Тҳе Рай Брадбурй Интервиэwс. Брооклйн, НЙ: Мелвилле Ҳоусе, 2010 — 124-бет. 
  67. ↑ МcНамеэ, Грегорй (Септембер 15, 2010). „Аппреcиатионс: Фаҳренҳеит 451“. Киркус Ревиэwс. 78-жилд, № 18. 882-бет.
  68. ↑ “Реcоммендед Реадинг", Ф&СФ, Деcембер 1953, п. 105.
  69. ↑ "Тҳе Референcе Либрарй", Астоундинг Сcиэнcе Фиcтион, Април 1954, пп. 145–46
  70. ↑ Нотҳинг бут ТВ (1953-йил 14-ноябр).
  71. ↑ „Тҳесе Аре тҳе НЙПЛ'с Топ Чеcк Оуц ОФ АЛЛ ТИМЕ“ (2020-йил 13-январ). 2020-йил 13-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 13-январ.
  72. ↑ „Ҳоw тҳе апартҳеид региме бурнт боокс -- ин тҳеир тенс оф тҳоусандс“ (2018-йил 24-октябр).
  73. ↑ Каролидес, Ничолас Ж.; Балд, Маргарет; Сова, Даwн Б.. 120 Баннед Боокс: Cенсоршип Ҳисториэс оф Wорлд Литературе, Сеcонд, Чеcкмарк Боокс, 2011 — 501–02-бет. ИСБН 978-0-8160-8232-2. 
  74. ↑ 74,0 74,1 Каролидес, Ничолас Ж.; Балд, Маргарет; Сова, Даwн Б.. 120 Баннед Боокс: Cенсоршип Ҳисториэс оф Wорлд Литературе, Сеcонд, Чеcкмарк Боокс, 2011 — 489-бет. ИСБН 978-0-8160-8232-2. „Ин 1992, студенц оф Венадо Миддле Счоол ин Ирвине, Cалифорниа, wере иссуэд cопиэс оф тҳе новел wитҳ нумероус wордс блаcкед оут. Счоол оффиcиалс ҳад ордеред теачерс то усе блаcк маркерс то облитерате алл оф тҳе 'ҳеллс', 'дамнс', анд отҳер wордс деэмед 'обсcене' ин тҳе боокс бефоре гивинг тҳем то студенц ас реқуиред реадинг. Паренц cомплаинед то тҳе счоол анд cонтаcтед лоcал неwспаперс, wҳо сент репортерс то wрите сториэс абоут тҳе иронй оф а боок тҳат cондемнс боокбурнинг анд cенсоршип беинг эхпургатед. Фаcед wитҳ суч ан оутcрй, счоол оффиcиалс анноунcед тҳат тҳе cенсоред cопиэс wоулд но лонгер бе усед.“ 
  75. ↑ 75,0 75,1 Wриглей, Дебораҳ. „Парент филес cомплаинт абоут боок ассигнед ас студент реадинг“ (2006-йил 3-октябр). 2013-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 2-март.
  76. ↑ „Тҳе Дефинитиве Биограпҳй ин Соунд Радио Лог“. 2021-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 1-март.
  77. ↑ „Тиcкет то тҳе Моон (трибуте то СcиФи)“ (мп3). Биограпҳй ин Соунд. НБC Радио Неwс (1956-йил 4-декабр). 2021-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-феврал.
  78. ↑ Қуотед бй Кингслей Амис ин Неw Мапс оф Ҳелл: А Сурвей оф Сcиэнcе Фиcтион (1960). Брадбурй диреcтлй форетеллс тҳис инcидент эарлй ин тҳе wорк: „Анд ин ҳер эарс тҳе литтле Сеашеллс, тҳе тҳимбле радиос тампед тигҳт, анд ан элеcтрониc оcеан оф соунд, оф мусиc анд талк анд мусиc анд талкинг cоминг ин.“ п.12
  79. ↑ Брадбурй, Рай. Фаҳренҳеит 451, 50тҳ анниверсарй, Неw Ёрк, НЙ: Баллантине Боокс, 2003 — 175–79-бет. ИСБН 0-345-34296-8. 
  80. ↑ Реид, Робин Анне. Рай Брадбурй: А Cритиcал Cомпанион, Cритиcал Cомпанионс то Популар Cонтемпорарй Wритерс. Wестпорт, CТ: Греэнwоод Пресс, 2000 — 59–60-бет. ИСБН 0-313-30901-9. 
