Fazo tadqiqotlari sahifasining manbasini koʻrish

{{AT}}[[Fayl:AS11-40-5964_(21037459754).jpg|thumb|[[Buzz Aldrin|Bazz Oldrin]] [[Apollo 11|Apollon 11]] missiyasi davomida [[Oy|Oyning]] namunasini olmoqda]]
[[Fayl:PIA16239_High-Resolution_Self-Portrait_by_Curiosity_Rover_Arm_Camera_square.jpg|thumb|[[Mars]] yuzasidagi [[Curiosity (marsyurar)|''Marsyurar''ning]] avto-portreti]]
'''Kosmik tadqiqotlar''' – bu [[astronomiya]] va kosmik texnologiyalar yordamida [[Kosmos|kosmosni]] oʻrganish. <ref>
{{Veb manbasi |url=http://adc.gsfc.nasa.gov/adc/education/space_ex/exploration.html |sarlavha=How Space is Explored |nashriyot=NASA |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090702153058/http://adc.gsfc.nasa.gov/adc/education/space_ex/exploration.html |arxivsana=2009-07-02}}</ref> Hozirda fazoni tadqiq qilish asosan [[Astronom|astronomlar]] tomonidan [[Teleskop|teleskoplar]] yordamida amalga oshirilayotgan boʻlsa, amalda ekipajsiz robotli kosmik zondlar, insonning kosmik parvozi orqali ham amalga oshirilmoqda.


Kosmosni oʻrganishning dastlabki davri [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet Ittifoqi]] va [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlar]] oʻrtasidagi " Kosmos poygasi „ bilan bogʻliq. Sovuq urush davri kosmik tadqiqotlar boshlanishiga turtki boʻlgan. Sovet Ittifoqi ham, AQSh ham koinotni oʻrganish orqali texnologiyadagi ustunliklarini isbotlash uchun kurashni boshlab yuborishgan. Sovet kosmik dasturi koʻplab marralarga birinchilardan boʻlib erishgan, jumladan 1957-yilda orbitada birinchi tirik mavjudot, 1961-yilda insonning birinchi kosmik parvozi ([[Yuriy Gagarin]] ''[[Vostok|“Vostok 1"]]'' bortida), 1965-yil 18-martda birinchi [[kosmik yurish]] ([[Aleksey Leonov]] tomonidan), 1966-yilda boshqa samoviy jismga avtomatik qoʻnish va 1971-yilda birinchi [[Orbital stansiya|kosmik stansiyaning]] (''Salyut 1'') ishga tushirilishi.

== Izlanishlar tarixi ==

=== Birinchi teleskoplar ===
Birinchi [[teleskop]] 1608-yilda [[Niderlandiya|Gollandiyada]] Xans Lippershey ismli [[Koʻzoynaklar|koʻzoynak]] ishlab chiqaruvchi tomonidan ixtiro qilingani aytiladi, lekin ularni astronomiyada birinchi marta 1609-yilda [[Galileo Galilei|Galileo Galiley]] ishlatgan. <ref>{{Kitob manbasi |last=King, C. C. |date=2003 |title=The History of the Telescope |publisher=Dover Publications |pages=30–32 |isbn=978-0-486-43265-6}}</ref> 1668-yilda [[Isaac Newton|Isaak Nyuton]] oʻzining aks ettiruvchi teleskopini qurgan, bu turdagi birinchi toʻliq ishlaydigan teleskop va oldingi Galiley teleskopidan ustunligi tufayli kelajakdagi ishlanmalar uchun as qotgan. <ref name="books.google.com">{{Kitob manbasi |last=A. Rupert Hall |title=Isaac Newton: Adventurer in Thought |url=https://archive.org/details/isaacnewtonadven0000hall |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56669-8 |page=[https://archive.org/details/isaacnewtonadven0000hall/page/67 67]}}</ref>

=== Birinchi kosmik parvozlar ===
[[Fayl:Vostok_spacecraft.jpg|thumb| Vostok kosmik kemasining modeli]]
[[Fayl:Apollo_CSM_lunar_orbit.jpg|thumb| Apollon CSM Oy orbitasida]]
MW 18014 nemis V-2 raketasini sinovdan oʻtkazgan, u 1944-yil 20-iyunda Peenemündedagi [[Peenemünde]] armiyasi tadqiqot markazida boʻlib oʻtgan. Bu [[Kosmos|koinotga]] chiqqan birinchi texnogen obyekt boʻlib, 176 kilometrlik [[Perisentr va aposentr|apogeyga]] erishgan. <ref name="psv">{{Cite journal|last=M.P. Milazzo|last2=L. Kestay|last3=C. Dundas|last4=U.S. Geological Survey|title=The Challenge for 2050: Cohesive Analysis of More Than One Hundred Years of Planetary Data|journal=Planetary Science Vision 2050 Workshop|volume=1989|pages=8070|url=https://www.hou.usra.edu/meetings/V2050/pdf/8070.pdf|publisher=Planetary Science Division, NASA|access-date=2019-06-07|bibcode=2017LPICo1989.8070M|year=2017}}</ref> Raketa kosmosga yetib kelgan boʻlsa-da, u orbital tezlikka erisha olmadi va shuning uchun zarba bilan Yerga qaytib, birinchi sub-orbital kosmik parvozga aylandi. <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=V-2 rocket (MW 18014) became the first human-made object in space on June 20, 1944 |url=https://ourplnt.com/v-2-rocket-mw-18014-first-human-made-object-in-space/ |ish=Our Planet |sana=20 June 2022 |qaralgan sana=11 July 2022}}</ref>

