Fanera sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Spruce plywood.JPG|thumb|300px|Ignabargli yog‘ochdan fanera]]
[[Fayl:How-To-Make-Plywood.gif|thumb|300px|Fanera ishlab chiqarish prinsipi]]

'''Fanera''' (inglizcha: ''plywood'') — yupqa yog‘och shpon qatlamlarini ustma-ust joylashtirib, yopishtirish orqali tayyorlanadigan kompozit [[material]]dir. U muhandislik [[yog‘och]]lari turkumiga kiradi. Ushbu turkumga O‘rta zichlikdagi tolali plita (MDF), Yo‘naltirilgan yog‘och tolali plita (OSB) va Yog‘och qirindili plita (DSP) ham kiradi.<ref>{{Cite web |title=Plywood |url=https://www.britannica.com/technology/plywood |website=Britannica |language=en}}</ref>

Fanera yog‘och tolalari (asosan selluloza) va [[smola]] yordamida biriktiriladi. Qatlamlar odatda bir-biriga [[perpendikulyar]] joylashtiriladi (''cross-graining''), bu esa:
* yoriqlanishni kamaytiradi  
* kengayish va qisqarishni nazorat qiladi  
* mustahkamlikni barcha yo‘nalishlarda bir xil qiladi  

Odatda qatlamlar soni toq bo‘ladi (3, 5, 7 va hokazo), bu esa deformatsiyani kamaytiradi va [[material]]ning barqarorligini oshiradi.

== Tuzilishi ==
[[Fanera]] tashqi (yuqori sifatli) va ichki qatlamlardan iborat bo‘ladi. Ichki qatlamlar tashqi qatlamlar orasidagi masofani oshirib, egilishdagi mustahkamlikni kuchaytiradi.  

Egilishda maksimal kuchlanish tashqi qatlamlarda bo‘ladi:
* biri — cho‘zilish (tensiya)  
* ikkinchisi — siqilish (kompressiya)  

Markazga yaqin qatlamlarda esa kuchlanish kamayadi.

== Turlari ==
[[Fayl:plywood.jpg|thumb|Oddiy sifatli fanera]]
[[Fayl:Birke Multiplex.JPG|thumb|Yuqori sifatli qayin fanerasi]]

Fanera turli maqsadlar uchun quyidagi turlarga bo‘linadi:

=== Ignabargli fanera ===
[[Qarag‘ay]], [[archa]] va boshqa ignabargli daraxtlardan tayyorlanadi. [[Qurilish]]da keng qo‘llaniladi.

=== Qattiq yog‘och fanera ===
[[Eman]], [[buk]], mahogoni kabi [[daraxt]]lardan tayyorlanadi. Yuqori mustahkamlik va chidamlilikka ega.

=== Tropik fanera ===
Tropik hududlarda o‘sadigan [[daraxt]]lardan olinadi. Sifati yuqori, lekin ekologik muammolar bilan bog‘liq.

=== Aviatsiya fanerasi ===
Yuqori mustahkamlikka ega bo‘lib, samolyotsozlikda qo‘llaniladi. Masalan, [[Ikkinchi jahon urushi]] davrida De Havilland Mosquito samolyotida ishlatilgan.<ref>{{Cite web |title=De Havilland Mosquito |url=https://www.canada.ca/en/air-force/services/aircraft/de-havilland-mosquito.html}}</ref>

=== Dengiz fanerasi ===
Namlikka chidamli bo‘lib, [[kema]]sozlikda ishlatiladi. Odatda WBP (Weather and Boil Proof) elim bilan tayyorlanadi.

=== Moslashuvchan fanera ===
Egiluvchan bo‘lib, egri shaklli buyumlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.

== Ishlab chiqarish ==
[[Fayl:Sandakan Sabah Plywood-Factory-20a.jpg|thumb|Fanera ishlab chiqarish jarayoni]]

Fanera ishlab chiqarish jarayoni:
# [[Yog‘och]]dan [[shpon]] ajratib olinadi  
# [[Shpon]] quritiladi  
# Qatlamlar joylashtiriladi  
# [[Elim]] bilan yopishtiriladi  
# Yuqori [[harorat]] va [[bosim]]da [[press]]lanadi  

Ko‘pincha 140 °C dan yuqori [[harorat]] va yuqori [[bosim]] qo‘llaniladi.

== O‘lchamlari ==
Fanera o‘lchamlari:
* 1200 × 2400 mm  
* 4 × 8 fut  

Qalinligi odatda 3 mm dan 75 mm gacha bo‘ladi.

== Sifat darajalari ==
Fanera sifatiga qarab quyidagi darajalarga bo‘linadi:
* '''A''' — deyarli nuqsonsiz  
* '''B''' — kichik nuqsonlar mavjud  
* '''C/D''' — qurilish uchun, tashqi ko‘rinishi muhim emas  

== Qo‘llanilishi ==
Fanera quyidagi sohalarda ishlatiladi:
* [[Qurilish]] (pol, devor, tom)
* [[Mebel]] ishlab chiqarish
* [[Transport]] sanoati
* Qadoqlash
* [[Dizayn]] va interyer

Shuningdek, u [[aviatsiya]] va [[kemasozlik]]da ham qo‘llaniladi.

== Ekologiya va xavfsizlik ==
Fanera ishlab chiqarishda ishlatiladigan ba’zi [[elim]]lar (masalan, formaldegid asosidagi) sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin. Zamonaviy ishlab chiqarishda past [[emissiya]]li (E0) materiallar qo‘llanilmoqda.

== Shuningdek qarang ==
* [[yog‘och plitalar]]
* [[material]]

== Manbalar ==
{{Reflist}}

== Tashqi havolalar ==
* [https://sheetmaterialswholesale.co.uk/sheet-materials/plywood/ Plywood Sizes, Grades, and Applications Guide - Sheet Materials Wholesale]

[[Kategoriya:Qurilish materiallari]]
[[Kategoriya:Yog‘och mahsulotlari]]
[[Kategoriya:Kompozit materiallar]]