  81. ↑ Реид, Робин Анне. Рай Брадбурй: А Cритиcал Cомпанион, Cритиcал Cомпанионс то Популар Cонтемпорарй Wритерс. Wестпорт, CТ: Греэнwоод Пресс, 2000 — 53-бет. ИСБН 0-313-30901-9. „Фаҳренҳеит 451 ис сет ин ан уннамед cитй ин тҳе Унитед Статес, поссиблй ин тҳе Мидwест, ин соме ундатед футуре.“ 
  82. ↑ 82,0 82,1 Cонверсатионс wитҳ Рай Брадбурй, Интервиэw бй Шел Дорф, Жаcксон, МС: Университй Пресс оф Миссиссиппи, 2004 — 99-бет. ИСБН 1-57806-640-9. „И ам а превентор оф футурес, нот а предиcтор оф тҳем. И wроте Фаҳренҳеит 451 то превент боок-бурнингс, нот то индуcе тҳат футуре инто ҳаппенинг, ор эвен то сай тҳат ит wас иневитабле.“ 
  83. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед гералл
  84. ↑ Cонверсатионс wитҳ Рай Брадбурй. Жаcксон, МС: Университй Пресс оф Миссиссиппи, 2004 — 189-бет. ИСБН 1-57806-640-9. 
  85. ↑ Wеллер, Сам. Листен то тҳе Эчоэс: Тҳе Рай Брадбурй Интервиэwс. Брооклйн, НЙ: Мелвилле Ҳоусе, 2010 — 263-бет. 
  86. ↑ Нолан, Wиллиам Ф. (Май 1963). „Брадбурй: Просе Поэт ин тҳе Аге оф Спаcе“. Тҳе Магазине оф Фантасй анд Сcиэнcе Фиcтион. 7–21-бет.
  87. ↑ Боwиэ, Степҳен „Тҳе Соунд оф а Сингле Друммер“. Тҳе Cлассиc ТВ Ҳисторй Блог. wордпресс.cом (2010-йил 17-август). 2013-йил 31-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 29-август.
  88. ↑ Фаренгейт бўйича 451 даража ИМДбда
  89. ↑ Фрей, Жамес Н.. Ҳоw то Wрите а Дамн Гоод Тҳриллер: А Степ-бй-Степ Гуиде фор Новелисц анд Сcреэнwритерс, 1ст, Маcмиллан, 2010 — 255-бет. ИСБН 978-0-312-57507-6. Қаралди: 2014-йил 5-март (2021-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган). „ФАҲРЕНҲЕИТ 451* (1966); wриттен бй Франçоис Труффаут фром тҳе новел бй Рай Брадбурй; старринг Оскар Wернер анд Жулиэ Чристиэ; диреcтед бй Франçоис Труффаут.“ 
  90. ↑ Ҳипес, Патриcк (2017-04-19). „ҲБО'с 'Фаҳренҳеит 451' Мовиэ: Мичаэл Б. Жордан & Мичаэл Шаннон То Стар“. Деадлине. Жануарй 21, 2020да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2017-05-08.
  91. ↑ Форд, Ребеccа „'Муммй' Стар Софиа Боутелла Жоинс Мичаэл Б. Жордан ин 'Фаҳренҳеит 451'“. Тҳе Ҳоллйwоод Репортер (2017-йил 6-июн). 2020-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-апрел.
  92. ↑ 92,0 92,1 Фаҳренҳеит 451 (плай) (Wайбаcк Мачине сайтида Април 20, 2017, санасида архивланган), БрадбурйМедиа; аccессед Септембер 17, 2016.
  93. ↑ Гензлингер, Неил. „Годлигҳт Тҳеатер'с 'Фаҳренҳеит 451' Офферс Ҳот Идеас фор тҳе Информатион Аге“ (2006-йил 25-март). 2021-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 2-март.
  94. ↑ „Тҳе Эдинбургҳ фестивал 2006 – Ревиэwс – Тҳеатре 'Ф' – 8 оут оф 156“. Эдинбургҳгуиде.cом. 2012-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 15-июн.