=== Orbitadagi birinchi obyekt ===
Birinchi muvaffaqiyatli orbital uchirilish 1957-yil 4-oktyabrda [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet Ittifoqining]] ekipajsiz ''Sputnik 1'' („Yoʻldosh 1“) missiyasi edi. Sunʼiy yoʻldoshning ogʻirligi {{Convert|83|kg|lb|abbr=on}} ga yaqin edi va Yerni taxminan {{Convert|250|km|mi|abbr=on}} balandlikda aylangan deb ishoniladi. U ikkita radio uzatgichga ega boʻlib (20 va 40MGts), butun dunyo boʻylab radiolar tomonidan eshitilishi mumkin boʻlgan „bip“ signallarini chiqardi. Radio signallarining tahlili ionosferaning elektron zichligi haqida maʼlumot toʻplash uchun ishlatilgan, harorat va bosim maʼlumotlari esa radio signallarining davomiyligida kodlangan.

=== Insonning koinotga birinchi parvozi ===
1961-yil 12-aprelda 27 yoshli rus [[Fazogir|kosmonavti]] [[Yuriy Gagarin|Yuriy Gagarinni]] ''[[Vostok|"Vostok 1]]'' " („Sharq 1“) kosmik kemasida birinchi muvaffaqiyatli kosmik parvozini amalga oshirgan. Koinot kemasi butun dunyo taxminan 1 soat 48 daqiqada bir marta aylanib chiqgan.

=== Birinchi kosmik stantsiya ===
Salyut 1 1971-yil 19-aprelda [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet Ittifoqi]] tomonidan past Yer orbitasiga chiqarilgan birinchi [[Orbital stansiya|kosmik stansiya]] edi.

== Kosmik tadqiqotlarning kelajagi ==
[[Fayl:Innovative_Interstellar_Explorer_interstellar_space_probe_.jpg|thumb| NASA Vision missiyasi uchun kontseptsiya]]

=== Yulduz zarbasi ===
"Breakthrough Starshot" – bu „Breakthrough Initiatives“ tomonidan 4,37 [[Yorugʻlik yili|yorugʻlik yili]] uzoqlikdagi [[Alfa Sentavr|"Alpha Centauri"]] yulduzlar tizimiga sayohat qilish imkoniyatiga ega <ref name="CD-20160412">{{Veb manbasi |muallif=Gilster |ism=Paul |sarlavha=Breakthrough Starshot: Mission to Alpha Centauri |url=http://www.centauri-dreams.org/?p=35402 |sana=12 April 2016 |ish=Centauri Dreams |qaralgan sana=14 April 2016}}</ref> ''StarChip'' nomli kosmik kemalarning kontseptsiyasi ishlab chiqish boʻyicha tadqiqot va muhandislik loyihasidir. U 2016-yilda [[Yuriy Milner]], [[Stephen Hawking|Stiven Xoking]] va [[Mark Zuckerberg|Mark Tsukerberg]] tomonidan asos solingan . <ref>{{Yangiliklar manbasi |last=F |first=Jessica |date=14 April 2016 |title=Stephen Hawking, Mark Zuckerberg, Yuri Milner Launch 900M Space Project Called Breakthrough Starshot |work=Nature World News |url=https://www.natureworldnews.com/articles/20799/20160414/stephen-hawking-mark-zuckerberg-and-russian-millionaire-yuri-milner-launch-100m-space-project-called-breakthrough-starshot.htm}}</ref> <ref>{{Veb manbasi |url=https://www.newsweek.com/mark-zuckerberg-joins-100-million-initiative-send-tiny-space-probes-explore-447513 |sarlavha=Mark Zuckerberg Launches 1000 Million Initiative To Send Tiny Space Probes To Explore Stars |muallif=Lee |ism=Seung |sana=13 April 2016 |ish=Newsweek |til=en |qaralgan sana=29 July 2019}}</ref>

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://www.high-frontier.org Kosmik tsivilizatsiyani qurish] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190522210829/http://www.high-frontier.org/ |date=2019-05-22 }}
* [http://spacechronology.com Kosmik tadqiqotlar xronologiyasi, astrobiologiya, ekzoplanetalar va yangiliklar] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200929160331/http://spacechronology.com/ |date=2020-09-29 }}
* [http://www.spaceref.com Kosmosga oid yangiliklar]{{Oʻlikhavola|date=fevral 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.sen.com Kosmik tadqiqotlar tarmogʻi]
* [http://spaceflight.nasa.gov NASAning insoniyatning kosmik sayohati haqidagi veb-sayti]
* [https://www.nasa.gov/topics/technology/space-travel/index.html NASAning kosmik tadqiqotlar texnologiyasi boʻyicha veb-sayti] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230713124319/https://www.nasa.gov/topics/technology/space-travel/index.html |date=2023-07-13 }}
* [http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/101space/101space.htm „Amerikaning kosmik dasturi: yangi chegarani oʻrganish“, Milliy bogʻlar xizmati tarixiy joylar bilan taʼlim berish (TwHP) dars rejasi]
* [http://spacephotos.ru/ Sovet-Rossiya kosmik parvozi tarixi fotoarxivi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140105134746/http://spacephotos.ru/ |date=2014-01-05 }}
[[Turkum:Koinot]]