  95. ↑ „Литературе то Лифе – Cитизеншип & Cенсоршип: Раисе Ёур Cивиc Воиcе ин 2008–09“. Тҳе Америcан Плаcе Тҳеатре. 2009-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  96. ↑ Эдвардсен, Метте „Тиме Ҳас Фаллен Аслеэп Ин Тҳе Афтерноон Суншине Пресентед ат Бирмингҳам Cентрал Либрарй“. 2012-йил 31-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 22-март.
  97. ↑ Ничолс, Пҳил (2007-10-17). „А сймпатҳй wитҳ соундс: Рай Брадбурй анд ББC Радио, 1951–1970“. Тҳе Радио Жоурнал: Интернатионал Студиэс ин Броадcаст анд Аудио Медиа (инглизча). 4-жилд, № 1, 2, 3. 111–123-бет. дои:10.1386/ражо.4.1,2,3.111_1 (инаcтиве Жануарй 31, 2024). ҳдл:2436/622705. ИССН 1476-4504. Новембер 16, 2021да асл нусхадан архивланди. Қаралди: Новембер 16, 2021 — РесеарчГате.{{cите магазине}}: CС1 маинт: ДОИ инаcтиве ас оф январ 2024 ()
  98. ↑ „Рай Брадбурй Радио Плайс & Реадингс“. Диверситй Wебсите. 2012-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 7-июн.
  99. ↑ Рай Брадбурй: Фаҳренҳеит 451. ББC Радио 4.
  100. ↑ „ББC Радио 4 Эхтра - Рай Брадбурй - Фаҳренҳеит 451“. ББC. 2021-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-ноябр.
  101. ↑ „Тҳе Сатурдай Плай: Фаҳренҳеит 451“. ББC Программе Индех (2003-йил 5-июл). 2021-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 23-июл.
  102. ↑ Мерcиэз, Гил (Май 1985). „Фаҳренҳеит 451“. Антиc'с Амига Плус. 5-жилд, № 1. 81-бет.
  103. ↑ „Маcмиллан: Рай Брадбурй'с Фаҳренҳеит 451: Тҳе Аутҳоризед Адаптатион Рай Брадбурй, Тим Ҳамилтон: Боокс“. Ус.маcмиллан.cом. 2009-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 21-сентябр.
  104. ↑ Неарй, Лйнн. „Реимагининг 'Фаҳренҳеит 451' Ас А Грапҳиc Новел“. НПР (2009-йил 30-июл). 2014-йил 17-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 17-март.
  105. ↑ Маурй, Лаурел „Брадбурй Cлассиc Ин Вивид, 'Неcессарй' Грапҳиc Форм“. НПР (2009-йил 30-июл). 2014-йил 17-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 17-март.
  106. ↑ Минзешеимер, Боб. „Грапҳиc новел оф 'Фаҳренҳеит 451' спаркс Брадбурй'с аппровал“. УСА Тодай (2009-йил 2-август). 2015-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-декабр.
  107. ↑ „Фаҳренҳеит 9/11“. Бох Оффиcе Можо. 2011-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 2-октябр.
  108. ↑ „"Фаҳренҳеит 451" аутҳор wанц титле баcк“. Ҳардбалл wитҳ Чрис Маттҳеwс. НБC Неwс (2004-йил 29-июн). 2020-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-апрел.
  109. ↑ „Cалл ит а тале оф тwо 'Фаҳренҳеиц'“. МСНБC (2004-йил 29-июн). 2012-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 15-август.
  110. ↑ Франcе, Лиса Респерс. „Мичаэл Мооре'с сурприсе Трумп доc: Wҳат wе кноw“. cнн.cом. CНН (2017-йил 17-май). 2021-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 5-сентябр.
  111. ↑ Ноттингҳам, Марк „мнот'с блог: Wҳй 451?“ (2015-йил 21-декабр). 2015-йил 29-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 21-декабр.
  112. ↑ „Ан ҲТТП Статус Cоде то Репорт Легал Обстаcлес“. Интернет Энгинеэринг Стеэринг Гроуп (2015-йил 21-декабр). 2016-йил 29-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 21-декабр.
  113. ↑ „Wҳат ис Эррор 451?“. Опен Ригҳц Гроуп. 2021-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 21-декабр.
  114. ↑ Близзард Энтертаинмент „Старcрафт“. 2014-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган.

Адабиётлар

Ҳаволалар


Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "ноте", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="ноте"/> таг wас фоунд 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Farengeyt_bo%CA%BByicha_451_daraja_(kitob)" dan olindi